Аэда (Аоида, Аоиде, Аэда, Аоэдта, Эда) (қадимги юнонча: Ἀοιδή қадимги юнонча: Ἀοιδή, сг. шакл қадимги юнонча: ᾠδή қадимги юнонча: ᾠδή қўшиқ; ашула) вокал мусиқа илҳом париси, „қадимги илк муза, илоҳа“лардан бири[1][2].

Пайдо бўлиш тарихи

Цицеронга[2] кўра, Аэда, шунингдек, тўрт „катта илоҳа“нинг бошқа (Телкиопе, Арчи ва Мелет) 3 вакилининг отаси Юпитер иккинчидир. У Минерва ва Осмон ўғлидир. Аэда музаларнинг илк авлодига мансуб бўлиб, Цицероннинг ёзишча, тўққиз музадан иборат иккинчи авлод музалар, Юпитер учинчи ва Мнемосйне, учинчидан тарқалган. Худди шундай номланган учинчи авлод музалар эса (пиэридес ёки пиэрии)лар Пиэрон ва Антиопедан туғилган. Арнобийнинг ёзишича[3], юнон тарихчиси ва афсонашунос олими Мнасеус айтганидек, музалар тўрт нафар бўлган ва уларнинг барчаси Ер (Теллурис) ва Осмон (Каэли) қизлари эди.

Арнобиус сўзларига[3]кўра, Эфор Кймскй „катта“ музалар уч нафар бўлганини таъкидлаган. Гегесинуснинг йўқолган поэмаси мазмунини қайта ҳикоя қилган коринфлик Каллиппуснинг „Орчоменус тарихи“га ҳавола қилган Паусаниас[1]га кўра, катта музалар 3 нафар бўлган. Бундан ташқари, Паусаниас уларнинг исмлари билан бирга келиб чиқиш тарихини ҳам ёзган. Уларни: Мелета (Тажриба), Мнема (Хотира) ва Аэда (Қўшиқ) деб аташган. Улар Ҳеликон тоғида яшаган. Ҳеликондаги илоҳалар, яъни музаларга илк бор қурбонлик қилиб, бу тоғни „Музаларнинг муқаддас тоғи“ деб атаган одамлар Алоэ — Эпҳиалтес ва От фарзандлари эди. Паусаниас, шунингдек, Мимнермага таянган ҳолда[1], катта илоҳалар Ураннинг (Осмон) қизлари бўлган. Қолганлари эса („кичик музалар“) Зевснинг қизлари эканини таъкидлайди. Диодорус Сиcулус[3] ҳам Алкман фикрларига суянган ҳолда, уч нафар „катта“ музаларнинг ота-онаси Уран ва Гаиа эканини ёзади. Ва ниҳоят, Самофракиялик Аристарх[4] ҳам уч катта илоҳа Уран ва Гаианинг қизлари эканини ёзган.

Бироқ, Аусониус[5]га кўра, уч „катта“ илоҳанинг онаси Мнемосйне бўлиб, „тўққизта ёш илоҳа“ тасодифан пайдо бўлган. Унинг ва Варро[6] сўзларига кўра, Cитҳаэрон аҳолиси уч ҳунарманд устани ёллаб, ҳар бирига уч илоҳанинг мис ҳайкалини ясаш вазифасини топширган. Улар 9 ҳайкалдан энг яхши учтасини танлаб, Аполлон ибодатхонасига жойлаштиришни режалаштирган. Бироқ, барча ҳайкаллар шунчалик жозибали бўлганки, аҳоли энг яхши 3 тасини танлай олмаган. Натижада, барча тўққизта ҳайкал сотиб олиниб, ибодатхонада илоҳлик мақоми берилган. Кейинчалик шоир Ҳесиод уларга янги номлар берган.

Астрономияда

Юпитер сайёрасининг тартибсиз йўлдоши Аоиде (Юпитер ХЛИ) Аэда шарафига номланган[7].

Биологияда

1813-йилда Жейкоб Ҳуэбнер Аэда илоҳаси шарафига Ҳелиcониус аоэде деб номланган капалакни[8] ни тасвирлаб берган[9].

Адабиётда

Эдгар Аллан Понинг „Блеквуд учун ҳикояни қандай ёзиш керак“ сатирик қиссасида жаноб Блеквуд қаҳрамони Мисс Псйче Зенобияга ҳикояларни қандай ёзишни тушунтирар экан, таъкидлашича, ҳикояда гўёки тасодифан ёзилганидек, ҳикоя аввалида „дастлаб фақат уч илоҳа — Мелет, Мнема, Аэда бор эди“, дея эслатиб ўтилса, бу ҳикояга нафислик қўшади[10].

Мусиқада

Американинг фолк-поп қўшиқчиси ва драматург Лиза Снеидерман ўзига „Аэда илоҳаси“ ижодий тахаллусини олган (инглизча: Аоэде тҳе Мусе)[11].

Эслатмалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Павсаний. Описаниэ Эллади ИХ 29, 2.
  2. ↑ 2,0 2,1 Цицерон. О природе богов ИИИ 54.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Арнобий. Против язычников. 3, 37.
  4. ↑ Аристарх Самофракийский. Схолии к Пиндару, „Немейскиэ песни“, ИИИ, 16.
  5. ↑ Авсоний. Гриф о числе три. 30-32.
  6. ↑ Пересказ неизвестного произведения Варрона Августином („О христианском учении“. Кн. 2. ХВИИ. 27.).
  7. ↑ Планет анд Сателлите Намес анд Дисcоверерс. Газеттеэр оф Планетарй Номенcлатуре. УСГС Астрогеологй (4 сентября 2009). Дата обращения: 9 сентября 2009. Архивировано 17 августа 2011 года.
  8. ↑ Ҳелиcониус аоэде (Ҳüбнер, 1813)
  9. ↑ Алексеэв В. Н., Бабенко В. Г. Бабочки в мифах и легендах. — М.: Дрофа, 2006. ИСБН 5-358-00249-9
  10. ↑ Эдгар Алан По. Как писат рассказ для „Блеквуда“
  11. ↑ Лиса Снидерман, АКА Аоэде тҳе Мусе, талкс абоут ҳер мемоирс[сайт ишламайди]. // Артистиc Эчоэс, 19тҳ Оcтобер 2018.

Яна қаранг

  • Аэд
  • Аэдона (Аэда) — Пандареуснинг қизи , Зефнинг хотини , Итилнинг онаси.