Ziyosfera

Akorn

Инглиз эман дарахти
Тол эманининг кичикдан каттагача бўлган ёнғоқлари, Қуэрcус пҳеллос (жуда кичик, марказда); жанубий қизил эман, Қуэрcус фалcата ; Оқ эман, Қуэрcус алба ; Қизил эман, Қуэрcус росалиа.
Бошоқ анатомияси диаграммаси: А.) Купула Б.) Перикарп (мева девори) C.) Уруғ қобиғи (теста) Д.) Котиледонлар (2) Э.) Ўрик Ф.) Радикула Г.) Услуб қолдиқлари . Д., Э. ва Ф. биргаликда эмбрионни ташкил қилади.

Акорн ёки эман ёнғоғи – эман ва уларнинг яқин қариндошлари ҳосил қиладиган (Бурчоқдошлар, Қуэрcус, Литҳоcарпус оилалари) ёнғоқ. Унинг ичида одатда битта уруғ (баъзан иккита уруғни) бўлади, уруғлар қаттиқ, терисимон қобиқ билан ўралган ва чашка шаклидаги кубикда жойлашган. Акорнларнинг узунлиги 1–6 cм (1⁄2–2 1⁄2 ин), кенглиги 0.8–4 cм (3⁄8–1 5⁄8 ин). Акорнлар 5 ойдан 24 ойгача (турга қараб) бўлган муддатда пишиб етилади.

Этимология

Акорн сўзи (илгари акерне ва ачарн) гот тилидан олинган бўлиб, „ ёпилмаган ернинг меваси“ деган маънони англатади. Чауcер ХИВ асрда „эман акорлари“ ҳақида гапирган.

Экологик рол

Эманлар доминант тур бўлса ёки кўп бўлса, ўрмон экологиясида муҳим рол ўйнайди[1]. Акорн ҳосилининг ҳажми жуда хилма-хил бўлиши мумкин[2]. Акорнлар, бошқа ёнғоқлар билан бирга, маст деб аталади.

  • Quercus tomentella
    Қуэрcус томентелла
  • Lithocarpus collettii
    Литҳоcарпус cоллеттии
  • Quercus ilex
    Қуэрcус илех
  • Quercus velutina
    Қуэрcус велутина
  • Xom yong‘oq
    Хом ёнғоқ
  • Quercus alba
    Қуэрcус алба
  • Quercus trojana
    Қуэрcус трожана
  • Quercus macrocarpa
    Қуэрcус маcроcарпа
  • Mature Quercus durata
    Матуре Қуэрcус дурата

Акорнларни истеъмол қилувчи ҳайвонларга жайлар, каптарлар, баъзи ўрдаклар ва бир неча турдаги қизилиштонлар киради. Акорнлар билан озиқланадиган кичик сутемизувчиларга сичқонлар, синкаплар, бошқа бир қанча кемирувчилар киради. Акорнлар ўз ўсиш жойларида яшовчи кичик кемирувчиларга катта таъсир кўрсатади, чунки катта ёнғоқ ҳосили кемирувчилар популяциясининг ўсишига ёрдам беради[3].

Понилар бошоқларни емоқда. Аcорнс отларда оғриқли ўлимга олиб келиши мумкин, айниқса ортиқча миқдорда истеъмол қилинган тақдирда[4][5][6].

Чўчқалар, айиқлар ва кийиклар каби йирик сутемизувчилар ҳам кўп миқдорда ёнғоқни истеъмол қиладилар; улар кузда кийикларнинг рационининг 25% ини ташкил этади[7]. Испания, Португалия ва Англиянинг жанубидаги Янги ўрмон минтақасида чўчқалар ҳали ҳам кузда деҳесаларга (катта эман боғлари) қўйиб юборилади, ўзларини тўйғазишлари учун. Ўз навбатида, отлар ва қорамоллар каби танинларни детоксификация қила олмайдиган бошқа ҳайвонлар учун токсик бўлиши мумкин[8][9].

Баъзи куя ва капалакларнинг личинкалари ҳам ёш новдаларда яшайди, улар ривожланиши давомида баргларни истеъмол қилади[10].

Аcорнс ҳайвонлар учун ажойиб озуқа, чунки улар катта, шунинг учун самарали истеъмол қилинади ва ҳазм қилинади. Акорнлар ҳам озуқа моддаларига бой. Фоизлар турдан турга ўзгариб туради, аммо барча ёнғоқларда кўп миқдорда оқсиллар, углеводлар ва ёғлар, шунингдек, калсий, фосфор, калий минераллари ва ниацин витаминлари мавжуд. Ёнғоқдаги умумий озиқ-овқат энергияси ҳам турларга қараб фарқ қилади[11].

Акорнлар таркибида аччиқ танинлар бор, уларнинг миқдори турларга қараб ўзгаради. Ўсимлик полифеноллари бўлган танинлар ҳайвонларнинг оқсилларни метаболизация қилиш қобилиятига халақит берганлиги сабабли, жониворлар акорнни истеъмол қилиш учун турли хил мосланишлар ҳосил қилиши керак. Ҳайвонлар таркибида камроқ танин боплган акорларни танлаши мумкин. Танинлар қорамолда метаболланганда, ишлаб чиқарилган танин кислотаси ошқозон яраси ва буйрак етишмовчилигига олиб келиши мумкин[9].

Жайлар ва синкаплар каби акорнларни ҳазм қиладиган ҳайвонлар, танинларни олиб ташлашади. Кўпгина ҳашаротлар, қушлар ва сутемизувчиларга танинлар одамларга қараганда камроқ зарарли таъсир қилади.

Кўп миқдорда танинларни ўз ичига олган акорн турлари жуда аччиқ, буруштирувчи ва хом истеъмол қилинса, қичишиш хусусиятини келтириб чиқариши мумкин. Бу белгилар, айниқса, америкалик қизил эман ва инглиз эман дарахтининг ёнғоқлари учун хос. Оқ эман дарахтининг шохларида танин миқдори анча паст бўлиб, таъми ёнғоқникига ўхшайди. Агар майдалашдан олдин бошоқлар енгил қовурилган бўлса, бу хусусият кучаяди.

Танинларни, тоғралган бошоқларни бир неча марта сувга ботириш орқали олиб ташлаш мумкин. Совуқ сувда ювиш бир неча кун давом этиши мумкин, аммо қайноқ сув уч тўрт марта ювилганда танинларни тозалайди[12]. Иссиқ сув билан ювиш (қайнатиш) бошоқнинг крахмалини пиширади. Шу сабабли, агар акорлар ун тайёрлаш учун ишлатилса, совуқ сув билан ювиш афзалроқдир[13].

Ёғга бой бўлгани учун уни осонликча бузилиши ёки моғорланиши мумкин. Мевани эҳтиёткорлик билан сақланиши керак. Акорнлардан баъзан массаж мойи сифатида тайёрланади.

Оқ эман гуруҳи одатда, тупроқ билан алоқа қилганда (кузда) илдиз отишни бошлайди, кейин баҳорда янги барг куртакларини ҳосил қилади.

Тарқатиш воситалари

Қуэрcус робур ёнғоғини ёриб чиқаётган кўчат

Акорнлар шамол ёрдамида тарқалиш учун жуда оғир, шунинг учун улар тарқалишнинг бошқа усулларидан фойдаланади. Эманларнинг тарқалиши биологик уруғларни тарқатиш воситаларига боғлиқ бўлиб, уруғлар униб чиқиши ва етарли озуқа моддалари, қуёшдан фойдалана олиши учун она ўсимликдан камида 20-30 метр узоққа тушиши керак.

Зарарланган акорн

Кўпгина ҳайвонлар дарахтдаги пишмаган ёнғоқларни ёки ердан пишган меваларни истеъмол қиладилар, бунинг эман учун кўпайиш фойдаси йўқ, лекин баъзи ҳайвонлар, масалан, синап ва жайлар уруғларни тарқатувчи бўлиб хизмат қилади. Келажакда фойдаланиш учун уруғларни яшириб қўядиган жайлар ва синкаплар ўсимликларнинг униб чиқиши ва ривожланиши мумкин бўлган турли жойларга тарқатишади.

Гарчи жайлар ва синкаплар акорн яширган жойларининг харитасини хотираларида жуда яхши сақлаб қолишса ва уларни истеъмол қилиш учун қайтиб келишса ҳам, аcорн йўқолиши ёки истеъмолга яроқсиз бўлиб қолиши мумкин. Кам сонли эман уруғлари униб чиқишга ва омон қолишга муваффақ бўлади.


Акорнлар, эман турига қараб турли хил кўринишда бўлади. Уруғлар униб чиққач, улар камроқ тўйимли бўлади, чунки уруғ тўқимаси илдизни ҳосил қилувчи ҳазм бўлмайдиган лигнинларга айланади[14].

Фойдаланиш

Баъзи маданиятларда акорнлар асосий озиқ-овқат маҳсулоти бўлган, кейинчалик улар дон билан алмаштирилган. Ҳозирда нисбатан аҳамияциз озиқ-овқат ҳисобланади, баъзи тубжой америкаликлар ва корейс жамоалари томонидан истеъмол қилинади.

Акорн шаклидаги заргарлик буюми

Пазандачиликда фойдаланиш

Акорнлар инсоният тарихида муҳим рол ўйнаган ва бутун дунёдаги кўплаб сивилизациялар учун озиқ-овқат манбаи бўлган[15]. Масалан, қадимги юнонлар ва японларнинг қуйи табақалари (Жōмон даврида)[16], очарчилик пайтларида, бошоқларни ейишарди. Страбоннинг сўзларига кўра, қадимги Иберияда акорнлар асосий овқат бўлган. Ушбу тарихга қарамай, акорн камдан-кам ҳолларда замонавий таомларнинг катта қисмини ташкил қилади. Бироқ, агар тўғри тайёрланган бўлса (юқори сифатли намуналарни танлаб, аччиқ танинларни сувда ювиш орқали), баъзи рецептларда фойдаланиш мумкин. Қадимда Плиний Элдер акорн унидан нон тайёрлаш учун ишлатилиши мумкинлигини таъкидлаган[17]. Эманнинг навлари ўз меваларидаги танин миқдори билан фарқланади[18].

Кореяда доторимук номли егулик желе дуккакли мевалардан тайёрланади. Дотори гуксу бу дон ёки крахмалдан тайёрланган корейс макаронидир. ХВИИ асрда одат тусига кирган мастликдан халос бўлиш ва ичкиликбозликка қарши туриш учун акорндан олинган шарбат тавсия қилинган.

Акорнлар кўпинча қаҳва ўрнини босувчи восита сифатида ишлатилган, айниқса қаҳва мавжуд бўлмаганда. Америка фуқаролар урушидаги конфедерациялар ва Иккинчи жаҳон уруши давридаги немислар (у Эрсатз кофеси деб аталар эди), учун Иттифоқдош давлатлар томонидан қаҳва таъминотидан узиб қўйилган.

Маҳаллий америкаликлар томонидан қўлланади

Йўқотилган кўл, Калифорния, ёнғоқларни унга айлантириш учун мўлжалланган тешиклар.
Чуcкаччан аёллари акорнларни унга айлантирмоқда, Калифорния, тахминан.

Акорнлар Шимолий Американинг кўплаб маҳаллий халқларининг анъанавий таомидир. Узоқ вақт давомида Калифорниялик тубжой америкаликлар учун муҳим рол ўйнаган[19]. Юрок ва Карук мероси бўйича экология тадқиқотчиларидан бири „унинг анъанавий шўрваси тўғридан-тўғри саватда иссиқ тошлар билан пиширилган оддий акорн“ эканлигини ва у "панжара лосос, гуруч ёки денгиз ўтлари " билан истеъмол қилинганини айтган[20]. Бошқа кўплаб ўсимлик овқатларидан фарқли ўлароқ, бошоқларни дарҳол истеъмол қилиш ёки қайта ишлаш керак эмас, лекин синкаплар каби узоқ вақт давомида сақланиши мумкин. Эман дарахтлари кўплаб бошоқлар ҳосил қилган йилларда тубжой америкаликлар, икки йил сақлаш учун етарли миқдорда бошоқларни йиғишган.

Моғор замбуруғи, ўсимликнинг униб чиқишини олдини олиш, сичқонлар ва синкаплардан ҳимоя қилиш уларни қуёшда қуритгандан сўнг, ичи бўш дарахтларга ёки устунлардаги тешикларда сақлаш мумкин. Сақланган акорнлар керак бўлганда, айниқса қишда, бошқа озуқалар кам бўлганда фойдаланиш мумкин эди. Улардаги ёғ миқдори юқори бўлганлиги сабабли, сақланаётган бошоқлар қуриши ва моғорлаб кетиши ҳам мумкин.

Тупроқдаги ўтларнинг ёқилиши личинкалари ва дуккаклиларнинг личинкаларини тупроқ остида йўқ қилиб юборади. Зараркунандалар эман дарахтининг 95% дан кўпроғини истеъмол қилиши мумкин. 

Ёнғинлар, ўлик барглар ва бошқа ўсимлик қолдиқлари билан боғланган озуқа моддаларини тупроққа чиқариб юборди ва шу тариқа эман дарахтларини ўғитлайди, шу билан бирга ерни тозалашни осонлаштирди. Кўпгина Шимолий Америка эманлари енгил ёнғинларга тоқат қиладилар, айниқса доимий ёниш уларнинг танаси атрофида ёғочли чиқиндининг тўпланишини бартараф қилганда. Доимий ёнғинлар, оловга камроқ бардошли бўлган бошқа дарахтлар ҳисобига эманнинг ўсишини рағбатлантирди ва шу билан ландшафтларда эманларнинг устунлигини сақлаб қолади.

Эманлар бошқа дарахтлар билан қуёш нури, сув ва тупроқ озуқалари учун рақобатлашади. Ёнғинлар кўпроқ ҳимоясиз ёш эманларни йўқ қилишга ва эски эманларни қолдиришга мойил бўлиб, улар оқ эман ҳосилини максимал даражада оширади.

Маданиятда

Рим архитектурасида келт ва скандинавия санъатида ҳам машҳур бўлган рамз бўлиб, тасвири вилкалар, пичоқлар, мебеллар ва заргарлик буюмларида безак сифатида ишлатилади.

Артемис Фоwл китоблари сериясида „Ритуал“ парилар сеҳрли кучларини тиклаш учун акорндан фойдаланишган[21].

Ҳарбий рамз

Генерал Шерман кийган ушбу иттифоқ шляпаси ҳозир Смицон институтида сақланади.

Акорн Америка фуқаролик уруши пайтида Иттифоқ ва Конфедерация кучлари томонидан тез-тез ишлатилган[22].

Замонавий АҚШ армиясининг отлиқ скаутлари иттифоқининг шляпаларида бугунги кунда ҳам акорн тасвирини кўриш мумкин.

Рамз сифатида замонавий фойдаланиш

Акорн Англия ва Уэлс миллий йўлларининг рамзи бўлиб, йўллардаги йўл белгилари учун ишлатилади[23]. Акорн ва оқ эман, Коннектикут университетининг рамзида ҳам мавжуд[24].

Аcорнс, шунингдек, гералдикадада ишлатилади.

Манбалар

  1. ↑ Проcеэдингс оф тҳе сймпосиум он тҳе эcологй, манагемент, анд утилизатион оф Cалифорниа оакс, Жуне 26–28 Плумб, Тимотҳй Р.: . УСДА Форест Сервиcе Генерал Течниcал Репорт ПСW-044, 1980 — 1 то 368-бет. 
  2. ↑ Кинг, Ричиэ С.. „Афтер Леан Аcорн Cроп ин Нортҳеаст, Эвен Пеопле Май Феэл тҳе Эффеcц“. Тҳе Неw Ёрк Тимес (2011-йил 2-декабр). Қаралди: 2011-йил 4-декабр. „тҳере ис нотҳинг унусуал абоут ларге флуcтуатионс ин тҳе аннуал нумбер оф аcорнс.“.
  3. ↑ „Аcорн Студй | Ресеарч | Упланд Ҳардwоод Эcологй анд Манагемент | СРС“. срс.фс.усда.гов. 2020-йил 30-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 4-сентябр.
  4. ↑ „Аcорнс фаталлй поисон 50 пониэс ин Энглиш форест“. Ҳорсеталк.cо.нз (2013-йил 27-ноябр). Қаралди: 2017-йил 6-январ.
  5. ↑ „Аcорн Поисонинг – Аре Аcорнс Поисоноус То Ҳорсес?“. Ҳорсе-адвиcе.cом. Қаралди: 2017-йил 6-январ.
  6. ↑ „Аcорнс, Оакс анд Ҳорсес: Таннин Поисонинг“. Тҳе Wай оф Ҳорсес (2002-йил 15-сентябр). Қаралди: 2017-йил 6-январ.
  7. ↑ Барретт, Региналд Ҳ. „Маммалс оф Cалифорниа Оак Ҳабитац-Манагемент Имплиcатионс“, . Проcеэдингс оф тҳе сймпосиум он тҳе эcологй, манагемент, анд утилизатион оф Cалифорниа оакс, Жуне 26–28 Плумб, Тимотҳй Р.: . УСДА Форест Сервиcе Генерал Течниcал Репорт ПСW-044, 1980 — 276–291-бет. 
  8. ↑ „А бумпер cроп оф аcорнс cаусес cонcерн фор тҳосе wитҳ ҳорсес“. Cоунтрйфиле.cом. Иммедиате Медиа Cомпанй (2011-йил 19-октябр). Қаралди: 2014-йил 27-январ.
  9. ↑ 9,0 9,1 Баррингер. „Аcорнс Cан бе Деадлй“. Wест Виргиниа Университй Эхтенсион Сервиcе. 2014-йил 27-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 27-январ.
  10. ↑ Броwн, Леланд Р. (1979) Инсеcц Феэдинг он Cалифорниа Оак Треэсин Проcеэдингс оф тҳе Сймпосиум он Мултипле-Усе Манагемент оф Cалифорниаъс Ҳардwоод Ресоурcес, Тимотҳй Плум анд Норман Пиллсбурй (эдс.).
  11. ↑ „Нутритион Фаcц фор Аcорн Флоур“. Нутритиондата.cом. Қаралди: 2017-йил 6-январ.
  12. ↑ Тулл, Делена. А праcтиcал гуиде то эдибле & усефул планц : инcлудинг реcипес, ҳармфул планц, натурал дес & техтиле фиберс. Аустин, Тех.: Техас Монтҳлй Пресс, 1987. ИСБН 9780877190226. ОCЛC 15015652. 
  13. ↑ „Тwо Wайс то Маке Cолд Леачед Аcорн Флоур – Леарн Ҳоw wитҳ тҳис Гуиде“. Тҳе Спруcе. 2017-йил 25-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2017-йил 24-декабр.
  14. ↑ Жанзен, Даниэл Ҳ. (1971), Ричард Ф. Жоҳнсон, Петер W. Франк анд Чарлес Мичнер (муҳ.), „Сеэд Предатион бй Анималс“, Аннуал Ревиэw оф Эcологй анд Сйстематиcс, 2: 465–492, дои:10.1146/аннурев.эс.02.110171.002341, ЖСТОР 2096937
  15. ↑ Баинбридге, Д. А. (12–14 Новембер 1986), Усе оф аcорнс фор фоод ин Cалифорниа: паст, пресент анд футуре, Сан Луис Обиспо, CА.: Сймпосиум он Мултипле-усе Манагемент оф Cалифорниа'с Ҳардwоодс, 27 Оcтобер 2010да асл нусхадан архивланди, қаралди: 1 Септембер 2010
  16. ↑ Жунко Ҳабу. Анcиэнт Жомон оф Жапан. Cамбридге Университй Пресс, 29 Жулй 2004. ИСБН 978-0-521-77670-7. 
  17. ↑ Алпҳонсо. „Аcрес оф Аcорнс“. Тҳе Метрополитан Мусеум оф Арт, и.э. Тҳе Мет Мусеум (2015-йил 5-ноябр). Қаралди: 2017-йил 15-апрел.
  18. ↑ Дербй, Жеанине А. „Аcорнс-Фоод фор Модерн Ман“, . Проcеэдингс оф тҳе сймпосиум он тҳе эcологй, манагемент, анд утилизатион оф Cалифорниа оакс, Жуне 26–28 Плумб, Тимотҳй Р.: . УСДА Форест Сервиcе Генерал Течниcал Репорт ПСW-044, 1980 — 360–361-бет. 
  19. ↑ Суттлес, Wайне (1964), „(Ревиэw оф) Эcологиcал Детерминанц оф Аборигинал Cалифорниа Популатионс, бй Мартин А. Баумҳофф“, Америcан Антҳропологист, 66 (3): 676, дои:10.1525/аа.1964.66.3.02а00360
  20. ↑ Причеп. „Нутритиоус Аcорнс Дон'т Ҳаве То Жуст Бе Снаcкс Фор Сқуиррелс“. Тҳе Салт : НПР (2014-йил 2-ноябр). Қаралди: 2014-йил 3-ноябр.
  21. ↑ Cолфер, Эоин. Артемис Фоwл. Лондон: Викинг, 2001 — 277-бет. ИСБН 9780670899623. 
  22. ↑ Форест Сервиcе. „Чикамауга анд Чаттаноога“. Фреқуэнтлй Аскед Қуэстионс (2022-йил 27-октябр). Қаралди: 2022-йил 27-октябр.
  23. ↑ „Натионал Траил Аcорн“. Натионал Траилс. 2012-йил 14-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 9-октябр.
  24. ↑ „Университй оф Cоннеcтиcут“. 2010-йил 4-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 5-ноябр. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi