Afrika mamlakatlarida diniy erkinlik: Versiyalar orasidagi farq

Bu maqola ayni damda PanPanChik #yozish 08:52, 2026-yil 23-yanvar (UTC) tomonidan faol tahrirlanyapti. Iltimos, mazkur ogohlantirish xabari sahifadan olib tashlanmagunga qadar sahifaga oʻzgartirishlar kiritmay turing. Aks holda, tahrirlar toʻqnashuvi yuz berishi mumkin. Bu sahifa oxirgi marta 13:14, 8-noyabr 2026 (UTC) (0 soniya avval) da tahrir qilingan.

Afrikada diniy erkinlikning holati mamlakatlar orasida farq qiladi. Davlatlar bir-biridan turli dinga eʼtiqod qiluvchilar soniga nisbatan qonun oldida teng munosabat kafolatlanishi-kafolatlanmasligi, diniy davlatni belgilashi (va buning amaldagi va diniy amaliyotda boʻlmagan shaxslarga taalluqli huquqiy oqibatlari), mamlakat ichida faoliyat yuritayotgan diniy tashkilotlar qay darajada nazorat qilinishi hamda mamlakatning huquqiy tizimi uchun asos sifatida diniy qonundan qanchalik foydalanilishiga qarab farqlanadi.

Baʼzi mamlakatlarning diniy erkinlik boʻyicha qonundagi oʻzi eʼlon qilgan pozitsiyalari bilan amalda hokimiyat organlarining faoliyati oʻrtasida ham tafovutlar mavjud: mamlakatning oʻz konstitutsiyasi yoki qonunlarida diniy tenglikni mustahkamlashi, bu mamlakat aholisi uchun amalda erkin diniy amaliyotga har doim toʻgʻri kelavermaydi. Bundan tashqari, oʻxshash amaliyotlar (masalan, fuqarolardan davlat oldida yoki shaxsni tasdiqlovchi hujjatlarda oʻz diniy eʼtiqodini koʻrsatishni talab qilish) alohida mamlakatlarga xos boshqa ijtimoiy-siyosiy sharoitlarga qarab turlicha oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Afrikadagi aksariyat davlatlarda qonun yoʻli bilan din erkinligi barcha shaxslarga berilgan huquq sifatida belgilangan. Bu huquqning amalda qay darajada taʼminlanishi esa mamlakatlar kesimida juda katta farq qiladi. Bir qator mamlakatlarda diniy kamsitishni taqiqlovchi diskriminatsiyaga qarshi qonunlar mavjud. Ayniqsa, Gʻarbiy Afrika va Janubiy Afrikadagi bir qator mamlakatlarda ham hukumat siyosatida, ham jamiyat kayfiyatida yuqori darajadagi diniy bagʻrikenglik kuzatiladi^[1][2][3]. Boshqa mamlakatlarda esa davlat tizimlari yoki keng jamoatchilik tomonidan amalga oshiriladigan diniy kamsitish yuqori darajada^[4][5]. Afrikada huquqiy kamsitishga jiddiy darajada duch kelayotgan guruhlar qatoriga (aholisi asosan nasroniy boʻlgan mamlakatlarda) musulmonlar, (aholisi asosan musulmon boʻlgan mamlakatlarda) nasroniylar^[6], Bahoi dini amaliyotchilari^[7], (musulmon mamlakatlarda) ahmadiy musulmonlar^[8] va rastaforlar kiradi^[9]. Bundan tashqari, ayrim mamlakatlarda ateistlarga nisbatan jamiyatda jiddiy dushmanlik mavjud^[10]. Baʼzi davlatlarda sehrgarlik taqiqlangan^[11][12]. Bir qancha davlatlar islomni davlat dini sifatida belgilagan^[13][14][15] va musulmon aholisi salmoqli boʻlgan ayrim mamlakatlarda hukumat islom amaliyotini jiddiy nazorat qiladi, bunga diniy islomiy sudlar tashkil etilishi ham kiradi, ular eng koʻp hollarda oila huquqi masalalarida qoʻllaniladi^[14][16]. Bu sudlar odatda dunyoviy sudlardan tashqari qoʻshimcha tarzda faoliyat yuritadi^[17][18] va koʻpincha ularga boʻysunuvchi maqom beriladi, ammo bu har doim ham shunday boʻlavermaydi^[19].

Bir qancha mamlakatlarda diniy tashkilotlar hukumatda roʻyxatdan oʻtishi talab etiladi^[20][21]. ayrim davlatlarda esa diniy siyosiy partiyalar tuzish taqiqlanadi^[22]. Bir qator mamlakatlarda diniy muassasalar va/yoki ziyorat safarlariga mablagʻ ajratiladi^[23].

Diniy motivatsiyadagi zoʻravonlik baʼzi mamlakatlarda, ayniqsa siyosiy beqarorlik yoki faol isyonchilik harakatlari kuchli boʻlgan hududlarda kuzatiladi^[24][25]

Jazoirda diniy erkinlik Jazoirda diniy erkinlik

Angola Konstitutsiyasi davlatni dunyoviy deb belgilaydi: u vijdon, din va ibodat erkinligini kafolatlaydi, diniy kamsitishni taqiqlaydi hamda cherkovlar va diniy guruhlar qonunga rioya qilgan holda davlat tomonidan himoya qilinishini talab qiladi^[26]. Aholining katta qismi diniy jihatdan nasroniy boʻlib, taxminan 40 foizi katoliklikni, yana 40 foizi esa protestant mazhablaridan birini hisoblanadi. 10 foiz aholining hech qanday dinga aloqasi yoʻq. Shuningdek, soni 80–90 ming deb baholanadigan kichik musulmon jamoasi ham mavjud^[26].

Hukumat Kabindada 17 ta diniy guruhni balogʻatga yetganlar va bolalarda „sehrgarlik“ amaliyotlarini oʻtkazishda ayblanib, zararli jin chiqarish marosimlarini oʻtkazish, uy-joylarda noqonuniy diniy yigʻilishlar oʻtkazish va roʻyxatdan oʻtmaganlikda ayblab taqiqlagan. Qonunda sehrgarlik alohida tushuncha sifatida tan olinmagan boʻlsa-da, din amaliyoti doirasida sodir etilgan zoʻravon harakatlar noqonuniy hisoblanadi. Bu guruh aʼzolari taʼqib qilinmagan, biroq ularning ikki yetakchisi 2006-yilda bolalarga nisbatan zoʻravonlikda ayblanib, 8-yil qamoq jazosiga hukm qilingan^[11].

Benin Konstitutsiyasi davlatni dunyoviy deb belgilaydi hamda diniy fikr, ifoda va amaliyot erkinligini kafolatlaydi. Benindagi diniy guruhlarga xususiy maktablar ochishga ruxsat beriladi, biroq davlat maktablari dunyoviy boʻlib, unda din oʻqitilmasligi kerak^[27].

Botsvana Konstitutsiyasi din erkinligini kafolatlaydi va hukumat bu huquqni barcha darajalarda taʼminlaydi^[28].

Diniy taʼlim davlat maktablari oʻquv dasturining bir qismidir, unda aholining taxminan 70 foizi^[29] eʼtiqod qiladigan xristianlikka urgʻu beriladi, biroq mamlakatdagi boshqa diniy guruhlar ham yoritiladi. Konstitutsiyada har bir diniy jamoa oʻz mablagʻi hisobidan diniy taʼlim uchun joylar tashkil qilishi mumkinligi belgilangan. Konstitutsiya majburiy diniy taʼlim, diniy marosimlarda majburiy ishtirok yoki shaxsning diniy eʼtiqodlariga zid boʻlgan qasamyodlar qilishni taqiqlaydi^[28].

Burkina-Faso Konstitutsiyasining 31-moddasida Burkina-Faso dunyoviy davlat ekani belgilangan^[30].

Davlat maktablarida diniy taʼlim berilmaydi. Musulmon, katolik va protestant guruhlar esa oʻz navbatida boshlangʻich va oʻrta maktablarni yuritadilar. Maktab rahbariyati, u diniy boʻladimi yoʻqmi, davlatga direktorlar nomzodlarini taqdim etish va maktabni roʻyxatdan oʻtkazishi kerak, biroq hukumat bu rahbarlarni tayinlamaydi va tasdiqlamaydi^[31].

2022-yilda terrorchilik harakatlari tufayli 20 foizdan ortiq maktablar yopilgan^[31].

Burundi Konstitutsiyasi davlatni dunyoviy deb belgilaydi, shuningdek u vijdon va din erkinligini kafolatlaydi hamda diniy kamsitishni taqiqlaydi. Qonunga koʻra, diniy guruhlar faoliyat boshlashdan avval Ichki ishlar vazirligi (MOI)da roʻyxatdan oʻtishi kerak^[32].

Kamerun Konstitutsiyasi din va ibodat erkinligini kafolatlaydi, bu yerda rasmiy davlat dini yoʻq. Missionerlik guruhlari mamlakatda erkin faoliyat yuritmoqda^[33].

Bir nechta diniy konfessiyalar boshlangʻich va oʻrta maktablarni yuritadi, davlat maktablarida diniy taʼlim berilmasa-da, xususiy maktablar bunday taʼlim bera oladi^[33].

Konstitutsiyada din va ibodat erkinligi, shuningdek shaxslarning oʻz dinini tanlash, unga rioya qilish, eʼtirof etish va oʻzgartirish huquqi himoya qilinadi^[34]. Katolik cherkovi mamlakat hayotida imtiyozli mavqega ega; masalan, hukumat ilgari katolik cherkoviga diniy maqsadlarda bepul teleefir vaqtini ajratib kelgan (Kabo-Verdeda aholi taxminan 85 foizi katolik hisoblanadi)^[35].

2021-yilda diniy erkinlikka jiddiy taʼsir koʻrsatgan muhim ijtimoiy voqealar haqida xabarlarga duch kelinmadi^[34].

Markaziy Afrika Respublikasi Konstitutsiyasi mamlakatni dunyoviy davlat deb belgilaydi. Shuningdek u din erkinligi va qonun oldida tenglikni kafolatlaydi^[36].

Talabalar diniy taʼlimga majburlanmaydi, ular oʻzlari xohlagan diniy dasturlarda qatnashishga erkindirlar. Hukumat davlat maktablarida diniy taʼlimni aniq taqiqlamagan boʻlsa-da, bu taʼlim umumiy davlat maktablari oʻquv dasturining bir qismi emas va amalda ham keng tarqalmagan^[36].

Ilgari sehrgarlik jinoyat kodeksi boʻyicha oʻlim jazosi bilan jazolanadigan jinoyat hisoblangan, biroq aksariyat hukmlar 1–5-yilgacha ozodlikdan mahrum qilish yoki 1 500 AQSH dollarigacha (817 836 KFA frank) jarima shaklida boʻlgan; sehrgarlikda gumon qilingan shaxslar odatda qotillik kabi boshqa jinoyatlar bilan birga hibsga olingan^[37].

Hukumat „umr boʻyi“ aniq taʼriflanmagan „subversiv“ (buzgʻunchi) deb hisoblagan diniy guruhlar Ichki ishlar vazirligi tomonidan sanksiyalarga tortilishi mumkin. Sanksiya qoʻllar ekan, Ichki ishlar vazirligi odob-axloq qoidalariga zid deb topilgan yoki jamoat tinchligini buzishi mumkin boʻlgan har qanday tashkilotni roʻyxatga olishdan bosh tortishi, faoliyatini toʻxtatishi yoki butunlay taqiqlashi mumkin. Ichki ishlar vazirligi diniy guruhlar tarkibidagi mulk, moliya yoki rahbariyatga oid ichki nizolarni hal etish uchun ham aralashishi mumkin^[21].

Chad Konstitutsiyasining 1-moddasida mamlakat dunyoviy davlat ekani eʼlon qilinadi va „dinlar hamda davlatning ajratilganini“ tasdiqlaydi^[38]. Biroq amalda ayrim siyosatlar islomni maʼqul koʻradi. Masalan, Islomiy masalalar boʻyicha Oliy kengash va Ichki ishlar vazirligidagi Diniy ishlar boshqarmasi aʼzolaridan iborat qoʻmita haj va umra safarlarini tashkil qiladi. Ilgari Injil cherkovlari assotsiatsiyasi hukumat tomonidan moliyalashtirilgan haj safarlarini mamlakatning anʼanaviy dunyoviy pozitsiyasini zaiflashtirayotganini tanqid qilgan^[39].

Hukumat musulmon faoliyatini bilvosita hukumat tarafdori boʻlgan Islomiy oliy kengash orqali nazorat qiladi. Oliy kengash prezident bilan hamkorlikda mamlakatdagi barcha musulmonlar uchun maʼnaviy yetakchi boʻlgan, har bir mintaqaning yuksak imomini nazorat qiluvchi va kengash rahbari sifatida xizmat qiluvchi bosh imomni tayinlash uchun javobgardir. Nazariy jihatdan bosh imom boshqa islomiy guruhlar tomonidan butun mamlakat boʻylab olib boriladigan missionerlik faoliyatini cheklash, xutbalar mazmunini masjidlarda tartibga solish va mamlakatda faoliyat yuritayotgan musulmon xayriya tashkilotlari ishini nazorat qilish vakolatiga ega. Al Mountada al Islami va World Association for Muslim Youth tashkilotlari islomda zoʻravonlikni qonuniy tamoyil sifatida targʻib qilgani uchun hukumat tomonidan taqiqlangan. Hukumat, shuningdek, diniy amaliyotga qoʻshilgan qoʻshiq va raqslar kabi diniy rahbarlar islomga zid deb hisoblagan amaliyotlar bilan shugʻullanganligi uchun sufiy oqimdagi Al Faid al-Djaria guruhini ham taqiqlagan^[39].

Diniy yetakchilar mamlakat boyligini boshqarishda ham ishtirok etadilar. Diniy jamoa vakili neft daromadlarining taqsimlanishini nazorat qiluvchi organ – Daromadlarni boshqarish kollejida oʻrin oladi. Bu oʻrin har 4-yilda musulmon va nasroniy yetakchilar oʻrtasida navbatma-navbat almashib kelgan^[39].

Davlat maktablarida darslar fransuz tilida, davlat ikki tilli maktablarda esa fransuz va arab tillarida olib boriladi. Hukumat davlat maktablarida diniy taʼlimni taqiqlaydi, biroq barcha diniy guruhlarga hech qanday cheklovlarsiz xususiy maktablar ochishga ruxsat beradi. Chad taʼlim tizimining past sifati koʻplab musulmon oilalarini bolalarini odatda taʼlimdan umuman bebahra qolishlariga yoʻl qoʻymaslik maqsadida islomiy maktablarga berishga undamoqda. Katta shaharlarda kamida bittadan yoki ikkita xususiy diniy maktab mavjud boʻladi. Hukumat maktab moliyalashtirishiga oid rasmiy hisobot eʼlon qilmasa-da, koʻplab islomiy maktablar, ayniqsa Saudiya Arabistoni, Misr va Liviya kabi mamlakatlardagi arab donorlar (hukumatlar, nodavlat tashkilotlar va shaxslar) tomonidan moliyalashtirilgani keng tarqalgan qarash edi^[39].

Komor orollari Konstitutsiyasi din erkinligini kafolatlaydi, biroq amalda hukumat bu huquqni cheklaydi. 2009-yilda konstitutsiyaga kiritilgan tuzatishlar bilan islom davlat dini sifatida belgilandi^[13].

Islomdan boshqa dinlar targʻiboti bilan shugʻullangan chet elliklar deportatsiya qilinishi mumkin. Islomdan yuz oʻgirgan fuqarolar esa jamiyat tomonidan chetlanishga uchraydilar^[40].

Konstitutsiyada bosh muftini prezident tayinlashi va u Diniy amaliyotlar boʻyicha Oliy Milliy Muassasaga raislik qilishi qayd etilgan. Bosh mufti, shuningdek, hukumatga islom huquqi amaliyotlari boʻyicha maslahat beradi^[40].

Islom aqidalari davlat va xususiy maktablarda, shuningdek davlat maktabgacha taʼlim muassasalarida arab tili bilan birgalikda oʻqitiladi^[40].

Jamiyatning ayrim sohalarida musulmon boʻlmagan fuqarolarga nisbatan ijtimoiy kamsitishlar mavjud^[40].

Konstitutsiya din erkinligini kafolatlaydi va diniy kamsitishni taqiqlaydi^[41]. Biroq, ayniqsa Uganda bilan chegaradosh boʻlgan Shimoliy Kivu viloyatida, 2014-yildan buyon, Kongoda musulmonlar va boshqa diniy guruhlar, xususan kongolik nasroniylar oʻrtasida zoʻravonlik holatlari kuzatilgan; bu zoʻravonliklar qoʻshni mamlakatdan boshlangan Demokratik ittifoq kuchlari qoʻzgʻoloni bilan bogʻliq^[25]. Siyosiy mafkurasi islomchilikka asoslangan Demokratik ittifoq kuchlari 2016-yil avgustida sodir etilgan Beni qirgʻinini amalga oshirganlikda keng gumon qilinadi.

Qonun diniy muassasalar tuzish va faoliyatini yuritish imkonini beradi va amaliyotdagi diniy guruhlar hukumatda roʻyxatdan oʻtishi lozimligini belgilaydi; roʻyxatdan oʻtish talablari sodda va noshakliy tarzda amalga oshiriladi. Amalda roʻyxatdan oʻtmagan diniy guruhlar ham toʻsiqsiz faoliyat yuritmoqda^[41].

Jibuti Konstitutsiyasining 1-moddasi islomni yagona davlat dini sifatida belgilaydi, 11-moddada esa barcha din vakillarining tengligi va diniy amaliyot erkinligi koʻzda tutiladi. Dinidan qatʼi nazar, fuqarolarning tengligi boshqa moddalarida ham qayta-qayta taʼkidlanadi^[22][42]. Konstitutsiya 6-moddasida diniy asoslangan siyosiy partiyalarni ham taqiqlaydi^[22].

2014-yilgi Xalqaro diniy erkinlik hisobotiga koʻra, musulmon jibutiliklar qonuniy ravishda boshqa din vakillari bilan turmush qurishi yoki boshqa dinni qabul qilishi mumkin, biroq bunday konvertlar oilasi, qabiladoshlari yoki keng jamoatchilikning salbiy munosabatiga duch kelishi, shuningdek islomga qaytishga majburlovchi bosimga uchrashi mumkin^[43].

2012-yilda qabul qilingan qonun Jibutidagi masjidlar ustidan Diniy ishlar vazirligining vakolatlarini kengaytirdi, jumladan juma namozlarida aytiladigan xabarlar ustidan nazoratni ham oʻz ichiga oldi. 2022-yilga kelib, Islom ishlari vazirligi barcha juma xutbalari matnini oldindan koʻrib chiqadigan boʻldi^[44].

2014-yilda hukumat masjidlar ustidan davlat nazoratini oʻrnatadigan qonunni amalga oshirish uchun farmoyish chiqardi; bu farmoyishga binoan imomlarning maqomi Islom ishlari vazirligi tarkibidagi davlat xizmatchilari darajasiga oʻtkazildi va masjid mulklari hamda boshqa aktivlarining egaligi hukumatga oʻtkazildi. Diniy ishlar vazirligi bosh kotibi farmoyish masjidlardan siyosiy faoliyatni chiqarib tashlash va masjid mablagʻlari hamda faoliyati ustidan hukumat nazoratini kuchaytirishga qaratilganini taʼkidladi. Hukumat vakillari qonun masjidlarda xorijiy taʼsirga qarshi chora ekani haqida ham xabar bergan^[45].

Oila kodeksining 23-moddasiga koʻra, musulmon ayolga uylanishni istagan musulmon boʻlmagan erkak avval islomni qabul qilishi kerak^[46]. Islomiy boʻlmagan nikohlar hukumat tomonidan qonuniy tan olinmaydi; hukumat faqat Islom ishlari vazirligi yoki Ichki ishlar vazirligi orqali tuzilgan nikohlarni tan oladi^[45].

Davlat maktablari dunyoviy boʻlsa-da, Islom ishlari vazirligi fuqarolik va axloqiy tarbiya darslari (islomiy tamoyillarga asoslangan)ni oʻqitishni talab qiladi; xususiy maktablar ham shu kursni oʻqitishi kerak^[44].

Konstitutsiyaga koʻra, eʼtiqod erkinligi „mutlaq“ boʻlib, diniy marosimlarni ado etish huquqi ham Misrda kafolatlangan; biroq hukumat tarixan oʻzining qibtiy ozchiligi va tan olinmagan din vakillarini taʼqib qilib kelgan^[47]. Islom rasmiy davlat dini, shariat esa yangi qonunchilikning asosiy manbai hisoblanadi^[48]. Aholining aksariyati sunniy musulmonlardir. Shia musulmonlar aholining 1 foizidan kamini tashkil etadi^[49]. Nasroniylar salmogʻiga doir baholar 10 dan 20 foizgacha farqlanadi^[49].

Qibtiy nasroniylar – Misrga mahalliy boʻlgan etno-diniy guruh – hukumatning bir qator darajalarida kamsitishga duch keladilar; bu kamsitishlar davlat vazirliklarida adolatsiz vakillikdan tortib, cherkovlar qurish yoki taʼmirlash imkoniyatlarini cheklovchi qonunlargacha boradi. Qibtiy nasroniylar huquqni muhofaza qilish organlari, davlat xavfsizlik tuzilmalarida va jamoat lavozimlarida juda kam vakillikka ega, ishga qabul qilishda ularning diniy mansubligiga koʻra kamsitilishi ham kuzatiladi. 2009-yilda Pew forumi Misrni diniy ozchiliklarga qarshi zoʻravonlik va nasroniylarga nisbatan ijtimoiy dushmanlik darajasi boʻyicha dunyodagi eng yomon 12 mamlakat qatoriga kiritgan^[5].

Misrda soni 50 minggacha yetishi mumkin boʻlgan^[8] Ahmadiya harakati 1922-yilda tashkil topgan^[50], biroq 21-asr boshidan buyon unga nisbatan dushmanlik va hukumat bosimi kuchaygan. Al-Azhar universiteti ahmadiylarni ochiq qoralagan^[51]. va ahmadiylar boshqa „ogʻishgan“ deb baholangan musulmon guruhlari qatorida Misrning tuhmat (dinni haqorat qilish)ga oid qonunlari asosida politsiya tomonidan taʼqib qilinmoqda^[52][53].

Misrning hukumat tomonidan beriladigan shaxsni tasdiqlovchi kartalarida anʼanaviy ravishda egasining dini koʻrsatilgan, biroq hukumat faqat uchta din – islom, nasroniylik va yahudiylikni haqiqiy variantlar sifatida tan olgan. XX asr davomida ochiq hukumat taʼqibiga uchragan, soni 2 ming atrofida deb baholanuvchi^[54] Bahoi dini izdoshlari uchun kartalarga chiziqcha, „boshqa“ yoki „bahoi“ soʻzini kiritishga rozi boʻladigan hamdard amaldorlarni topish zarur boʻlgan^[7].

1990-yillarda Misr elektron identifikatsiya tizimiga oʻtganida, dasturiy taʼminot roʻyxatga kiritilmagan dinni yoki musulmon, nasroniy va yahudiydan boshqa har qanday eʼtiqodni koʻrsatish imkonini blokladi. Natijada boshqa din (yoki umuman din emas)ga mansub shaxslar (agar oʻz dinlari haqida yolgʻon maʼlumot bermasalar) har qanday davlat xizmatidan foydalanish uchun zarur boʻlgan shaxsiy hujjatlarni – milliy guvohnoma, tugʻilish va oʻlim haqidagi guvohnomalar, nikoh va ajrim hujjatlari, pasportlar – ni olish imkoniyatidan mahrum boʻlishdi. Bahoiilar deyarli fuqaroliksiz qolib, ish, taʼlim va barcha davlat xizmatlari, jumladan shifoxona xizmatlaridan ham foydalana olmay qoldilar^[55].

2006–2008-yillar oraligʻidagi bir qator sud ishlarida sudyalar hukumat bahoiy fuqaro uchun diniy grafaga hech narsa yozilmagan, faqat chiziqcha qoʻyilgan guvohnomalar berishi kerak, degan qarorga kelishdi^[56]. 2009-yilga kelib, bu masala amalda hal etilgan, deb hisoblanmoqda^[56].

Oʻzini ateist yoki agnostik deb biladigan misrliklar mavjud. Biroq, bunday eʼtiqodga nisbatan jamiyatdagi stigma kuchli boʻlgani sababli ularning sonini aniq aniqlash mushkul, chunki diniy boʻlmagan koʻplab misrliklar oʻz qarashlarini ochiqchasiga bildirishdan choʻchiydi^[57][58]. Bundan tashqari, islom yoki nasroniylikni tanqidiy ruhda baholash mumkin boʻlgan ommaviy bayonotlar mamlakatning mashhur dinni haqorat qilish toʻgʻrisidagi qonuni asosida sudga tortilishi mumkin. Alber Sabir kabi ochiq ateistlar ushbu qonun boʻyicha aybdor deb topilgan.

Yoshlar orasida ateistlar soni ortib borayotgani xabar qilinadi; ularning koʻpi internet orqali bir-biri bilan muloqot qiladi^[59][60]. 2013-yilda bir misr gazetasi 84 million aholining 3 millioni ateist ekanini xabar qilgan^[61]. Hukumat bu tendensiyani tan olgan boʻlsa-da, uni diniy ekstremizmga oʻxshash muammo sifatida koʻrib, unga qarshi kurashish zarurligini bildirgan^[62]. Dushmanona munosabatlarga qaramay, Misrdagi ateistlar, xususan, 2011-yilgi Misr inqilobidan soʻng, YouTube va Facebook kabi internet platformalarida tobora faolroq boʻlib, ayrim videolarda ateistik gʻoyalar millionlab koʻrishlar toʻplagan.^{[manba kerak]}

Pew Research fondining 2011-yilda Misrda 1 798 musulmon oʻrtasida oʻtkazgan soʻroviga koʻra, respondentlarning 63 foizi „islom dinidan chiqqan kishilar uchun oʻlim jazosi joriy etilishini“ qoʻllab-quvvatlagan^[63]. Biroq mamlakat qonunchiligida bunday jazo turi mavjud emas^[64]. 2018-yil yanvar oyida parlamentning diniy qoʻmitasi rahbari Amr Hamrush ateizmni noqonuniy deb eʼlon qilish toʻgʻrisida qonun loyihasini taklif qilib, „ateizm jinoyat deb topilishi va dinni haqorat qilishga tenglashtirilishi kerak, chunki ateistlarning hech qanday aqidasi yoʻq va ular ibrohimiy dinlarni haqorat qilishga urinadilar“, degan^[10].

Ateist yoki dindor boʻlmagan shaxslar rasman oʻz diniy maqomini oʻzgartira olmaydi, shu sababli rasmiy statistikalarda ular tugʻilgan dinining izdoshi sifatida qayd etiladi^[60].

Ekvatorial Gvineya Konstitutsiyasi din erkinligini kafolatlaydi va diniy asosda siyosiy partiyalar tuzishni taqiqlaydi. Qonun davlat dinini belgilamaydi, biroq hukumat Rim-katolik cherkovi va Ekvatorial Gvineya isloh qilingan cherkoviga imtiyozli munosabatda boʻladi; aynan shu ikki konfessiyagina oʻz tashkiloti yoki faoliyatini Adliya, diniy masalalar va penitensiar muassasalar vazirligida (MJRAPI) roʻyxatdan oʻtkazmasdan ishlay oladi^[65].

Hukumat katolik cherkovi va uning maktablariga taʼlim dasturlari uchun mablagʻ ajratadi. katolik marosimlari rasmiy davlat tantanalarining oddiy tarkibiy qismidir^[65].

Chet ellik missionerlar mamlakatda ishlashi mumkin, biroq eshikma-eshik missionerlik qilish uchun alohida ruxsatnomalar talab etiladi^[65].

Eritreya rasmiy ravishda faqat pravoslav, katolik va lyuteran nasroniy cherkovlari hamda sunniy islomni tan oladi. Tan olinmagan dinlarni amalda tutayotgan shaxslar qamoqqa olinadi. Inson huquqlari tashkilotlari, jumladan Amnesty International va Human Rights Watch diniy erkinlik huquqining qoʻpol buzilishi holatlarini hujjatlashtirgan; ular xususiy ibodatlarni buzib tashlash, diniy nikoh, ibodat yigʻilishlari va boshqa tantanalarda ommaviy hibsga olishlar haqida xabar beradi^[66].

Esvatini konstitutsiyasi va qonunlari diniy erkinlikni himoya qiladi. Ilgari „ozchilik diniy guruhlari anʼanaviy qonunlar va urf-odatlar, jumladan anʼanaviy sudlar va taxminan 360 nafar boshqalar (chiefs) vakolatlari doirasida kamroq himoyaga ega boʻlar edi“^[6].

Yangi jamoalar oʻz arizalarini uchta „soyabon“ tashkilotdan biriga topshirishlari kerak: Cherkovlar ligasi, Svazilend Cherkovlari konferensiyasi yoki Svazilend Cherkovlari kengashi. Diniy guruhlar ibodat uylari qurishdan oldin mahalliy boshqalar roziligini olishi lozim. Barcha davlat maktablarida xristian taʼlimi oʻqitilishi shart, biroq xususiy maktablar oʻz dasturini mustaqil belgilashi mumkin^[67].

Efiopiya konstitutsiyasi din va davlatning ajratilganini huquqiy jihatdan mustahkamlaydi, diniy tanlov erkinligini belgilaydi, diniy kamsitishni taqiqlaydi va hukumat hech bir din amaliyotiga aralashmasligini taʼkidlaydi^[68].

Diniy guruhlar davlatdan huquqiy maqom olish uchun roʻyxatdan oʻtishi kerak; bu ularga jamoat joylarida yigʻilish oʻtkazish hamda diniy binolar va qabristonlar qurish uchun hukumatdan yer soʻrash huquqini beradi^[68].

Davlat va xususiy maktablarda diniy taʼlimga ruxsat berilmaydi. Biroq diniy maktablar alohida toifa sifatida tan olinadi va oʻz navbatida diniy taʼlim bera oladi^[68].

Diniy guruhlar oʻrtasida alohida hollarda zoʻravonlik holatlari qayd etilgan^[68].

Diniy konfessiyalarga asoslangan siyosiy partiyalar tuzish taqiqlanadi^[68].

Gabon konstitutsiyasi diniy kamsitishni taqiqlaydi hamda din erkinligi va diniy qarashdan qatʼi nazar barcha uchun tenglikni kafolatlaydi. U diniy guruhlarga avtonomiya va diniy taʼlim berish huquqini beradi^[69].

Davlat maktablari dunyoviy boʻlib, ularda diniy taʼlim berilmaydi. Musulmon, katolik va protestant guruhlar esa oʻz navbatida boshlangʻich va oʻrta maktablarni yuritadi; bu maktablarda diniy guruhlar vakillari diniy taʼlim beradi. Bunday maktablar Taʼlim vazirligida roʻyxatdan oʻtishi kerak va vazirlik ularning davlat maktablari bilan bir xil standartlarga javob berishini nazorat qiladi^[69].

Gambiya konstitutsiyasi 17, 25, 32, 33 va 212-moddalarida diniy erkinlikni kafolatlaydi va himoya qiladi^[70]. Konstitutsiyaning 60-moddasi diniy asosda tuziladigan siyosiy partiyalarni taqiqlaydi^[70].

Oliy islomiy kengash davlatdan mustaqil organ boʻlib, hukumatga diniy masalalarda maslahat beradi. Hukumat kengash tarkibiga kirmasa-da, unga sezilarli moliyaviy yordam koʻrsatadi. Ilgari mamlakat prezidenti diniy ishlar vaziri sifatida ham xizmat qilgan va kengash bilan rasmiy aloqalarni saqlab kelgan^[71][72].

Konstitutsiya musulmon sudyalari – islom huquqi anʼanalarida tayyorlangan qozilar – rahbarligida musulmonlarning nikoh, ajrim, farzand tarbiyasi va merosga oid ishlarini koʻradigan maxsus qozilik sudlarini tashkil etishni nazarda tutadi. qozilik sudlari mamlakatning yetti mintaqasining har birida mavjud^[73]. Agar oilada bir tomon musulmon boʻlsa, aralash nikohdagi juftliklarga ham musulmon huquqi qoʻllanadi. Odat va anʼanaviy huquqqa oid masalalar bilan shugʻullanuvchi no-qozi tuman tribunallari ham musulmonlar ishtirokidagi ishlarni koʻrayotganda zarur boʻlsa shariatni qoʻllaydi. Besh aʼzodan iborat qozilik hayʼati qozilik sudlari va no-qozi tuman tribunallari shariatga oid masalalardagi qarorlaridan berilgan apellyatsiyalarni koʻrib chiqadi^[74].

Chet el missionerlik guruhlari mamlakatda faoliyat yuritgan^[71]. Hukumat diniy guruhlarni roʻyxatdan oʻtishni talab qilmaydi. Dinga asoslangan nodavlat tashkilotlar (NNT) boshqa NNTlar bilan bir xil roʻyxatdan oʻtish va litsenziyalash talablariga boʻysunadi^[71].

Gana konstitutsiyasi diniy kamsitishni taqiqlaydi va shaxslarning oʻz dinini eʼtirof etish hamda amalda tutish erkinligini belgilaydi^[75]. Diniy guruhlar huquqiy maqomga ega boʻlishi uchun roʻyxatdan oʻtishi talab qilinadi^[75].

Ganada jamiyat diniy xilma-xillikka juda bagʻrikeng munosabatda boʻladi^[76]. Biroq, ilgari, xususan ayollar uchun hijob taqishga doir diniy kiyinish qoidalari hukumat mablagʻi hisobidan moliyalashtiriladigan xristian va musulmon maktablarida ham qoʻllanib kelingan, bu esa bunday kiyinish qoidalarini taqiqlovchi Taʼlim vazirligi koʻrsatmasiga zid edi^[77].

Gvineya konstitutsiyasiga koʻra, Gvineya dunyoviy davlat boʻlib, unda hamma dinidan qatʼi nazar qonun oldida tengdir^[78]. Konstitutsiya shaxslarga oʻz xohishiga koʻra din tanlash, uni oʻzgartirish va amalda tutish huquqini beradi^[79].

2021-yil sentabr oyidagi harbiy toʻntarishdan soʻng, Milliy yarashuv va taraqqiyot qoʻmitasi (CNRD) konstitutsiyani toʻxtatib, uning oʻrniga mamlakat dunyoviy ekanini^[80], shuningdek ibodat erkinligini kafolatlovchi Oʻtish davri nizomini joriy qildi.

Diniy guruhlarga radio yoki televideniye stansiyalariga egalik qilish taqiqlanadi^[80].

Boshlangʻich taʼlim dasturiga diniy fanlar kiritilmagan^[80][81].

Poytaxt Konakri va toʻrtta hududiy markazdagi yirik masjidlarning imom va maʼmuriy xodimlari davlat xizmatchilaridir va bu masjidlar toʻgʻridan-toʻgʻri hukumat boshqaruvidagi muassasalardir^[79].

Gvineya hukumati huzuridagi Diniy ishlar kotibiyati diniy konfessiyalar oʻrtasidagi munosabatlarni yaxshilash va etnik kesimdagi tangliklarni yumshatishga qaratilgan. Diniy ishlar boʻyicha bosh kotib nasroniylar ishlari, islom ishlari, ziyoratlar, ibodat maskanlari, iqtisodiy masalalar va vaqf, umumiy inspektorat boʻyicha olti nafar milliy direktor tayinlaydi^[79].

Gvineyaning ayrim hududlarida oilaviy, jamoaviy, madaniy, ijtimoiy yoki iqtisodiy bosim tufayli islomdan boshqa dinlarga oʻtishdan qaytarish holatlari mavjud^[79]. Xususan, afrikalik musulmonlar uchun muqaddas maskan hisoblangan Dingiray shahrida musulmon boʻlmagan diniy bayramlar va festivalni jamoat oldida nishonlashga ruxsat berilmasligi haqida xabarlar bor. Dingiray hokimiyati shahar hududida cherkov qurishga ham ruxsat bermagan^[79].

Bahoi dini izdoshlari diniy qarashlari tufayli oilalari tomonidan kamsitilishi va chetlab oʻtilishini xabar qilganlar^[81].

2013-yil iyul oyida Nzerekore shahrida uch kun davom etgan etno-diniy toʻqnashuvlar boʻlib oʻtdi^[82][83]. Aholisi nasroniy yoki animist boʻlgan etnik kpellelar va asosan musulmon, katta etnik guruh boʻlgan malinkelarga yaqin koniankelar oʻrtasidagi bu zoʻravonliklarda kamida 54 kishi halok boʻlgan^[83]. Zoʻravonliklar Gvineya armiyasi tomonidan komendantlik soati joriy etilgach va prezident Konde telemurojaat orqali tinchlikka chaqirgach toʻxtagan^[83].

Gvineya-Bisau Konstitutsiyasi din va davlatning ajratilganini hamda davlatning qonuniy tan olingan diniy guruhlarni hurmat qilish va himoya qilish majburiyatini belgilaydi^[84].

Konstitutsiyaga muvofiq, davlat maktablarida diniy taʼlim oʻqitilmaydi; diniy guruhlar tomonidan yuritiladigan ayrim xususiy maktablar mavjud^[84].

Kot-d’Ivuar Konstitutsiyasi mamlakatni dunyoviy davlat sifatida taʼriflaydi, biroq bu cherkov va davlatning qatʼiy ajratilishini anglatmaydi. Davlat amaldorlari koʻpincha rasmiy vakil sifatida diniy marosimlarda ishtirok etadilar va ayrim missionerlik maktablari hukumat tomonidan moddiy yordam oladi. Missionerlar mamlakat boʻylab odatda iliq kutib olinadi^[85]. Konstitutsiya ishga qabul qilishda diniy kamsitishni taqiqlaydi va Kot-d’Ivuar milliy birlik siyosatida diniy bagʻrikenglikning markaziy oʻrin tutishini taʼkidlaydi^[23].

Hukumat musulmonlar uchun (Makkaga haj safariga borishlari uchun), shuningdek nasroniylar uchun (Fransiya, Isroil va mahalliy afrikalik nasroniy cherkovlarning ziyoratgohlariga borishlari uchun) ziyorat safarlarini tashkillashtirish va moliyalashtirishda yordam beradi, garchi bu safarlarning ayrimlari Covid tufayli toʻxtatilgan boʻlsa-da^[23].

Keniya konstitutsiyasi va boshqa qonunlar hamda siyosatlar diniy kamsitishni taqiqlaydi va din erkinligini, jumladan har qanday din yoki eʼtiqodga amal qilish erkinligini kafolatlaydi^[86]. Nikoh, ajrim va meros kabi ayrim fuqarolik ishlarida barcha tomonlar musulmon boʻlgan hollarda konstitutsiya maxsus qozi sudlarini tashkil etishni nazarda tutadi; bu sudlar islom huquqiga tayangan holda ish yuritadi^[86]; mamlakatning dunyoviy Oliy sudi esa fuqarolik va jinoiy ishlar yuzasidan, shu jumladan qozi sudlaridagi ishlar boʻyicha ham yurisdiksiyaga ega boʻlib, ularning barcha qarorlaridan berilgan apellyatsiyalarni koʻrib chiqadi.

Barcha davlat maktablarida din boʻyicha taʼlim darslari boʻlib, ularni hukumat tomonidan maosh oladigan oʻqituvchilar olib boradi. Milliy oʻquv dasturi diniy darslarni majburiy etib belgilaydi va oʻquvchilar bu darslardan voz kecha olmaydi. Ayrim davlat maktablari turli diniy taʼlim variantlarini, odatda xristian yoki islomiy yoʻnalishni taklif qiladi, biroq ikkisini ham taklif qilishga majbur emas^[86].

Inson huquqlari tashkilotlari va musulmon diniy tashkilotlarining fikriga koʻra, ayrim musulmon jamoalari, ayniqsa etnik jihatdan somalilar hukumat tomonidan nishonga olingan sudsiz qatl, majburiy gʻoyib qilish, qiynoqlar va asoslanmagan hibs va qamoq holatlariga duch kelgan. Mombasalik inson huquqlari tashkilotining 2016-yil dekabridagi hisobotiga koʻra, besh yil davomida mamlakatning qirgʻoqboʻyi mintaqasida musulmonlarning 81 nafariga nisbatan sudsiz qatl va gʻoyib boʻlish holatlari qayd etilgan. Hukumat bunday amaliyotlarni buyurganini rad etgan. Etnik somalilar va boshqa musulmon jamoalar hukumat tomonidan talab qilinadigan shaxsni tasdiqlovchi hujjatlarni olishda, ayniqsa musulmonlar uchun qoʻyilgan kuchaytirilgan talablar tufayli qiyinchiliklarga duch kelishganini bildirganlar^[17].

Ateizm Keniyada juda qattiq stigmalashgan^[87][88].

Musulmon ozchilik guruhlari, xususan somalilarga mansublar, musulmon boʻlmaganlar tomonidan taʼqibga uchragani haqida xabarlar bor. Islomdan nasroniylikka oʻtgan ayrim shaxslarni musulmon jamoalar tomonidan tahdid qilish, yaʼni diniy asosda zoʻravonlik va toqatsizlik namoyon boʻlgan holatlar qayd etilgan.

2017-yil 17 oktyabr kuni mamlakatning qirgʻoqboʻyi hududidagi Malindi shahrida, Kilifi okrugida, rasmiylar nasroniy telemissioner Pol Makenzini va uning rafiqasini bolalarni radikallashtirishda ayblab, ularga nisbatan jinoiy ish qoʻzgʻashgan^[17].

Xuddi shu yili, diniy yetakchilar xabariga koʻra, ayrim musulmon yoshlar boshqa mintaqalardan kelgan, musulmon boʻlmagan politsiyachilar tomonidan qoʻpol muomala qilish va suiisteʼmollarga javoban mahalliy nasroniylarning mulklarini vayron qilishgan^[17].

2017-yilda Somalida joylashgan terrorchi guruh Al-Shabob Mandera, Vajir, Garissa va Lamu okruglarida hujumlar uyushtirib, ular musulmon boʻlmaganlarni aynan dinga oid sabablar tufayli nishonga olganini eʼlon qilgan^[17].

Lesoto konstitutsiyasi diniy kamsitishni taqiqlaydi va vijdon, fikr hamda din erkinligini, shu jumladan shaxsning dinini oʻzgartirish, oʻz dinini namoyish etish va targʻib qilish huquqini kafolatlaydi^[89]. Hukumat diniy guruhlar tomonidan yuritiladigan maktablarga katta koʻmak beradi, jumladan barcha oʻqituvchilarni ishga olish va sertifikatlashni oʻz zimmasiga oladi^[89].

Liberiya konstitutsiyasi din va davlatning ajratilishini belgilaydi hamda barcha shaxslar fikr, vijdon va din erkinligiga ega ekanini, biroq bu huquqlar jamoat xavfsizligi, tartibi, sogʻligʻi yoki axloqini, yoxud boshqalarning huquqlarini himoya qilish maqsadida qonun bilan cheklanishi mumkinligini nazarda tutadi. Konstitutsiya, shuningdek, qonun oldida tenglikni kafolatlaydi^[90].

2015-yildan buyon Liberiyani „nasroniy davlat“ deb eʼlon qiladigan konstitutsiyaviy oʻzgartish kiritish uchun siyosiy kampaniya olib borilmoqda^[90]. Bu kampaniyani hozirda Liberiya hukumatida oppozitsion partiya boʻlgan Yagona xalq partiyasi qoʻllab-quvvatlab kelmoqda^[90].

Qonunlarga binoan yakshanba kunlari koʻcha va yoʻllarni tozalash ishlari uchun korxonalar yopilishi shart; musulmon fuqarolar buni xristianlarning shabatiga majburan rioya qildirish vositasi sifatida koʻradilar^[90]. Ramazon hayiti va Qurbon hayitini milliy bayram qilib belgilash haqidagi talablar 1995-yildan buyon ilgari surilayotgan boʻlsa-da, hanuz amalga oshirilmagan^[90]. Liberiya aholisining taxminan 12 foizi musulmonlardan iborat^[90].

Musulmon ayollar saylovchi sifatida roʻyxatdan oʻtishda ham toʻsiqlarga duch kelgan; ayrim saylov uchastkalarida xodimlar hijobda boʻlganlarining fotosuratini olishdan bosh tortgan^[90]. Liberia Muslim Women Network bu amaliyotning davom etayotganini, shu bilan birga boshqa bosh kiyimlar (anʼanaviy liboslar va katolik rohibalari kiyadigan habitlar)ga ruxsat berilayotganini xabar qilgan^[90].

2011-yilgi Liviya oraliq Konstitutsiyaviy deklaratsiyasi islomni davlat dini, shariatni esa qonunchilikning asosiy manbai sifatida belgilaydi. U nasroniylar va yahudiylarga oʻz dinlarini amalda tutish erkinligini beradi va din asosida kamsitishni taqiqlaydi^[91]. Xalqaro hamjamiyat tomonidan tan olingan Milliy kelishuv hukumati (GNA) mamlakatning bir necha hududlarini nazorat qilmaydi va u yerda oʻz qonunlarini ijro eta olmaydi.

Liviyada ijtimoiy muhit ancha cheklovchi boʻlib, mamlakatdan tashqariga yolgʻiz sayohat qilayotgan ayollarni toʻxtatishga qaratilgan choralar ham shular jumlasidandir. RADA Maxsus toʻsqinlik kuchlari (RADA-SDF) – diniy politsiya boʻlib, GNA bilan ittifoqchi; u islom qonun-qoidalarini buzganlikda ayblagan bir necha shaxslarni hibsga olishda ishtirok etgan. Tripolida ayrim militsiyalar ayollarning kiyimi va harakatlanishiga cheklovlar oʻrnatib, „islomiy qadriyatlarga zid“ deb topilgan xatti-harakatlari uchun erkaklarni jazolagani xabar qilingan. RADA-SDF shuningdek harbiy toʻqnashuvlar chogʻida sufiy ziyoratgohlarini ataylab vayron etganlikda ayblangan, biroq bu iddaolarni rad etgan.

Tobruk hukumati va Liviya milliy armiyasiga aloqador harbiy gubernatorlar tomonidan ayollarning erkak vasiylarsiz harakatlanishi yanada cheklangani haqida xabarlar bor.

2016-yil may oyidan buyon Iroq va Shom islom davlati Liviyadagi oʻzining barcha muhim hududlarini yoʻqotgan^[92]. Ilgari bu guruh nazorati ostida boʻlgan hududlarda qatl etilgan qibtiy nasroniylarning ommaviy qabrlari topilgan. Shundan beri nasroniylar va sufiylarga qarshi ekstremistik militsiyalar tomonidan amalga oshirilgan sporadik zoʻravonlik holatlari kuzatilmoqda, biroq ularning ijrochilari baʼzan aniqlanmay qolmoqda.

Madagaskar konstitutsiyasi diniy fikr va ifoda erkinligini kafolatlaydi hamda ish joyida diniy kamsitishni taqiqlaydi. Boshqa qonunlar hukumat yoki xususiy shaxslarga oid diniy erkinlikni suiisteʼmol qilish holatlaridan shaxslarni himoya qiladi^[93].

2021-yilda bir musulmon tashkiloti yetakchisi maktab imtihonlari sanasi Qurbon hayiti bilan toʻqnash kelganini tanqid qilib, hukumatni diniy ehtiyojlarni inobatga olmaslikda aybladi^[93]; musulmon jamoa yetakchilari, shuningdek, Madagaskardagi fuqarolik olish jarayonini musulmonlarni fuqarolikdan mahrum etishga moyil, deb hisoblashlarini bildirganlar.

Hukumatning mehnat qonunlarini (xususan, xodimlar haftasiga kamida bir marotaba 24 soatlik dam olish huquqiga ega ekanini nazarda tutadigan qoidalarni) izchil ijro etmasligi tufayli ayrim ishchilarning diniy marosimlarda ishtirok etish imkoniyati cheklanib qolgan^[93].

2017-yil aprel oyida taʼlim vaziri huquqiy talablarning ayrimlariga javob bermasligi aytilgan 190 ta xususiy maktab orasida 16 ta islomiy maktabni „qurʼoniy“ sifatida tasniflab, ularni yopish bilan tahdid qilgan^[94]; musulmon jamoatchiligi vakillari bu bayonotni islomofobik deb tanqid qilgan.

Malavi konstitutsiyasi diniy asosdagi kamsitishni taqiqlaydi va vijdon, din, eʼtiqod va fikr erkinligini kafolatlaydi^[9]; shuningdek, taʼlimning maqsadlaridan biri sifatida diniy toqatsizlikni bartaraf etishni belgilaydi^[95].

Ilgari diniy plyuralizm Malavi jamiyati tomonidan qadrlanib kelgan va nasroniy, musulmon hamda hind dinlariga mansub kishilar biznes va fuqarolik jamiyatida muntazam hamkorlik qilib kelgan^[9].

Davlat boshlangʻich maktablarida diniy taʼlim majburiy boʻlib, undan voz kechish imkoniyati yoʻq; davlat oʻrta maktablarida esa bu fan ixtiyoriy. Baʼzi maktablarda oʻquv dasturi xristianlikka yoʻnaltirilgan „Injil boʻyicha bilim“ kursidan iborat boʻlsa, boshqalarida xristianlik, islom, hinduizm va bahoi dinidan elementlarni oʻz ichiga olgan, eʼtiqodlararo „axloq va diniy taʼlim“ kursi oʻqitiladi. Qonunga binoan, qaysi dasturdan foydalanish masalasini ota-ona va oʻqituvchilar yigʻilishlarida saylanadigan mahalliy maktab boshqaruv qoʻmitalari hal qiladi. Xristian va islomiy xususiy maktablarda tegishli din boʻyicha diniy taʼlim beriladi. „Grant-ajratilgan“ (hybrid) maktablar, odatda diniy tashkilotlar tomonidan boshqariladi, biroq oʻqituvchilarning maoshini davlat toʻlaydi. Bu moliyaviy koʻmak evaziga davlat ushbu maktablarda oʻqiydigan oʻquvchilar sonining muayyan qismini oʻzi tanlaydi. Grant-ajratilgan maktablarda ularning boshqaruv kengashi „Injil boʻyicha bilim“ yoki „axloq va diniy taʼlim“ dasturidan qaysi biri qoʻllanilishini belgilaydi^[9].

Rastafor bolalar taʼlim olishda qiyinchiliklarga duch keladi, chunki Malavi maktablarida odatda oʻquvchilardan sochlarini kaltalash talab qilinadi, rastaforlik diniy amaliyotida esa dredlok oʻstirish muqaddas hisoblanadi. Bu talablarga rioya qilmagan ayrim rastafor bolalar davlat maktablariga qabul qilinmagan; koʻpchilik esa oʻqishga kirish uchun maktab qoidalariga boʻysunib, sochini oldirishga majbur boʻlgan. 2020-yilda Malavi Oliy sudi Taʼlim vazirligiga barcha rastafor bolalarni maktablarga qabul qilishni majbur qiluvchi taqiqni eʼlon qildi; bu topshiriq 2021-yil oxiriga kelib toʻliq bajarildi^[95].

Mavritaniyada diniy erkinlik hukumat tomonidan cheklangan. Konstitutsiya mamlakatni islom respublikasi deb eʼlon qiladi va islom uning fuqarolari va davlat dini ekanini belgilaydi. 2018-yil aprel oyida Milliy assambleya „kufr“ va dindan qaytish (irtidod) uchun oʻlim jazosini majburiy etib belgilovchi qonun qabul qildi; biroq 2021-yil oxiriga kelib ushbu jazo qoʻllanmagan^[96].

Musulmon boʻlmagan rezident muhojirlar va kam sonli musulmon boʻlmagan fuqarolar muayyan cheklovlar – musulmonlarga missionerlik qilish va diniy materiallar tarqatishni taqiqlash – doirasida oʻz dinlarini ochiq tutishlari mumkin. Aholining deyarli barchasi amaliy sunniy musulmonlar boʻlib, oz sonli musulmon boʻlmaganlar ham bor. Rim-katolik va mazhabsiz nasroniy cherkovlar Nuakshot, Atar, Zuerat, Nuodibu va Rosso shaharlarida faoliyat yuritadi. Ayrim muhojirlar va chet elliklar orasida yahudiylik diniga amal qiluvchilar ham bor, biroq sinagoglar mavjud emas.

2021-yilda qabul qilingan yangi qonun diniy yoʻnalishdagi NNTlarning Ichki ishlar vazirligida roʻyxatdan oʻtishini yengillashtirdi; biroq ular missionerlik faoliyatidan tiyilish majburiyatini zimmasiga olishi lozim^[96].

Mavrikiy konstitutsiyasi diniy asosdagi kamsitishni taqiqlaydi va oʻz diniga eʼtiqod qilish yoki uni oʻzgartirish erkinligini kafolatlaydi. Hukumat aholining rasmiy roʻyxatdagi soniga qarab, soliqdan ozod etish bilan bir qatorda, Rim-katolik cherkovi, Angliya cherkovi, Mavrikiy Presviterian cherkovi, yettinchi kun adventistlari, hindlar va musulmonlarga mablagʻ ajratadi. Boshqa diniy guruhlar ham roʻyxatdan oʻtishi va soliqdan ozod etilishi mumkin, biroq davlatdan subsidiya olmaydi^[97].

Diniy taʼlimga davlat va xususiy maktablarda, boshlangʻich va oʻrta bosqichlarda ruxsat beriladi. Oʻquvchilar bu darslardan voz kechishlari mumkin, katolik maktablarida oʻqiyotgan katolik boʻlmagan oʻquvchilarga fuqarolik taʼlimi darslari taklif etiladi^[97].

Hindlar boʻlmaganlar davlat idoralarida yetarlicha vakillik yoʻqligini tez-tez taʼkidlab keladilar^[97]. Turli diniy guruhlar aʼzolarining davlat xizmatida nechta ekani haqida ishonchli statistika yoʻq; biroq 2011-yildagi hisobotida „Haqiqat va adolat komissiyasi“ davlat xizmatidagi bandlik mamlakatning etno-diniy xilma-xilligini toʻliq aks ettirmasligini qayd etgan^[98].

Mavrikiyda hindlar va musulmonlar oʻrtasida taranglik mavjud^[97]. Politsiya surishtiruvlari oʻtmishda baʼzi dinlararo zoʻravonlik holatlari aslida oilaviy yoki shaxsiy nizolardan kelib chiqqan qasos ekanini aniqlagan^[98].

Freedom of religion in Morocco

[icon]

Bu boʻlim boʻsh. unga qoʻshish orqali yordam berishingiz mumkin. (November 2023)

Namibiya konstitutsiyasi diniy kamsitishni taqiqlaydi va eʼtiqod erkinligi hamda istalgan dinga eʼtiqod qilish, uni eʼlon qilish va targʻib qilish huquqini kafolatlaydi. Diniy guruhlar ayrim chet ellik diniy xizmatchilar uchun ish vizalarini olish qiyinligini bildirgan, biroq ular bunday qoidalar barcha tashkilotlarga teng tatbiq etilayotganini, diniy guruhlarga alohida yoʻnaltirilmaganini ham taʼkidlashgan^[99]. Ilgari Namibiya islomiy sud kengashi musulmonlar amal qiluvchi vizasiz ishlagani uchun nishonga olinib, ularga nisbatan deportatsiya choralari koʻrilganini bildirgan^[100].

Diniy guruhlar eʼtiqodidan qatʼi nazar hech kimni oʻqishga qabul qilishdan bosh tortmaslik sharti bilan xususiy maktablar ochishi mumkin. Davlat maktablari oʻquv dasturiga konfessiyaviy boʻlmagan „diniy va axloqiy taʼlim“ kursi kiritilgan boʻlib, unda axloqiy tamoyillar va inson huquqlari yoritiladi, shuningdek Afrika anʼanaviy dinlari bilan bir qatorda iudaizm, nasroniylik, islom, buddizm, hinduizm, bahoi dini va rastaforlik haqida umumiy maʼlumotlar beriladi^[99].

Nigerdagi shaxsiy din erkinligiga odatda hurmat bilan qaraladi, hukumat esa musulmon hamjamiyati ustidan maʼlum darajada nazorat olib boradi. Niger konstitutsiyasi diniy kamsitishni taqiqlaydi va jamoat tartibi, ijtimoiy tinchlik va milliy birlikka muvofiq ravishda din va ibodat erkinligini kafolatlaydi. U davlat va dinga ajratilganlikni belgilaydi hamda diniy asoslangan siyosiy partiyalar tuzishni taqiqlaydi^[101].

Hukumat portlash moslamalari va qurollarni yashirishning oldini olish maqsadida, favqulodda holat rejimi doirasida, Diffa viloyatida toʻliq yuzni yopuvchi pardalarni taqiqlaydi. Shuningdek, xavfsizlikni sabab qilib koʻrsatgan holda ochiq havoda oʻtkaziladigan ommaviy missionerlik tadbirlarini ham taqiqlaydi^[101].

2017-yilda hukumat Islom forumini tashkil qildi; ushbu organga 50 dan ortiq islomiy tashkilot aʼzo boʻlib, uning maqsadi Nigerdagi islom amaliyotini standartlashtirish va islom institutlaridan ekstremizmni tarqatish vositasi sifatida foydalanishning oldini olishdan iborat^[101].

Diniy jamiyat tomonidan har qanday xususiy maktab ochish tegishli davlat idoralari tomonidan maʼqullanishi kerak. Faqatgina madrasalar – faqatgina Qurʼonni oʻqitish uchun, boshqa fanlarsiz tashkil etilgan diniy maktablar – tartibga solinmagan. Asosiy davlat maktablarida diniy taʼlim mavjud emas. Hukumat kam sonli maxsus boshlangʻich maktablarni (ular „Fransuz va arab maktablari“ deb ataladi) moliyalashtiradi, bu maktablarda oʻquv dasturiga musulmon diniy fanlari ham kiritilgan^[101].

Musulmon va nasroniy hamjamiyatlar oʻrtasidagi munosabatlar, odatda, yaxshi, garchi aholining ozgina qismi turli din vakillari oʻrtasidagi yaqin aloqaga salbiy qarashadi^[101].

Nigeriya aholisi deyarli teng ulushlarda nasroniylik va islom dinlariga boʻlingan deb hisoblanadi, aniq nisbat esa bahsli. Qolgan qariyb 5 foizini oʻsib borayotgan dindor boʻlmagan nigeriyaliklar tashkil etadi. nigeriyalik musulmonlarning koʻpchiligi sunniy boʻlib, asosan mamlakatning shimoliy qismida yashaydi, nasroniylar esa janubda koʻpchilikni tashkil qiladi.

Nigeriya qonunchiligi din erkinligini tan oladi^[102]. Mamlakatda islom va nasroniylik ikki asosiy dindir^[103]. 12 ta shtatda jinoiy huquq tizimida shariat asosidagi kodeks qoʻllaniladi, unda, jumladan, dindan qaytish (irtidod) uchun ham jazo nazarda tutilgan boʻlishi mumkin. Diniy taʼqiblar asosan Nigeriya hukumati bilan bevosita aloqasi boʻlmagan, masalan, Boko Haram kabi guruhlar tomonidan amalga oshiriladi^[104]. Ateist boʻlishga jamiyatda keskin salbiy munosabat bildiriladi^[105][106].

Kongo Respublikasi konstitutsiyasiga koʻra, Kongo Respublikasi dunyoviy davlat hisoblanadi, u diniy kamsitishni taqiqlaydi, din erkinligini kafolatlaydi, diniy eʼtiqoddan siyosiy maqsadlarda foydalanishni taqiqlaydi hamda „diniy mutaassiblik“dan kelib chiqadigan vijdon erkinligiga har qanday tajovuzni qonun bilan jazolanishini belgilaydi^[107].

2015-yilda qabul qilingan hukumat qarori boʻyicha jamoat joylarida toʻliq yuzni yopuvchi islomiy pardalar taqiqlangan. Bu qarorga diniy yetakchilar va keng jamoatchilik, jumladan musulmonlar ham keng qoʻllab-quvvatlash bildirgan^[107].

Qonun davlat maktablarida diniy taʼlim berishni taqiqlaydi. Xususiy maktablarda esa diniy taʼlimga ruxsat beriladi. Qonun barcha davlat va xususiy maktablar barcha falsafiy va diniy eʼtiqodlarga hurmat bilan qarashini talab qiladi. Konstitutsiya xususiy maktablar tashkil etish huquqini ham himoya qiladi^[107].

Ruanda konstitutsiyasi va boshqa qonunlar diniy kamsitishni taqiqlaydi hamda din va ibodat erkinligini kafolatlaydi, shuningdek diniy asoslangan siyosiy partiyalar tuzishni man etadi. Ruanda^[108]. Yangi davlat xizmatchilari qonunga koʻra „Qodir Tangri nomi bilan“ qasamyod qilib, bayroqni ushlab turib sadoqat qasamini oʻqishi shart; bu talablarga rioya qilmaganlar oʻz lavozimidan mahrum boʻladi. Qonunda bunday talablarga oʻz diniy aqidasi ruxsat bermaydigan ozchilik guruhlari uchun istisno nazarda tutilmagan. Yahovaning shohrlari ayrim hollarda ushbu qasamyodni bajara olmagani uchun Advokatlar kollegiyasiga qabul qilinmasliklari hamda harbiy xizmat faoliyatlarida ishtirok etishga majburlanayotganlari haqida maʼlum qilgan^[108].

Hukumat turli diniy guruhlar bilan bogʻliq ayrim maktablarni subsidiyalaydi. Prezident farmoni barcha hukumat subsidiyasi oladigan maktablarda oʻqiydigan oʻquvchilarga, agar ularning diniy tashkilotlari mamlakatda roʻyxatdan oʻtgan boʻlsa va ularning ibodat amaliyoti oʻqitish jarayoniga xalaqit qilmasa, oʻquv kunida oʻz diniga muvofiq ibodat qilish huquqini kafolatlaydi. Davlat boshlangʻich maktablari va oʻrta maktabning dastlabki uch yilligida oʻqiydigan oʻquvchilar majburiy ravishda dinlar tarixi, etika va fuqarolik boʻyicha darslarni oʻtadilar^[108].

2017-yilda Xuye tumanidagi Janubiy viloyatda joylashgan bir pentikostal cherkov aʼzolariga ikki marta hujumlar qayd etilgan. Cherkovning olti aʼzosi kaltaklanib, ularning biri komaga tushganidan bir kun oʻtib, qurollangan olomon tunda cherkovga yana hujum qilib, 25 kishini yaralagan^[109].

2016-yilda musulmonlar va musulmon jamoa yetakchilarini nishonga olgan hibslar va hujumlar haqida ham xabarlar boʻlgan^[109].

San-Tome va Prinsipi konstitutsiyasi din va ibodat erkinligini hamda diniy eʼtiqoddan qatʼi nazar hammaning tengligini kafolatlaydi. U diniy guruhlarga mustaqillik va oʻz dinlarini oʻrgatish huquqini beradi^[110]; biroq diniy guruhlar hukumatda roʻyxatdan oʻtishi zarur. Davlat maktablarida diniy taʼlim berish mumkin, biroq odatda bunday darslar oʻtkazilmaydi. Mamlakatda xristian guruhlari tomonidan boshqariladigan ikki maktab mavjud boʻlib, bu maktablardagi diniy fanlar barcha oʻquvchilar uchun ochiq^[110].

Senegal konstitutsiyasi Senegalda diniy eʼtiqodni erkin amalda tutish va diniy guruhlarning davlat aralashuvisiz oʻzini oʻzi boshqarish huquqini kafolatlaydi^[111]. Qonunga koʻra barcha diniy tashkilotlar assotsiatsiya sifatida yuridik maqomga ega boʻlish uchun hukumatda roʻyxatdan oʻtishi shart, hukumat esa ularning roʻyxatdan oʻtish shartlariga rioya etishini, ayniqsa bolalarni himoya qilish va ijtimoiy taraqqiyot sohalarida faoliyat yuritayotganini monitoring qiladi^[111].

Ilgari hukumat diniy guruhlarga ibodat maskanlarini saqlash, musulmonlarning haj safarlarida ishtirok etishini moliyalashtirish va osonlashtirish, shuningdek diniy guruhlar tomonidan yuritiladigan maktablarni moliyalashtirishga qaratilgan dasturlarni yoʻlga qoʻygan^[18].

Musulmonlar oilaviy nizolar – nikoh va merosga oid masalalarda – hal qilish uchun fuqarolik oilaviy kodeksi yoki shariatni tanlash huquqiga ega. fuqarolik va odat huquqi boʻyicha ishlarni odil sudyalar koʻradi, biroq ayniqsa qishloq joylarda musulmonlar oʻrtasidagi koʻplab nizolar diniy yetakchilar ishtirokida norasmiy yoʻl bilan hal etiladi^[111].

Qonunga koʻra davlat va xususiy maktablarda diniy taʼlim taklif qilinishi mumkin, ota-onalar esa farzandlarini nasroniy yoki islomiy, yoki umuman diniy darslarga qatnashtirmaslikni tanlashi mumkin^[111].

Seyshel orollari konstitutsiyasi har qanday shakldagi kamsitishni taqiqlaydi va din erkinligini kafolatlaydi. Diniy guruhlar radio yoki televideniye stansiyalariga egalik qila olmaydi, biroq yirik diniy guruhlarga davlat radiosida efir vaqti ajratiladi^[112].

Maktablarda majburiy diniy taʼlim qonunga zid. Shunga qaramay, katolik maktablarida oʻqiyotgan katolik boʻlmagan oʻquvchilarga diniy darslar davomida muqobil mashgʻulotlar taklif etilmas edi^[112].

Ilgari hukumat diniy binolarni taʼmirlash uchun diniy tashkilotlarga moliyaviy yordam ham koʻrsatgan^[113].

Syerra-Leone konstitutsiyasi vijdon erkinligini, shu jumladan din erkinligini kafolatlaydi. Syerra-Leone qonunlari diniy asosda kamsitishni taqiqlaydi va fuqarolarning oʻz dinini oʻzgartirish huquqini himoya qiladi^[114].

Rastafor hamjamiyati Syerra-Leonedagi politsiya va hukumat tomonidan toʻsiqlarga duch kelgan, chunki rastaforlik diniy amaliyotida muhim oʻrin tutadigan kannabis mamlakatda noqonuniy hisoblanadi^[114].

Syerra-Leoneda diniy guruhlararo nikohlar keng tarqalgan va koʻplab oilalarda turli diniy konfessiyalarga mansub aʼzolar mavjud^[114]. Ilgari diniy yetakchilar xristian va musulmon fundamentalist guruhlar tomonidan olib borilayotgan keskin va agressiv missionerlik faoliyatidan xavotir bildirgan va buni „xorijiy taʼsir“ sifatida tavsiflagan^[115].

Somali fuqarolar urushi tufayli mintaqadagi turli avtonom hukumatlar tomonidan din bilan bogʻliq qonunlarning ijrosi izchil emas^[116].

Sunniy islom Somali davlat dini hisoblanadi. Umuman olganda, aksariyat hududlarda sud tizimi odat huquqi – xeer, shariat va jinoiy kodeksga tayanadi. Salafiy guruhlar faolligi yuqori boʻlgan koʻplab mintaqalarda odamlar javob choralaridan qoʻrqib, din erkinligidan toʻliq foydalana olmaydi^[116].

Islom zamonaviy Somali milliy oʻzligining ajralmas qismi hisoblanadi. 1961-yilgi konstitutsiya islomni davlat dini sifatida belgilagan va keyingi hukumatlar ham bu siyosatni saqlab qolgan^[116]. 1969–1991-yillarda mavjud boʻlgan Somali Demokratik Respublikasi islom va marksizm elementlarini birlashtiruvchi mafkurani ilgari surgan^[117]. Bu hukumat qulagach, Somali 1990-yillardan buyon toʻxtovsiz fuqarolar urushi girdobida qolmoqda. Muvaqqat milliy hukumat ham islomni davlat dini sifatida saqlab qolib, Somali huquqiy tizimi islom huquqi tamoyillariga asoslanishini belgilab qoʻydi^[19]. Fuqarolar urushi boshida ajralib chiqqan va hozirda ham de-fakto mustaqil, biroq xalqaro miqyosda tan olinmagan Somaliland mintaqasi ham oʻz konstitutsiyasini shunga oʻxshash diniy qoidalarga asosladi^[118]. Turli islomiy isyonchi guruhlar faoliyati din erkinligini yanada cheklab, ularning shariat talqiniga rioya qilmaydigan shaxslarni nishonga olishiga olib kelmoqda^[24][116].

Al-Shabob – Somali hududida faoliyat yurituvchi, "Al-Qoida" bilan aloqador qurolli guruh – islomdan qaytgan yoki guruhning diniy qoidalariga amal qilmayotgan deb gumon qilingan shaxslarni oʻldirgan, tan jarohati yetkazgan yoki taʼqibga olgan. Al-Shabobdan qoʻrqish koʻplab diniy guruhlarning erkin faoliyat yuritishiga toʻsqinlik qiladi. Ilgari Al-Shabob oʻz nazorati ostidagi hududlarda, agar imomlar ularning islom haqidagi talqiniga mos ravishda dars bermasa, masjidlarni yopish bilan tahdid qilgan^[24].

Mamlakat boʻylab sunniy anʼanalarga amal qilish majburiy ijtimoiy meʼyor sifatida qaraladi. Har qanday mintaqada islomdan boshqa dinlarga oʻtish jiddiy ijtimoiy qabul qilinmaslikka sabab boʻlsa, ayrim hududlarda u, shuningdek, noqonuniy hisoblanadi^[119]. Konversiyada gumon qilinganlar tengdoshlari va qoʻshnilar tomonidan taʼqib qilinishi mumkin^[24]. Federal darajadagi Diniy ishlar vazirligi maʼlumotlariga koʻra, aholining 99 foizdan ortigʻi sunniy musulmonlardir; qolgan kam sonli qismiga kichik nasroniy hamjamiyati, kichik sufiy musulmon jamoasi va nomaʼlum sonli shia musulmonlar kiradi^[119]. Asosan Sharqiy Afrika mamlakatlaridan kelgan muhojirlar va xorijlik ishchilar asosan boshqa dinlarga mansub hisoblanadi^[24].

2020-yillar boshida musulmon boʻlmaganlarning ommaviy tarzda ibodat qilishi mumkin boʻlgan yagona joy xalqaro aeroport majmuasi hududi edi^[119].

Janubiy Afrika dunyoviy demokratiya boʻlib, unda din erkinligi konstitutsiya bilan kafolatlangan^[120]. Konstitutsiyaning 9-moddasiga muvofiq, 2000-yilgi tenglik toʻgʻrisidagi qonun din, eʼtiqod va boshqa koʻplab asoslarda nohaq kamsitishni taqiqlaydi^[121][122]. tenglik toʻgʻrisidagi qonun mehnat munosabatlariga tatbiq etilmaydi; bu sohada kamsitishlar mehnat tengligi toʻgʻrisidagi qonun bilan tartibga solinadi^[123].

1957-yilgi Sehrgarlikni bostirish toʻgʻrisidagi qonun mustamlaka davridagi sehrgarlik qonunchiligiga asoslanib, sehrgarlik boʻyicha bilimga ega ekanini daʼvo qilishni, talisman va folbinlik kabi ayrim amaliyotlarni hamda boshqalarni sehrgarlikda ayblashni jinoyat deb belgilaydi^[124]. 2007-yilda Janubiy Afrika huquq islohoti komissiyasi „Janubiy Afrika paganlar huquqlari alyansi“ va Anʼanaviy tabiblar tashkilotidan ushbu qonunning konstitutsiyaviyligiga baho berish soʻralgan arizalarni qabul qildi va 2010-yil 23 mart kuni Adliya va konstitutsion rivojlanish vaziri sehrgarlikka oid qonunlarni qayta koʻrib chiqish boʻyicha loyiha boshlashni maʼqulladi^[125][126].

Oʻtish davri konstitutsiyasi davlat va dinning ajratilganini, din erkinligi hamda ibodat va yigʻilish erkinligini kafolatlaydi; barcha diniy guruhlar hukumatda roʻyxatdan oʻtishi kerak^[127].

Pew-Templetonning 2020-yilgi Global diniy kelajak loyihasi hisobotiga koʻra, mamlakat aholisi orasida nasroniy kelib chiqishga mansub shaxslar 60,5 foizni, mahalliy (animist) dinlar izdoshlari 32,9 foizni, musulmonlar 6,2 foizni tashkil etadi; shuningdek kam sonli bahoiylar, buddistlar, hindular va yahudiylar ham bor. Biroq aholi migratsiyasi va chorvadorlar hayot tarzi tufayli aniq raqamlarni tasdiqlash qiyin^[127].

2019-yilgi oʻtish davri uchun moʻljallangan Sudan konstitutsiyasi din erkinligini kafolatlaydi va avvalgi prezident Omar al-Bashir davridagi 2005-yilgi konstitutsiyadan farqli oʻlaroq, qonun manbasi sifatida shariatni tilga olmaydi; Bashir hukumati davrida islomdan qaytish (irtidod) va islomni haqorat qilish jinoyat hisoblangan. Bashir hukumati, shuningdek, shia musulmonlari va islomdan boshqa dinlarga missionerlik qiluvchilarni ham nishonga olib kelgan^[128]. Nasroniylar ham diniy erkinlik nuqtai nazaridan turli cheklovlarga duch kelishgan^[129].

2020-yil iyul oyida islomdan qaytish jinoyat deb hisoblanmaydigan boʻldi, avval esa irtido uchun oʻlim jazosi qoʻllanilishi mumkin edi^[130]. Shunga qaramay, 2022-yilga kelib ham, diniy maqomini oʻzgartirgan fuqarolarning qamalishi haqida xabarlar tarqaldi^[131]. 2020-yil sentabrida oraliq hukumat davlat va dinning ajratilishini huquqiy jihatdan belgilab qoʻydi^[132].

Freedom of religion in Tanzania

Togo konstitutsiyasi davlatni dunyoviy deb eʼlon qiladi va Togo fuqarolarining milliy qonunlarga muvofiq oʻz diniy eʼtiqodlarini erkin amalga oshirish huquqini himoya qiladi. katolik, protestant va musulmonlardan boshqa diniy guruhlar hukumatda roʻyxatdan oʻtishi kerak; shu bilan birga hukumat 2013-yildan buyon yangi arizalarni qabul qilmagan^[133]. Konstitutsiya diniy asoslangan siyosiy partiyalar tuzishni taqiqlaydi. Qonun xususiy diniy radiostansiyalarga siyosiy materialni efirga uzatishni ham man etadi^[133].

Davlat maktablari oʻquv dasturiga diniy fanlar kiritilmagan. Biroq koʻplab katolik, protestant va islomiy maktablar mavjud boʻlib, hukumat ularga oʻz xodimlarini oʻqituvchi va yordamchi xodim sifatida yoʻnaltiradi. Boshqa roʻyxatdan oʻtgan diniy guruhlar akkreditatsiya talablariga javob berish sharti bilan oʻz maktablarini ochish huquqiga ega^[133].

Togoda diniy bagʻrikenglik darajasi yuqori. Turli diniy guruhlarga mansub odamlar bir-birlarini oʻz marosimlariga tez-tez taklif qiladi. Turli din vakillari oʻrtasidagi nikohlar ham keng tarqalgan^[133].

Hududiy ishlar vazirligi tarkibidagi Diniy ishlar boshqarmasi maʼlumotiga koʻra, yangi cherkovlar, ayniqsa Nigeriyadan kelgan diniy yetakchilar boshchiligidagi jamoalar mahallalarga joylashganda nizolar yuzaga kelishda davom etgan. Mahalliy aholi bunday jamoalar barabanlar bilan kechasi ham baland ovozda ibodat qilishlarini shikoyat qilgan. 2017-yilda vazirlik 40 ta shikoyat olgan va deyarli barchasi aynan shovqinga oid boʻlgan; hukumat bu shikoyatlarni hal qilishga harakat qilgan. Bu shikoyatlar koʻpincha xizmatlarda musiqa asboblari va baland dualar ishlatadigan evangelik protestant jamoalariga qaratilgan edi^[1]. 2022-yilga kelib hukumat diniy yigʻinlarda shovqin darajasini 55 desibeldan past saqlashni tavsiya qildi^[133].

2022-yil iyuldagi Tunis konstitutsiyasi davlatni islom maqsadlarini qoʻllab-quvvatlash va rivojlantirishga majbur qiladi hamda „Tunis islom ummasining bir qismidir“ deb belgilaydi; shuningdek prezident musulmon boʻlishi shartligini ham nazarda tutadi^[134].

Avvalgi konstitutsiya eʼtiqod, vijdon va diniy amaliyot erkinligini kafolatlagan hamda diniy asosda kamsitish, nafrat yoki zoʻravonlikni targʻib qilishni taqiqlagan edi^[15].

Hukumat masjidlar va sinagogalarni subsidiyalaydi, imomlarni tayinlaydi va ularning maoshini toʻlaydi, shuningdek bosh ravvinning maoshini ham qoplaydi. Bosh muftiy prezident tomonidan tayinlanadi. Diniy ishlar vazirligi juma xutbalari uchun mavzularni tavsiya etadi, biroq ularning aniq mazmunini nazorat qilmaydi. Hukumat „ajratishli“ (boʻluvchi) aqidalarni targʻib qilayotgan deb topilgan imomlarga nisbatan ularni lavozimidan chetlatish kabi maʼmuriy va huquqiy choralarni koʻrishi mumkin^[15].

Davlat maktablarida oʻquvchilar haftasiga taxminan bir soat islom boʻyicha darslarga qatnashishi majburiy. Oʻrta maktab oʻquv dasturiga, shuningdek, yahudiylik va nasroniylik tarixiga oid maʼlumotlar kiritilgan. Diniy guruhlar xususiy maktablar tashkil etish huquqiga ega^[15].

Nikoh, ajrim va boshqa shaxsiy maqomga oid masalalarni tartibga soluvchi qonunlar asosan fuqarolik huquqi tamoyillariga asoslangan boʻlsa-da, ularga ayrim hollarda shariat unsurlari ham qoʻshilgan. Mirasga oid qoidalar asosan shariat talablariga tayangan, biroq Shaxsiy holat kodeksida koʻrsatilganidek, ayrim istisnolar ham mavjud^[15].

Tunis politsiyasi, xususan, tashqi koʻrinishi boʻyicha salafiy yoki terrorchi sifatida baholangan shaxslarni, ularni terrorchilikka aloqadorlikda gumon qilib, hibsga olish, uy tintuvlari va boshqa cheklovlarni qoʻllash orqali nishonga olgan. Hizb ut-Tahrir siyosiy partiyasi Tunis sudining qarori bilan diniy nafratni qoʻzgʻatish va xalifalik davlatini tiklashni targʻib qilgani uchun bir oyga faoliyati toʻxtatilgan^[15]. Niqob taqadigan ayollar ham baʼzan politsiya tomonidan bezovta qilinadi^[15]. Bahoi dini izdoshlari hukumat amaldorlari tomonidan taʼqib qilinganini xabar qilar, ularning dini tan olinmagan, biroq ular xususiy tarzda ibodat qilishlari mumkin. Yahudiylar va nasroniylarga esa ruxsat etilgan ibodat maskanlarida oʻz dinlarini erkin amalda tutishga izn beriladi^[15].

2017-yil sentabr oyida hukumat musulmon ayollarning musulmon boʻlmagan erkaklarga turmushga chiqishini taqiqlovchi qonunni bekor qildi^[15].

Islomdan nasroniylikka oʻtgan konvertlar va ateistlar zoʻravonlik tahdidlari hamda oʻz eʼtiqodini yashirishga majburlovchi ijtimoiy bosimlar haqida xabar berishgan^[15][134].

2017-yil iyunida, Ramazon davrida, politsiya tunetsiyalik Bizerte shahrida ochiqchasiga ovqatlanib yoki chekuvchi besh nafar shaxsni hibsga olib, odob-axloq qoidalarini buzganlikda ayblab, ularni bir oylik qamoq jazosiga hukm qildi. Ushbu hibslar ularning ozod etilishini talab qilgan namoyishlarga sabab boʻldi. Tunis gubernatori va ichki ishlar vaziri ham bu hibslarni qoraladi^[15].

2017-yil oktyabr oyida hukumat ochiq ateist tashkilot – Tunis Sekulyarizm Kengashini roʻyxatdan oʻtkazishga ruxsat berdi^[15].

Uganda konstitutsiyasi davlat dinini belgilamaslikni, diniy asosda siyosiy partiyalar tuzishni taqiqlashni, eʼtiqod erkinligini kafolatlashni hamda diniy kamsitishni taqiqlashni belgilaydi. Hukumat diniy guruhlarning roʻyxatdan oʻtishini talab qiladi^[20].

Ilgari hukumat oʻz taʼrifiga koʻra „sektalar“ deb hisoblagan diniy guruhlarning faoliyatini cheklagan va ayrim shaxslarni diniy sabablar bilan emlash tadbirlarida ishtirok etmagani uchun hibsga olgan^[135].

Uganda musulmonlari oliy kengashi fikriga koʻra, hukumat davlat xizmatchilarini ishga qabul qilishda musulmonlarni kamsitgan^[135], shuningdek musulmon davlat maktablarida nasroniy oʻqituvchilarni rahbarlikka tayinlagan^[20].

Boshlangʻich maktablarda nasroniylik, islom yoki har ikkala dindan biri boʻyicha taʼlim berish majburiydir^[20]; Oʻquvchilarning koʻpchiligi diniy tashkilotlar tomonidan boshqariladigan maktablarda oʻqiydi. Davlat oʻrta maktablarida diniy taʼlim ixtiyoriy hisoblanadi.

2016-yil dekabr oyida Uganda politsiya kuchlari Kampaladagi ikki salafiy masjidga reyd uyushtirib, 2016-yil noyabrida musulmon ulamo Shayx Mohammed Kigunduni oʻldirishda gumon qilingan 14 kishini hibsga oldi. Gumonlanuvchilar 2017-yil yanvarida ozod qilindi, politsiya rahbariyati esa musulmon jamoasi oldida kechirim soʻrab, notoʻgʻri maʼlumot asosida harakat qilganini tan oldi^[135].

Zambiya konstitutsiyasi Zambiyani nasroniy davlat deb eʼlon qiladi, biroq bir vaqtning oʻzida diniy erkinlik va vijdon erkinligini ham kafolatlaydi hamda diniy kamsitishni taqiqlaydi^[136].

Avval Zambiyadagi ayrim diniy guruhlar sobiq prezident Edgar Lungu hukumatini „cherkov va davlat oʻrtasidagi chegarani xira qilish“ hamda nasroniylarga nisbatan diniy tarafkashlikda ayblagan^[137]. 2017-yilga kelib diniy guruhlar uchun joriy qilingan new roʻyxatdan oʻtish talablari haddan tashqari byurokratik deb baholangan va bu kichik diniy guruhlar uchun qiyinchiliklar tugʻdirib, kamida bir chet ellik xizmatchining mamlakatga kiritilmasligi va birining deportatsiya qilinishiga olib kelgan^[137]; 2022-yilga kelib esa yangi guruhlarni roʻyxatdan oʻtkazishda uch yillik moratoriy amal qilib kelayotgani xabar qilingan^[136].

Diniy guruhlarga xususiy maktablar ochish va oʻz jamoalariga diniy taʼlim berish huquqi berilgan. Davlat barcha maktablarda 1–9-sinflar uchun diniy taʼlimni majburiy qiladi; oʻquvchilar maktab muayyan diniga mansub boʻlmasa, boshqa din boʻyicha taʼlimni soʻrash yoki, agar maktab bunga sharoit yaratolmasa, darsdan voz kechish huquqiga ega. 9-sinfdan keyin diniy taʼlim ixtiyoriy boʻlib, barcha maktablarda ham taklif etilmaydi. Oʻquv dasturi asosan xristian taʼlimiga asoslangan boʻlsa-da, islom, hinduizm va mahalliy anʼanaviy dinlar haqida taqqoslama oʻrganish elementlarini ham oʻz ichiga oladi^[136].

2017 va 2022-yillarda sehrgarlikda gumon qilingan shaxslarga nisbatan bir necha toʻda hujumlari sodir boʻlgan. Bunday hujumlarning qurbonlari odatda keksalar boʻlib, koʻpincha oʻzini oʻzi sud qilish holatlari natijasida zoʻravon oʻlimga duchor boʻlishgan^[137][136].

Ilgari ayrim no-nasroniy guruhlar, jumladan Bahoi dini va mesian yahudiy jamoalari yetakchilari xristian cherkov rahbarlari ular diniy amaliyotini qayta-qayta „shaytoniy“ deb atab, nishonga olayotganidan xavotir bildirganlar^[137].

Zimbabve konstitutsiyasi diniy kamsitishni taqiqlaydi va Zimbabveda din erkinligi va diniy amaliyot erkinligini kafolatlaydi^[138].

Hukumat diniy guruhlarning roʻyxatdan oʻtishini talab qilmaydi; biroq maktab yoki tibbiyot muassasalarini yuritayotgan diniy tashkilotlar tegishli vazirliklarda ularni roʻyxatdan oʻtkazishi kerak. Diniy guruhlar, shuningdek ular tomonidan boshqariladigan maktab va tibbiyot muassasalari soliq imtiyozlaridan foydalanishi mumkin^[138].

2017-yilda Zimbabve hukumati bir necha bor diniy yetakchilarni hibsga olgan va hukumatni tanqid qilayotgani deb baholangan diniy yigʻinlarni toʻxtatgan yoki taqiqlagan^[3]. 2022-yilda ham ayrim diniy etakchilar hibsga olinib, jarimaga tortilgan^[138].

Boshlangʻich va oʻrta taʼlim vazirligi (MPSE) davlat maktablaridagi oʻquv dasturlarini belgilaydi. Koʻplab davlat boshlangʻich maktablarida asosan xristianlikka yoʻnaltirilgan, biroq boshqa dinlarni ham yoritadigan, diniy bagʻrikenglikni taʼkidlovchi diniy taʼlim darslari majburiy. Boshlangʻich bosqichda bu darslardan voz kechish imkoniyati yoʻq. Oʻquvchilar 14 yoshga kirgach, oʻrta maktablarda oʻz kurslarini tanlashda diniy taʼlimdan voz kechishlari mumkin. Hukumat xususiy maktablardagi diniy taʼlimni tartibga solmaydi, biroq u yerda ishlayotgan direktorlar va oʻqituvchilarni tasdiqlashi shart^[138].