Ziyosfera

Aenesidemus


Аэнесидемус (қадимги юнонча: Αἰνησίδημος) — милоддан аввалги И асрда яшаган юнон файласуфи. Искандария скептиклар мактаби раҳбари.

Аэнесидемус

Аэнесидемус Кноссосда туғилган (р. Крит), ўз фаолиятини Искандарияда олиб борган. Аэнесидемуснинг ҳаёти ва фаолиятининг аниқ вақти номаълум, у ҳақидаги тарихшуносларнинг маълумотлари қарама-қаршидир. Шундай қилиб, тез-тез танишиш учун ишлатиладиган Фотийнинг „Пиррония нутқлари (нутқлари)“ ни Цицероннинг дўсти Рим академиги Туберога бағишлаш ҳақидаги хабари шубҳали: Цицерон ҳеч қаерда Аэнесидемус ҳақида гапирмайди, у бир неча бор пиронизм ҳақида гапиради[1].

У „Пиррога кириш“ ва „Пирро нутқлари (мулоҳазалари)“ ни ёзган, улар бизгача этиб келмаган, улардан қисқача иқтибослар „Фотий энциклопедияси“ да сақланган (фото. Инжил. худо. 212) [2]. Тарихшунослар бизгача етиб келмаган „Ҳикмат ҳақида“, „Тадқиқотлар ҳақида“, шунингдек, „Пиррония очерклари“ асарларини ҳам тилга оладилар[1].

У ўзини Пирронинг издоши деб атаган. Унинг „Пирроний нутқлар“ китоби (тахминан милоддан аввалги 43-йил) скептиклар таълимотининг тизимли кўринишини ўз ичига олади. Шунингдек, унда Аэнесидемус ўз таълимотига ҳеч қандай ёзма далил қолдирмаган Пирронинг ўзи қарашларини тўлиқ тушунтирган деб ишонилади.

Аэнесидемус, бошқа скептиклар сингари, руҳий мувозанатни (атараксияни) энг олий яхшилик деб билган, бунга эришиш ҳақиқат деб даъво қиладиган ҳукмлардан воз кечиш билан мумкин[3].

Идрок ёки кузатишга асосланган ҳақиқий билимнинг мумкин эмаслигини кўрсатиш учун Аэнесидемус кетма-кет ўнта далил келтирди:

  1. турли тирик мавжудотлар ўзларини ҳар хил ҳис қиладилар ва ким ўзини „тўғри“ ҳис қилишини тушуниш мутлақо мумкин эмас;
  2. одамлар орасида ҳам бирлик йўқ. Уларнинг ҳис-туйғулари ва бир хил нарсаларга бўлган муносабати шунчалик фарқ қиладики, на ўзиникига, на бошқа бировнинг ҳукмига ишонишнинг маъноси йўқ;
  3. бир киши бир нечта турли сезги органларига эга, уларнинг далиллари бошқача ва қайси бирига устунлик бериш кераклиги аниқ эмас;
  4. инсоннинг ҳолати доимо ўзгариб туради ва шунга қараб у турли хил ҳукмлар чиқаради;
  5. вазиятни ҳукм қилиш ёки баҳолаш ҳам шахс мансуб бўлган халқнинг одатларига боғлиқ. Бу тахминлар тўғридан-тўғри қарама-қарши бўлиши мумкин;
  6. ҳеч нарса соф шаклда пайдо бўлмайди, лекин ҳар доим бошқа нарсалар билан аралашиб идрок этилади. Шунинг учун, ҳеч нарсани ҳақиқий деб айтиш мумкин эмас;
  7. нарсалар эгаллаган жойига кўра ҳар хил кўринади;
  8. нарсалар миқдори ва сифатига кўра фарқланади;
  9. нарсаларни идрок этиш уларнинг қанчалик тез-тез содир бўлишига ҳам боғлиқ;
  10. Нарса ҳақидаги ҳукмлар нарсанинг ўзини эмас, балки унинг бошқа нарсаларга ва идрок этувчига муносабатини ифодалайди.

Барча ўнта троплар ҳукм қилишдан тийилиш зарурлигидан далолат беради, чунки ҳис-туйғуларга асосланган ҳукмлар фақат нисбий қийматга эга ва бир маънода тўғри ёки бир маънода ёлғон бўлиши мумкин эмас. Аэнесимус Эфеслик Гераклитда скептик ёндошув асосларини топиб, аслида қарама-қаршиликлар ҳақиқатга (борлиқ) эмас, балки фикрга ишора қилишини аниқлади[3]. Сехтус Эмпириcус таъкидлаганидек, Аэнесидемус асосан Гераклит таълимотини такрорлайди, чунки унинг аргументининг асоси нарсаларнинг ўзгарувчанлиги (оқувчанлиги) кўрсаткичидир[4].

Сехтус Эмпириcуснинг Гераклит ва Аэнесидемус фалсафаларининг яқинлиги ҳақидаги фикри баъзи тадқиқотчилар томонидан мафкуравий талқин қилинган. В. Ф. Асмус „буржуа идеалист тадқиқотчиларининг мойиллиги“ни таъкидлаб, "бир томондан Гераклит таълимотининг скептицизмга яқинлигини бўрттириб кўрсатиб, Гераклит фалсафасини бузиб кўрсатадиган Пол Наторпни мисол қилиб келтиради; бошқа томондан, Аэнесимуснинг Гераклит физикасининг материалистик тезисларига жалб қилинганлиги ҳақидаги ғояга қўшилишни истамай, у бу тезисларни илгари сурар экан, Аэнесидемус уларни ишончли ҳақиқат сифатида эмас, балки фақат тахминий фараз сифатида таклиф қилганини таъкидлайди[1].

Аэнесидемус ва Гераклит позициялари ўртасидаги боғлиқлик ҳақидаги фикрлар турлича. Сессе, Аэнесидемус аста-секин Гераклит позициясидан скептицизмга ўтди, деб ҳисобларди. Брочард ва Ҳаас қарама-қарши фикрда, пиррон скептицизмидан гераклитизмга ўтиш деган. Ҳар ҳолда, аргумент скептицизм сенсациядан келиб чиққан деган идеалистик нотўғри тушунчага асосланади. Шу билан бирга, Ҳерманн Диэлс ва Эдуард Зеллер Сехтус Эмпириcуснинг кўрсатмаларини нотўғри деб эълон қиладилар ва Раул Рихтер, гарчи у далилларнинг ўзини инкор қилмаса ҳам, саволга аниқ жавоб бериш учун етарли маълумот йўқлигини таъкидлайди[1].

Аэнесидемус сезгилар томонидан идрок қилинадиган нарсаларнинг борлигини белгилайдиган ҳар қандай тушунарли мавжудотлар тўғрисида ҳукм чиқаришдан сақланиш зарурлигини таъкидлайди. Нарсаларнинг бошланиши ва сабаблари сифатида эъзозланган бу мавжудотларни кўпчилик билимнинг бошланиши деб билади. Улар туфайли (ва ҳис қилмасдан) билим ҳақиқатга айланади. Бундай қараш, Аэнесидемнинг фикрича, ҳар бир нарсани бошқа мавжудотга ишора қилувчи белги сифатида кўриб чиқишни талаб қилади. Бироқ, ҳиссий жиҳатдан намоён бўлган белги ва унинг бошқа дунёда топилган тушунарли маъноси ўртасида қандайдир барқарор боғлиқлик мавжудлиги ҳақидаги даъво мутлақо ўзбошимчаликдир. Бундай ҳукмлар учун ҳеч қандай асос йўқ ва улардан ҳам воз кечиш керак.

Аэнесидемус сабабий боғлиқлик масаласига катта эътибор берган. Бир томондан, агар сабаб бўлмаса, ҳамма нарса ҳамма нарсадан келиб чиқиши мумкин ва билим имконсиз бўлар эди. Бошқа томондан, сабаб тушунчасининг ўзи қарама-қаршиликни ўз ичига олади: сабаб ҳақида фикр юритиш учун аввало унинг ҳаракатини шу аниқ сабабнинг ҳаракати сифатида қабул қилиш керак, лекин бунинг учун ҳаракатнинг ўзини билиш керак.

Лекин, агар биз сабабчиликни тасаввур қилиш мумкин деб ҳисобласак ҳам, у ҳолда муаммо юзага келади: агар сабаб унинг ҳаракатидан олдин мавжуд бўлса, унда сабаб ва оқибат ўртасидаги оралиқда нима содир бўлади? Агар улар бир вақтда бўлса, сабаб ва оқибатни ажратиш учун нима асос бўлади? „Таъсирдан кейин сабаб“ варианти бемаъни. Шундай қилиб, сабаб бўлиши керак, лекин уни ўйлаб бўлмайди ва шунинг учун файласуф сабабнинг мавжудлиги ҳақидаги ҳар қандай ҳукмдан ўзини тийиши керак[1].

Ҳукм қилишдан тийилиш ҳақидаги таълимотдан Аэнесидем муҳим ахлоқий хулосалар чиқаради. Ҳаётда ҳар қандай нарсани яхши ёки ёмон деб баҳолашдан сақланиш керак. Эзгулик, донолик ёки бахт ҳақида бирор нарса даъво қилиш учун ҳеч қандай асос йўқ. Ҳатто ўзи ҳақида ҳам одам яхши ёки ёмон, бахтли ёки бахцизлигини айта олмайди. Аммо бу ҳолда, маъносиз интилишлар билан ўзингизни қийнашнинг ҳожати йўқ, лекин сиз ҳар қандай ҳолатдан мамнун бўлишингиз ва барча ҳаётий шароитларда тўлиқ хотиржамликка (атараксия) эришишингиз керак.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Асмус В. Ф. Античная философия — М.: Висшая школа, 1976. — 544 °C.
  2. ↑ Философский энсиклопедический словар. — М.: Совецкая энсиклопедия, 1983. — 840 °C.
  3. ↑ 3,0 3,1 Петров М. Энесидем / Философская Энсиклопедия. В 5-х т. Т. 5 / под ред. Ф. В. Константинова. — М.: Совецкая энсиклопедия, 1970. — 740 °C.
  4. ↑ Гутнер Г. Б. Энесидем / Новая философская энсиклопедия в 4 т. Т.4 — М.: Мисл, 2010. — 736 °C. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi