Agorafobiya
| Агорафобия | |
|---|---|
 | |
| КХК-10 | Ф40.0Ф40.0 ва Ф40.00 |
| МедлинеПлус | 000923 |
Агорафобия – атроф-муҳитдан, инсонлар билан ўзаро алоқадан қўрқиш касаллиги. У билан касалланган инсонлар кўпинча руҳий депрессияга юз келишади. Касаллик айниқса ўсмирларда кўп учрайди. Бу касалликнинг асосий аломати одамлар тўпланган марказлардан қочиш ва ўзи хавфсиз деб билган жойда қолишни афзал кўриш.
Ма'но жиҳатидан о'хшаш, аммо ҳозир эскирган атамалар демофобия (қадимги юнонча дῆмос "одамлар" + пҳосос "қо'рқув") ва охлофобия (қадимги юнончадан "оломон" + пҳос "катта" қо'рқуви) одамларнинг.[1]
Агорафобиянинг клиник ко'риниши
Дастлаб, агорафобиянинг со'зма-со'з таржимаси "бозорлардан қо'рқиш" ёки "бозор қо'рқуви" деган ма'нони англатади. Қадимги юнонча "агора" (бозор) со'зи ко'пинча одамларнинг катта массаси билан бог'ланганлиги сабабли; Тез орада бу тушунча мажозий ма'нога эга бо'либ, маҳаллий жойдан эмас, балки умуман оломондан қо'рқишни англатади.
Бугунги кунда тиббиётда бу концепция нафақат очиқ жойлар қо'рқувини, балки шунга о'хшаш вазиятлардан қо'рқишни ҳам о'з ичига олади. Қоида тариқасида, ташвиш қуйидаги ҳолатларга ё'налтирилади: турар жой, уйдан ташқарида ҳаракатланиш, оломон, жамоат жойлари, жамоат транспорти, очиқ бо'лмаган жойлар (масалан, дала, парк), ёлг'из саёҳат, банд жойлар (масалан, митинглар). , озиқ-овқат ва кийим-кечак бозорлари, до'конлар, ресторанлар), шунингдек, бошқаларнинг э'тиборини тортмасдан тезда тарк этиб бо'лмайдиган жойлар (масалан, сартарош креслоси, кинотеатрдаги марказий жойлар ва бошқалар). Анксиете, одатда, ваҳима ҳужуми ёки жамоат жойларида ночор хатти-ҳаракатлар содир бўлган тақдирда жамоат стигмаси қо'рқувидан келиб чиқади. Жамоат жойида ваҳима ҳужуми содир бо'лишидан қо'рқиш фобияни янада кучайтиради. Натижада, сурункали агорафобия билан ог'риган беморлар уйга ёпишиб қоладилар ва о'з қал'аларини тарк этиш жуда қийин.
Агорафобия билан ог'риган одамлар о'зларини тузоққа тушиб қолган, ишончсиз, атроф-муҳитни назорат қила олмаган (музлаш, қизиб кетиш, ҳужумга дучор бо'лиш қо'рқуви) ёки шахсий қулайлик зонасидан жуда узоқда бўлганларида ташвишланиш ҳужумларини бошдан кечириши мумкин. Шунга о'хшаш фобияга эга бўлган бошқа одамлар меҳмонларни қабул қилишни одатий ҳол деб билишади, лекин фақат уларнинг назорати остида бўлган ма'лум бир маконда. Агорафоблар йиллар давомида о'з уйларини тарк этмасдан яшашлари мумкин, шу билан бирга улар о'злари учун хавфсиз зоналарда бо'лсалар, бошқа одамлар билан ишлашади ва бахтли мулоқот қилишади. Хавфсиз зона - бу кенг тушунча бо'либ, у нафақат ма'лум бир жойга, балки давлатга ҳам тегишли бо'лиши мумкин: масалан, одам бошқа одамлар билан ко'з билан алоқа қила олмайди. Агар у "контакциз" ҳолатдан чиқса, у ҳолда ваҳима ҳужумини бошлайди.
"Агорафобия" тушунчаси турли қо'рқувлар билан бог'лиқ профилактик хатти-ҳаракатларга ҳам тегишли. Масалан, ҳар қандай вазиятда (маҳаллийда) ноқулайликни бошдан кечиришни истамаган шахс о'з фаолият доирасини (яшаш қобилиятини) атайлаб чеклайди ва шу билан янги муҳитга салбий реакциялар эҳтимолини олдини олади. Одатдаги реакциялар ваҳима қо'рқуви, кучли ташвиш, бошқа фобияларнинг намоён бо'лиши билан бирга бо'лиши мумкин. Ушбу ҳолатнинг одатий белгиси уйдан чиқиш қо'рқувидир, чунки уйдан ташқаридаги ҳамма нарса г'азабланган, қо'рқинчли ко'ринади ва фақат уйда агорафоба о'зини хавфсиз ва қулай ҳис қилади. Бу зудлик билан чиқиб кетиш ва хавфсиз жойга қайтиш мумкин бо'лмаган ҳар қандай вазиятдан орттирилган тушунарсиз қо'рқувдир, бу эса турмуш тарзидаги чекловларга олиб келади: беморлар ко'пинча фақат яқинлари ҳамроҳлигида уйдан чиқишга жур'ат қилишади. Агорафобия ко'пинча турли касалликлар, жумладан, анксиете бузилиши, ваҳима бузилиши, ижтимоий фобия, ваҳима ҳужумлари ва бошқаларнинг натижасидир.[2]
Агорафобиянинг анксиете белгилари депрессия белгилари билан бог'лиқ бо'лиши мумкин бўлган умумий ташвиш бузилишининг аломатларига о'хшайди. Бошқа фобик касалликларда бўлгани каби, агорафобия ҳам ташвиш ва қо'рқувни қо'зг'атадиган вазиятлардан "олдиндан қо'рқиш" ва "қочиш" билан тавсифланади. Ог'ир ҳолатларда, бемор қо'рқинчли вазиятга киришидан бир неча соат олдин кутилган ташвиш пайдо бо'лади.
Агорафобия билан ог'риган беморлар аллақачон қо'рқувни бошдан кечирган жойларга саёҳат қилишда то'сатдан ваҳима ҳужумларини бошдан кечиришлари мумкин. Ҳужум пайтида адреналин жуда ко'п миқдорда чиқарилади, шунинг учун улар бир неча сония давомида жанг ёки парвоз ҳолатида бо'лишади. Ҳужум одатда то'сатдан бошланади ва 10-15 дақиқа давом этади. Ҳужумларнинг давомийлиги камдан-кам ҳолларда ярим соатдан ошади. Аломатлар орасида юрак уриши, терлаш, титроқ ва қисқа, баланд нафас олиш киради. Ко'пгина беморлар о'лим қо'рқуви ва ҳис-туйг'улар ва хатти-ҳаракатлар устидан назоратни ё'қотиш ҳақида ҳам гапиришади.
Америкалик психиатрларнинг фикрича, бузилиш ҳар доим ваҳима ҳужуми билан бошланади, аксарият ҳолларда агорафобия кузатилади. "Европа" нуқтаи назаридан, бузилиш агорафобиянинг дастлабки ко'риниши билан ҳам бошланиши мумкин.
Бошланиши, курси ва прогнози
Агорафобия одатда 15 ёшдан 25 ёшгача бошланади (одатда биринчи марта болалик даврида пайдо бо'ладиган оддий фобия ва о'смирлик даврида бошланадиган ижтимоий фобиялардан фарқли о'лароқ). Агорафобиянинг биринчи эпизоди ко'пинча бемор жамоат транспортини кутаётганда ёки банд бўлган до'кон ёки бозорда харид қилганда содир бо'лади. Касаллик курси сурункали бо'либ, ремиссиялар ва алевленмелер билан кечади. Агорафобиянинг ваҳима бузилиши билан комбинацияси янада ог'ирроқ курсга олиб келади ва прогнозни ёмонлаштиради.
Агорафобия ва вестибуляр аппаратлар
Тадқиқотлар агорафобия ва фазовий ориэнтация муаммолари о'ртасидаги бог'лиқликни аниқлади. Оддий одамлар вестибуляр аппаратлардан сигналларни визуал ва проприосептив тизимларга улаш орқали мувозанатни сақлашлари мумкин. Бир қатор агорафоблар заиф вестибуляр аппаратларга эга ва ко'проқ визуал ёки тактил сигналларга таянади. Визуал белгилар аниқ бо'лмаганда, масалан, кенг жойларда ёки оломонда улар ё'налишини ё'қотиши мумкин. Улар, шунингдек, эğимли ёки нотекис юзалар билан чалкашиб кетиши мумкин.
Ташхисни шакллантириш
ИCД-10 диагностика мезонларига ко'ра, агорафобиянинг аниқ ташхиси учун қуйидаги мезонларнинг барчаси бажарилиши керак:
психологик ёки вегетатив аломатлар ташвишнинг асосий ифодаси бо'лиши ва алданиш ёки обсесиф фикрлар каби бошқа аломатларга иккинчи даражали бо'лмаслиги керак;
ташвиш қуйидаги ҳолатларнинг камида иккитаси (ёки асосан) билан чекланиши керак: оломон, жамоат жойлари, уйдан ташқарида ҳаракатланиш ва ёлг'из саёҳат қилиш;
фобик вазиятлардан қочиш муҳим хусусиятдир ёки бўлган.
ИCД-10 коди - Ф40.0.
Ваҳима ҳужумлари бо'лмаса, ташхисни кодланг Ф40.00 (ваҳима бузилишисиз агорафобия).
Ваҳима ҳужумлари мавжуд бўлганда, ташхис Ф40.01 (ваҳима бузилиши билан агорафобия) билан кодланади.[3]
Даволаш
Агорафобияни ваҳима бузилишисиз даволаш аксарият ҳолларда хулқ-атвор психотерапияси билан чегараланади. Ваҳима бузилишисиз агорафобия учун дори терапиясининг самарадорлиги ҳақида ишончли ма'лумотлар ё'қ. Бироқ, ваҳима ҳужумларисиз ог'ир бузилишлар учун, давом этаётган психотерапия фонида транквилизаторларни (масалан, диазепам) қисқа муддатли рецепти тавсия этилади.
Ко'п ҳолларда агорафобия когнитив терапия ва ба'зида антидепрессант ва анти-невротик дорилар билан биргаликда та'сир қилиш терапиясининг босқичма-босқич жараёни орқали муваффақиятли даволаниши мумкин. Анти-невротик препаратларга алпразолам каби бензодиазепинлар киради. Антидепрессантлар, асосан, серотонин даражасини оширадиган дориларни о'з ичига олади: сертралин, пароксетин ва флуоксетин. Агорафобия ва ваҳима ҳужумларини даволаш бошқача эмас.
Та'сир қилиш терапияси руҳий касалликлар ва агорафобия билан ог'риган беморларнинг ко'пчилигига ижобий натижа бериши мумкин. Бундай терапиянинг мақсади фақат ваҳима ҳужумларининг ё'қолиши эмас, балки агорафобиянинг ён ва субклиник ко'ринишларининг ё'қолиши бо'лиши керак.
Агорафобияни даволашда хулқ-атвор психотерапиясида "тошқин усули" (имплосион терапия) энг кенг тарқалган. Шифокор бемор билан биргаликда қо'рқувнинг кучайиши учун қо'рқувни энг ко'п келтириб чиқарадиган ҳолатлар ро'йхатини тузади. Шифокор аста-секин беморни энг кам қо'рқувга сабаб бўлганидан бошлаб, ушбу ҳақиқий ёки хаёлий вазиятларга киритади. Аста-секин, бемор қо'рқув ёки хавотирни бошдан кечирмасдан, бу ҳолатларда бо'лиш тажрибасини олади, бу эса бузилиш белгиларининг заифлашишига олиб келади. Хулқ-атвор терапияси ко'пинча мушакларнинг гевşэме техникаси ва медитация билан бирлаштирилади. Гипноз муқобил даволаш усули сифатида ишлатилиши мумкин.
Яна қаранг
- Клаустрофобия
- Ваҳима ҳужуми
- Ваҳима бузилиши
- Ижтимоий фобия
- Ҳикикомори
Манбалар
- ↑ „Перспеcтивес он Энвиронмент анд Беҳавиор: Тҳеорй, Ресеарч, анд Апплиcатионс — Пленум Пресс, 1977 — П. 64“. 2017-йил 21-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 2-октябр.
- ↑ Паническое расстройство (ПР) и агорафобия (АФ) (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-05-22 санасида архивланган). Тҳе Wорлд Жоурнал оф Биологиcал Псйчиатрй, 2008; 9(4): 248—312.
- ↑ ИCД-10, Ф40.0 Агорапҳобиа (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-02-21 санасида архивланган).
Ҳаволалар
П. Я. Росенбах. Маҳаллий қо'рқув // Брокхауз ва Эфроннинг энциклопедик луг'ати: 86 жилдда (82 жилд ва 4 та қо'шимча). - Санкт-Петербург, 1890-1907.