Африка олтин мушуги (Cараcал аурата) Ғарбий ва Марказий Африканинг тропик ўрмонларида учровчи эндемик ёввойи мушукдир. У ўрмонларнинг кесилиши ва териси учун овланиши туфайли хавф остида ва ИУCН Қизил китобга камёб тур рўйхатига киритилган. Каракал ва сервалнинг ҳам яқин қариндоши.[1] Илгари у Профелис туркумига мансуб эди. Унинг танаси узунлиги 61-100 см гача думининг узунлиги 46 см гача етади.[2]

Африка олтин мушуги
Илмий таснифлашUshbu tasnifni tahrirlash
Олам: Ҳайвонлар
Тип: Умуртқалилар
Синф: Сут эмизувчилар
Туркум: Йиртқичлар
Оила: Мушуксимонлар
Халқаро илмий номи
Cараcал аурата (Темминcк, 1827)
Ареал

Африка олтин мушугининг тарқалиш ареали

Фелис аурата номини 1827-йилда Лондондаги савдогардан қизил-жигарранг мушук терисини сотиб олган Коэнраад Жейкоб Темминк томонидан қўллаган эди.[3] Темминк, шунингдек, Лондондаги фермада яшаган шоколад жигарранг доғлари бўлган мушукнинг кулранг терисини тасвирлаб берди. У уни Фелис cелидогастер деб номлади.[4] 1838-йилда Жон Эдвард Грей томонидан таклиф қилинган Фелис неглеcта Серра Леонедан келган жигарранг кулранг мушук териси эди.[5] 1842-йилда Жорж Роберт Уотерхаус томонидан таклиф қилинган Фелис рутилус Серра-Леонедан келган қизғиш мушук териси эди.[6] 1906-йилда Ричард Лйдеккер томонидан таклиф қилинган Фелис чрйсотҳрих cоттони Итури ёмғир ўрмонидан тўқ кулранг мушук териси эди.[7] 1942-йилда Конгонинг шарқий қисмидаги қора мушук териси Фелис мака сифатида таклиф қилинган.[8]

1858-йилда Николай Севертзов умумий номларни таклиф қилди Профелис Ф. cелидогастер билан турлар ва Чрйсаилурус Ф. неглеcта билан турлар турлари.[9] 1917-йилда Региналд Иннес Покок Африка олтин мушукини ҳам, Осиё олтин мушукни ҳам Профелисга бўйсундирди.[10] Бу таснифни бир қанча кейинги муаллифлар кузатиб бордилар.[11][8][12][13]

Мушук намуналарнинг филогенетик таҳлили шуни кўрсатдики, Африка олтин мушуги каракал (Cараcал cараcал) билан чамбарчас боғлиқ. Бу икки тур сервал (Лептаилурус сервал) билан биргаликда Фелидаэнинг саккиз наслдан бири бўлган Каракал насл-насабини ҳосил қилади. Бу насл деярли 8,5 миллион йил олдин ривожланган.[14][1] Ушбу яқин муносабатлар туфайли Африка олтин мушуки Каракал жинсига киритилган.[15]

Африка олтин мушукининг иккита кичик тури 2017-йилда ажратилган:[16]

  • C. а. аурата (Темминcк, 1827) — Конго дарёсининг шарқида
  • C. а. cелидогастер (Темминcк, 1827) — Хоч дарёсининг ғарбида
Висбаден музейида Африка олтин мушукининг бош суяги

Африкалик олтин мушугининг мўйна ранги каштан қизил-жигарранг, кулранг-жигаррангдан тортиб то қуюқ лойқарангача бўлади. Доғлар хира кулрангдан қора ранггача. Бошқаларида доғлар қорин ва ички оёқларда чекланган. Унинг пастки қисмлари ва кўзлари, ёноқлари, ияги ва томоғи атрофидаги жойлари очроқ рангда деярли оқ ранггача. Унинг думи тепада қуюқроқ бўлиб, оғир чизиқли, энгил чизиқли ёки текис, қора учи билан тугайди. Унинг диапазонининг ғарбий қисмларидаги мушуклар шарқий минтақадагиларга қараганда кучлироқ доғларга эга. Икки ранг морфлари, қизил ва кулранг фазалар бир вақтлар бир хил турларнинг ранг ўзгаришини эмас, балки алоҳида турларни кўрсатади деб ўйланган.[17] Кулранг териларнинг ўрта зоналарида пигментли бўлмаган туклар бор, қизил териларнинг сочлари эса интенсив қизил рангга эга. Меланистик териларнинг сочлари бутунлай қора рангга эга.[8]

Африкалик олтин мушукларнинг терисини елкалар олдида ўзига хос жингалак мўйна тизмаси мавжудлиги билан аниқлаш мумкин, бу ерда туклар йўналишини ўзгартиради. Бу уй мушукидан икки баравар катта. Унинг юмалоқ боши танасининг ўлчамига нисбатан жуда кичик. Бу оғир қурилган мушук, оёқлари узун, думи нисбатан қисқа ва панжалари катта. Тана узунлиги одатда 61-101 см гача ўзгариб туради. Қуйруқ узунлиги 16-46см гача ва элканинг баландлиги тахминан 38-55см. Мушукнинг вазни 5,5-16 кг, эркаклар урғочиларга қараганда каттароқдир.[2]

Умуман олганда, африкалик олтин мушук каракалга ўхшайди, аммо қулоқлари қисқаро, думи узун, юмалоқ юзи бор. Кичик, юмалоқ қулоқлари бор. Унинг кўз ранги оч кўкдан жигарранггача.[18]

Африка олтин мушук Сенегалдан Марказий Африка Республикасига, Кенияга ва жанубий Анголанинг шимолига қадар тарқалган. Денгиз сатҳидан 3000 м гача баландликгача бўлган тропик ўрмонларда яшайди. Дарёларга яқин бўлган зич, нам ўрмонларни афзал кўради, лекин булутли ўрмонларда, бамбук ўрмонларида ва баланд бўйли ўрмонларда яшайди.[2]

Гвинеянинг Юқори Нигер миллий боғида у 1996—1997-йилларда ўтказилган қидирув ишларида аниқланган.[19]

Уганданинг Кибале миллий боғида 2008-йилда Увариопсис ўрмонзорида африка олтин мушуги қайд этилган.[20] Габоннинг Моукалаба-Доудоу миллий боғида 2012-йилда ўтказилган тадқиқотлар давомида ўрмонли ҳудудларда қайд этилган[21] Африка олтин мушуклари биринчи марта 2018-йилда Танзаниянинг Минзиро ўрмон қўриқхонасида топилган.[22]

Ўзининг жуда турлича одатлари туфайли Африка олтин мушукларининг хатти-ҳаракатлари ҳақида кам нарса маълум. Улар ёлғиз ҳайвонлар бўлиб, одатда крепускуляр ёки тунги ҳайвонлардир, гарчи улар ўлжанинг мавжудлигига қараб кун давомида ов қилишлари ҳам кузатилган.[2]

Африкалик олтин мушуклар дарахтга чиқишга қодир, лекин биринчи навбатда ерда ов қилишади. Улар асосан дарахт гиракси, кемирувчилар билан озиқланади, шунингдек қушлар, майда маймунлар, дуйкерлар, гигант ўрмон чўчқаларининг болалари ва майда антилопаларни овлайди. Шунингдек, улар уй паррандалари ва чорва молларини ҳам ов қилошади.[2][17]

Кўпайтириш

Африка олтин мушугининг репродуктив одатлари ҳақидаги билимлар асирликда бўлган шахсларга асосланган. Аёл 75 кунлик ҳомиладорлик давридан кейин бир ёки иккита мушукчани туғади. Мушукчаларнинг вазни 180-230 г. Уларнинг кўзлари туғилгандан кейин бир ҳафта ичида очилади ва улар 6-8 ҳафтада сутдан ажратилади. Улар бошқа кичик мушук турларига нисбатан тез ўсади ва ривожланади. Бир киши туғилгандан кейин 16 кун ичида 40 см узунликдаги деворни катталаштиргани хабар қилинган, бу эрта ёшдан юқори даражадаги жисмоний чаққонликни акс эттиради. Аёллар 11 ойликда, эркаклар эса 18 ойликда жинсий этукликка эришадилар. Тутқунликда улар 12 йилгача яшайдилар. Ёввойи табиатда уларнинг умри номаълум.[2]

Африка олтин мушук териси

Африка олтин мушуги тропик ўрмонларини кесиш, кон саноати ва йўл қурилиши билан бирга ёғли палма плантацияларига айлантириш ва шу билан унинг асосий яшаш жойларини йўқ қилиш билан таҳдид қилмоқда. Бу, айниқса, Конго ҳавзасида буш гўшти овланиши билан таҳдид қилинмоқда. 2018-йилнинг май ойида Анголанинг Уíге провинсиясида ўлик африкалик тилла мушук гўшт сифатида таклиф қилинган.[23]

Африка олтин мушуги CИТЕС ИИ иловасида келтирилган. Африка олтин мушукларини овлаш Ангола, Бенин, Буркина-Фасо, Конго, Кот-д’Ивуар, Конго Демократик Республикаси, Гана, Кения, Либерия, Нигерия, Руанда ва Серра-Леонеда тақиқланган. Габон, Либерия ва Тогода назорат қилинган ҳолда овланади.[24]

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Жоҳнсон, W. Э.; Эизирик, Э.; Пеcон-Слаттерй, Ж.; Мурпҳй, W. Ж.; Антунес, А.; Теэлинг, Э.; О’Бриэн, С. Ж. (2006). „Тҳе Лате Миоcене Радиатион оф Модерн Фелидаэ: А Генетиc Ассессмент“. Сcиэнcе. 311-жилд, № 5757. 73–77-бет. Бибcоде:2006Сcи...311...73Ж. дои:10.1126/сcиэнcе.1122277. ПМИД 16400146.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Сунқуист, М. „Африcан голден cат“, . Wилд Cац оф тҳе Wорлд. Чиcаго: Университй оф Чиcаго Пресс, 2002 — 246–251-бет. ИСБН 0-226-77999-8. 
  3. ↑ Темминcк, C. Ж. „Фéлис дорé Фелис аурата“, . Монограпҳиэс де Маммалогиэ. Парис: Г. Дуфоур эт Э. д'Оcагне, 1827 — 120−121-бет. 
  4. ↑ Темминcк, C. Ж. „Фéлис а вентре тачетé Фелис cелидогастер“, . Монограпҳиэс де Маммалогиэ. Парис: Г. Дуфоур эт Э. д'Оcагне, 1827 — 140−141-бет. 
  5. ↑ Грай, Ж. Э. (1838). „Он соме неw спеcиэс оф Қуадрупедс анд Шеллс“. Анналс оф Натурал Ҳисторй. 1-жилд, № 1. 27–30-бет. дои:10.1080/00222933809496608.
  6. ↑ Wатерҳоусе, Г. Р. (1842). „Фелис рутилус“. Проcеэдингс оф тҳе Зоологиcал Соcиэтй оф Лондон. Х-жилд, № Септембер. 130-бет.
  7. ↑ Лйдеккер, Р. (1906). „Десcриптион оф тwо Маммалс фром тҳе Итури Форест“. Проcеэдингс оф тҳе Зоологиcал Соcиэтй оф Лондон. 1906-жилд, № Деcембер. 992−996-бет.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 Ван Менсч, П. Ж. А.; Ван Бреэ, П. Ж. Ҳ. (1969). „Он тҳе Африcан голден cат, Профелис аурата (Темминcк, 1827)“. Биологиcа Габониcа. В-жилд, № 4. 235–269-бет.
  9. ↑ Севертзоw, М. Н. (1858). „Нотиcе сур ла cлассифиcатион мултисéриале дес Cарниворес, спécиалемент дес Фéлидéс, эт лес éтудес де зоологиэ гéнéрале қуи с'й раттачент“. Ревуэ эт Магасин де Зоологиэ Пуре эт Апплиқуéэ. Сéриэ 2 Х-жилд. 385–396-бет.
  10. ↑ Поcоcк, Р. И. (1917). „Тҳе cлассифиcатион оф тҳе эхистинг Фелидаэ“. Анналс анд Магазине оф Натурал Ҳисторй. Сериэс 8. ХХ-жилд, № 119. 329–350-бет. дои:10.1080/00222931709487018.
  11. ↑ Аллен, Г. М. (1939). „А чеcклист оф Африcан маммалс“. Буллетин оф тҳе Мусеум оф Cомпаративе Зоологй ат Ҳарвард Cоллеге. 83-жилд. 242-бет.
  12. ↑ Ҳеммер, Ҳ. (1978). „Тҳе эволутионарй сйстематиcс оф ливинг Фелидаэ: Пресент статус анд cуррент проблемс“. Cарниворе. 1-жилд, № 1. 71–79-бет.
  13. ↑ Гровес, C. П. (1982). „Cраниал анд дентал чараcтеристиcс ин тҳе сйстематиcс оф Олд Wорлд Фелидаэ“. Cарниворе. 5-жилд, № 2. 28–39-бет.
  14. ↑ Жоҳнсон, W. Э.; О'Бриэн, С. Ж. (1997). „Пҳйлогенетиc реcонструcтион оф тҳе Фелидаэ усинг 16С рРНА анд НАДҲ-5 миточондриал генес“. Жоурнал оф Молеcулар Эволутион. 44-жилд, № Супплемент 1. С98–С116-бет. Бибcоде:1997ЖМоле..44С..98Ж. дои:10.1007/ПЛ00000060. ПМИД 9071018.
  15. ↑ Wерделин, Л. „Пҳйлогенй анд эволутион оф cац (Фелидаэ)“, . Биологй анд Cонсерватион оф Wилд Фелидс Маcдоналд: . Охфорд, УК: Охфорд Университй Пресс, 2010. ИСБН 978-0-19-923444-8. 
  16. ↑ Китченер, А. C.; Бреитенмосер-Wüрстен, C.; Эизирик, Э.; эт ал. (2017). „А ревисед тахономй оф тҳе Фелидаэ: Тҳе финал репорт оф тҳе Cат Cлассифиcатион Таск Форcе оф тҳе ИУCН Cат Спеcиалист Гроуп“ (ПДФ). Cат Неwс. № Спеcиал Иссуэ 11. 60−61-бет.
  17. ↑ 17,0 17,1 Гуггисберг, C. А. W. „Голден Cат Профелис аурата (Темминcк 1827)“, . Wилд Cац оф тҳе Wорлд. Неw Ёрк: Таплингер Публишинг, 1975 — 72−74-бет. ИСБН 978-0-8008-8324-9. 
  18. ↑ Маcдоналд, Д. W.. Тҳе Принcетон энcйcлопедиа оф маммалс Д. W. Маcдоналд: . Принcетон, Н.Ж.: Принcетон Университй Пресс, 2009 — 655-бет. ИСБН 978-0-691-14069-8. 
  19. ↑ Зиэглер, С.; Николаус, Г.; Ҳуттерер, Р. (2002). „Ҳигҳ маммалиан диверситй ин тҳе неwлй эстаблишед Натионал Парк оф Уппер Нигер, Републиc оф Гуинеа“. Орйх. 36-жилд, № 1. 73–80-бет. дои:10.1017/С003060530200011Х.
  20. ↑ Аронсен, Г.П. (2010). „Неw пҳотограпҳиc эвиденcе оф тҳе Африcан голден cат (Профелис аурата Темминcк) ат Маинаро, Кибале Натионал Парк, Уганда“. Африcан Жоурнал оф Эcологй. 48-жилд, № 2. 541−545-бет. дои:10.1111/ж.1365-2028.2009.01117.х.
  21. ↑ Накашима, Й. (2015). „Инвенторйинг медиум-анд ларге-сизед маммалс ин тҳе Африcан лоwланд раинфорест усинг cамера траппинг“. Тропиcс. 23-жилд, № 4. 151–164-бет. дои:10.3759/тропиcс.23.151.
  22. ↑ Греcо, И.; Роверо, Ф. (2021). „Тҳе Африcан голден cат Cараcал аурата ин Танзаниа: фирст реcорд анд вулнерабилитй ассессмент“. Орйх. 55-жилд, № 2. 212–215-бет. дои:10.1017/С003060532000040Х.
  23. ↑ Де Беэр, Э.; Ниcолау, Ж.Р.; Ҳунтер, Л.Т. (2021). „Фирст реcорд wитҳ пҳйсиcал эвиденcе оф тҳе Африcан голден cат фром Ангола“. Cат Неwс. № 74. 11–12-бет.
  24. ↑ Ноwелл, К. анд Жаcксон, П. (1996).