Adilcevaz
Адилcеваз (арманча: Արծկէ, курдча: Элcеwаз[1]) – Туркиянинг Битлис вилояти таркибидаги худди шу номдаги туманнинг шаҳар ва туман маркази ҳисобланади. Шаҳар Ван кўли бўйида жойлашган. Шаҳар ҳокими АКПдан Неcати Гüрсойдир[2].
Адилcеваз | |
|---|---|
 | |
| Мамлакат | Туркия |
| Вилоят | Битлис (вилоят) |
| Ҳукумат | |
| Исмоил Демир | |
| Майдон | 1,505 км2 (581 кв ми) |
| Аҳолиси | 30 376 |
| Вақт минтақаси | УТC+3:00 |
| Почта индекс(лар)и | 13500 |
Урартуликлар томонидан қурилган машҳур Кеф қал’аси Адилcеваз яқинида жойлашган[3]. Мўжизалар монастири Адилcеваздан 2,18 мил шимоли-ғарбда, Ван кўлининг шимолидаги тепаликларда бунёд этилган.
Тарихи
Аббосийлар халифалиги, кейин эса Салжуқийлар империяси давридаги ўрта асрлардаги Адилжеваз шаҳри кўл бўйидаги тик тепалик устида ва унинг атрофида жойлашган эди[4]. Бу даврга оид шаҳар деворларининг баъзи қисмлари ҳозиргача кўриниб турибди[4]. ХВ асрдаги Қорақўюнлу ҳукмдори Жаҳоншоҳ номини кўрсатувчи ёзув эски шаҳарнинг ғарбий дарвозасида ёзилган, бироқ у „деворларга кўп ҳисса қўшган бўлмаса керак“ – улар салжуқийлар давридан олдин қурилган ва кейин қайта таъмирланган, бу тах. 1231-1243-йиллар Салжуқийлар ҳукмронлиги даврида содир бўлган[4]. ХИВ ёки ХВ асрларга оид кичик масжид бу ҳудудда ҳозиргача сақланиб қолган ягона бинодир[4]. Деворлардан ташқарида, асосан жанубда, ҳозир сув остида қолган шаҳар атрофи ҳудуди ҳам мавжуд[4]. Мазкур аҳоли яшайдиган ҳудуд изоляция қилинган, чунки сув сатҳининг кўтарилиши уни бу нуқтада оролга айлантирган[4].
Ўрта асрларнинг охирларида сув сатҳи яна кўтарилди ва жанубдаги шаҳар атрофи ҳудудлари кейинчалик Усмонлилар давридаги Улу Cами қурилган ҳудуд атрофидаги текис ерлар фойдасига ташланди[4]. Эҳтимол, ХВИ асрнинг охирларида, Усмонли масжиди қурилганида, жанубий орол ҳам сув остида қолган бўлган[4]. Қадимги девор билан ўралган ҳудуд „энди шаҳар маркази сифатида яшашга яроқсиз ҳисобланган“, бу ерда ҳали ҳам баъзи уйлар бор сақланиб қолган[4]. Эҳтимол, тўққиз гумбазли Усмонли масжиди шаҳарнинг силжишини рағбатлантириш учун эмас, балки акс эттириш учун қурилган бўлиши мумкин, шаҳар атрофидаги кўпчилик, қурилишидан олдин кўчирилган[4]. Тахминан ўша даврга оид яна бир ёдгорлик яқин атрофдаги Кохоз қишлоғидаги (расмий номи Ёлçатı) ҳозирда асосан вайронага айланган хонлик ҳудудидир[4]. Хон маҳаллий даражада Сулаймон И нинг 1548-йилларда Сафавийларга қарши юриши пайтида Адилcевазнинг санжак бейи бўлган Зал Пошога (ваф. 1580) тегишли, аммо буни тасдиқловчи бошқа археологик ёки матний далиллар мавжуд эмас[4].
Сўнгги асрларда Адилcеваз яна эски Усмонли шаҳар марказидан ҳозирги манзилига кўчирилди[4]. 1800-йилларнинг охирларида содир бўлган зилзила сув тошқини келтириб чиқарди, бу кўл қирғоғидаги кўплаб уйларни вайрон қилди, эҳтимол бу иккинчи силжишга ҳам ҳисса қўшган бўлиши мумкин[4]. 1879-йилдаги ҳисобда айтилишича, кичик эски масжид энди ибодат жойи сифатида ишлатилмай қўйилган; кейинчалик эса у дон сақлаш учун фойдаламиллган[4]. Ўшандан буён у жиддий қайта тикланишга муҳтож ҳолатга келиб қолган[4].
1979-йилда ТА Синcлаир „Адилcевазда фақат ёмон меҳмонхоналар“ борлигини ёзган[4].
Қўшни маҳаллалар
- Акязı
- Акçıра
- Айгıргöлü
- Аşаğıсüпҳан
- Баҳçэдере
- Cиҳангир
- Диздар
- Эрикбаğı
- Эсенкıйи
- Гöлдüзü 38°49′03″Н 43°01′14″Э / 38.81750°Н 43.02056°Э
- Гöлüстü
- Гüмüşдüвен
- Ҳармантепе
- Ҳейбели
- Караколкöй
- Караşэйҳ
- Карşıяка
- Кавуşтук 38°49′Н 43°04′Э / 38.817°Н 43.067°Э
- Кöмüрлü
- Моллафадıл 39°01′Н 42°58′Э / 39.017°Н 42.967°Э
- Сефасаҳил
- Ярıмадакойü38°52′Н 43°09′Э / 38.867°Н 43.150°Э
- Ёлçати
- Юкарıсüпҳан 38°49′32″Н 42°51′37″Э / 38.82556°Н 42.86028°Э
- Йıлдıзкöй
- Çанакяйла 38°49′32″Н 42°51′37″Э / 38.82556°Н 42.86028°Э
- Öрентаş
- İпекçайıр
Манбалар
- ↑ Адем Авcıкıран. Кüртçэ Анамнез Анамнеза би Курманcî (тр, ку), 2009 — 55-бет. Қаралди: 2019-йил 17-декабр (2020-йил 27-январда асл нусхадан архивланган).
- ↑ „Битлис Адилcеваз Сеçим Сонуçларı - 31 Март 2019 Ерел Сеçимлери“. www.сабаҳ.cом.тр. Қаралди: 2020-йил 19-май.
- ↑ Брйcе, Тревор. Тҳе Роутледге Ҳандбоок оф тҳе Пеоплес анд Плаcес оф Анcиэнт Wестерн Асиа: Фром тҳе Эарлй Бронзе Аге то тҳе Фалл оф тҳе Персиан Эмпире (эн). Тайлор & Франcис, 2009 — 6-бет. ИСБН 978-0-415-39485-7.
- ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 4,14 4,15 4,16 Синcлаир, Т.А.. Эастерн Туркей: Ан Арчитеcтурал & Арчаэологиcал Сурвей, Волуме И. Лондон: Пиндар Пресс, 1987 — 275-6-бет. ИСБН 0-907132-32-4. Қаралди: 2022-йил 20-май.