Акрофобия—экстремал ёки мантиқсиз қўрқув ёки баландликдан фобия, айниқса баланд бўлмаганда. Бу космик ва ҳаракатдаги ноқулайлик деб аталадиган ўзига хос фобиялар тоифасига тегишли бўлиб, ўхшаш сабаблар ва даволаш усулларини бирлаштиради.

Акрофобия

Ба'зи ишлар баландликда ишлашни талаб қилади.
Психологик

Кўпчилик баландликларга дуч келганида, йиқилиш қўрқуви деб номланувчи табиий қўрқув даражасини бошдан кечиради. Бошқа томондан, бундай таъсир қилишдан қўрқмайдиганлар баландликка интилишади. Тоғли ерларда пиёда ёки тоққа чиқаётганлар, шунингдек, тўсиқлар ёки шамол турбинаси механикаси каби баъзи ишларда баландликка кўтарилиш фойдалидир.

Акрофобия билан оғриган одамлар баланд жойларда ваҳима ҳужумини бошдан кечиришлари ва ўзларини хавфсиз пастга тушириш учун жуда ҳаяжонланишлари мумкин. Умумий аҳолининг тахминан 2-5 % акрофобияга эга, эркакларникига қараганда икки баравар кўп аёллар таъсир қилади[1]. Бу атама юнонча : ἄкрóн, áкрон, яъни чўққи, чекка ва φόβος, пҳóбос, „қўрқув“ деган маънони англатади.

Вертиго билан адаштришлик

Вертиго кўпинча баландликдан қўрқишни тасвирлаш учун ишлатилади, лекин аниқроғи бу одам айланмай қолганда пайдо бўладиган айланиш ҳисси. Бу баланд жойдан пастга қараш, баланд жойга ёки баланд нарсага тўғри қараш ёки ҳатто бирор нарсанинг (яъни машина ёки қушнинг) юқори тезликда ўтиб кетишини кузатиш орқали ҳам пайдо бўлиши мумкин, аммо бунинг ўзи бош айланишини тасвирламайди. Ҳақиқий вертиго деярли ҳар қандай ҳаракат тури (масалан, туриш, ўтириш, юриш) ёки кўриш нуқтаи назарини ўзгартириш (масалан, чўккалаб кетиш, зинапояга чиқиш ёки тушиш, ҳаракатланаётган машина ёки поэзд ойнасидан ташқарига қараш) билан қўзғатилиши мумкин. Вертиго, бош айланиши ҳисси баландликлар томонидан қўзғатилганда, баландлик вертиго деб аталади.

Баландлик вертигоси кўриш, вестибуляр ва соматосенсор сезгилар ўртасидаги зиддият туфайли юзага келади[2]. Бу вестибуляр ва соматосенсор тизимлар кўзлар томонидан сезилмайдиган тана ҳаракатини сезганда содир бўлади. Кўпроқ тадқиқотлар шуни кўрсатадики, бу можаро ҳам ҳаракат касаллигига, ҳам ташвишга олиб келади[3][4].

Сабаблари

Анъанага кўра, акрофобия, бошқа фобиялар каби, кондиционерлик ёки травматик шикастланиш билан боғлиқ. Сўнгги тадқиқотлар бу тушунчаларга шубҳа туғдирди[5][6]. Акрофобия билан оғриган одамларда травматик тажрибалар этишмайди. Шунга қарамай, бу тажрибаларни эслай олмаслик билан боғлиқ бўлиши мумкин, чунки вақт ўтиши билан хотира йўқолади[7]. Ўз-ўзидан ҳисобот ва хотира муаммоларини ҳал қилиш учун туғилишдан бошлаб 1000 иштирокчи билан катта коҳорт тадқиқоти ўтказилди; Натижалар шуни кўрсатдики, баландликдан қўрқиш камроқ бўлган иштирокчилар йиқилиш туфайли кўпроқ жароҳат олишган[8][6]. Кўпроқ тадқиқотлар шуни кўрсатдики, акрофобиянинг мумкин бўлган изоҳи шундаки, у унутилмас, аммо келажакдаги хатти-ҳаракатларга таъсир қилиши мумкин бўлган йиқилишнинг шикаст бўлмаган тажрибаларини тўплаш орқали пайдо бўлади. Бундан ташқари, баландликдан қўрқиш чақалоқлар эмаклашни ўрганганда пайдо бўлиши мумкин. Агар улар йиқилса, улар юзалар, туриш, мувозанат ва ҳаракат ҳақидаги тушунчаларни ўрганишади[6]. Когнитив омиллар ҳам акрофобия ривожланишига ёрдам бериши мумкин. Одамлар визуо-вестибуляр номувофиқликни бош айланиши ва кўнгил айниш сифатида нотўғри талқин қилишади ва уларни яқинлашиб келаётган тушиш билан боғлашади[9]. Айни пайтда йиқилишнинг травматик шартли ҳодисаси зарур бўлмаслиги мумкин.

Йиқилиш қўрқуви, баланд товушлардан қўрқиш билан бирга, энг кўп тавсия этилган туғма ёки ассоциатив бўлмаган қўрқувлардан биридир. Янги ассоциация бўлмаган назария шундан иборатки, баландликдан қўрқиш — бу йиқилиш катта хавф туғдирадиган дунёга ривожланган мослашишдир. Агар бу қўрқув мерос бўлиб ўтган бўлса, одамлар одатдагидек баландликка тез-тез таъсир қилиш орқали ундан қутулишлари мумкин. Бошқача қилиб айтганда, акрофобия эрта даврларда таъсир қилишнинг етишмаслиги билан боғлиқ бўлиши мумкин[10]. Қўрқув даражаси ўзгариб туради ва фобия атамаси спектрнинг ўта охирида бўлганлар учун ажратилган. Тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, баландликдан қўрқиш кўплаб сутемизувчилар, жумладан уй ҳайвонлари ва одамларда учрайдиган инстинктдир. Визуал қоялардан фойдаланган ҳолда тажрибалар инсон гўдаклари ва ёш болалари, шунингдек, турли ёшдаги бошқа ҳайвонлар, унинг остидан бир неча метр кўринадиган туб бўшлиғи кўринадиган шиша полга тушишни истамасликларини кўрсатдилар[11]. Инсон гўдаклари дастлаб визуал қояда судралаётганда қўрқувни бошдан кечирган бўлсалар ҳам, уларнинг аксарияти қўрқувни амалиёт, таъсир қилиш ва маҳорат орқали енгиб, соғлом эҳтиёткорлик даражасини сақлаб қолган[12]. Баландлик атрофида туғма эҳтиёткорлик омон қолиш учун фойдали бўлса-да, ҳаддан ташқари қўрқув зинапояда ёки стулда туриш ёки ҳатто зинапояда юриш каби кундалик ҳаёт фаолиятига халақит бериши мумкин.. Шунга қарамай, акрофобия маълум бир ривожланиш босқичига эриша олмаслик билан боғлиқми ёки йўқми, ноаниқ. Ассоциатив ҳисоблардан ташқари, диатетик стресс модели ҳам ўзгарувчан ўрганишни, ҳам шахсий хусусиятлар (яъни, невротизм) каби ирсий омилларни ҳисобга олиш учун жуда жозибали.

Яна бир мумкин бўлган омил — бу мувозанатни сақлашнинг бузилиши. Бундай ҳолда, ташвиш ҳам асосли, ҳам иккинчи даражали. Инсоннинг мувозанат тизими позиция ва ҳаракатни ҳисоблаш учун проприосептив, вестибуляр ва яқин атрофдаги визуал сигналларни бирлаштиради[13]. Бўй ошгани сайин кўриш белгилари пасаяди ва ҳатто оддий одамларда ҳам мувозанат ёмонлашади[14]. Бироқ, кўпчилик одамлар мувозанат тизимининг проприосептив ва вестибуляр шохларига кўпроқ таянишга ўтиш орқали жавоб беришади.

Баъзи одамлар бошқаларга қараганда визуал сигналларга кўпроқ боғлиқлиги маълум[15]. Тана ҳаракатларини бошқаришда кўпроқ визуал белгиларга таянадиган одамлар жисмоний жиҳатдан барқарор эмас[16][6]. Аммо акрофобик вестибуляр функсиянинг этарли эмаслиги ёки нотўғри стратегия туфайли визуал сигналларга ҳаддан ташқари ишонишда давом этади. Юқори баландликда ҳаракатланиш одатдагидан кўра кўпроқ визуал ишлов беришни талаб қилади. Визуал кортекс ортиқча юкланади, натижада чалкашлик пайдо бўлади. Акрофобияга муқобил қарашнинг баъзи тарафдорлари акрофобияларни вестибуляр муаммоларни ҳал қилмасдан туриб, ўзларини баландликка кўрсатишга ундаш нотўғри бўлиши мумкинлиги ҳақида огоҳлантирадилар. Бир қанча клиникаларда тадқиқотлар олиб борилмоқда[17]. Яқинда ўтказилган тадқиқотлар шуни кўрсатдики, иштирокчилар нафақат баландликда кўтарилиш пайтида, балки улар қаттиқ баландликда ён томонга ҳаракат қилишлари керак бўлганда ҳам ташвишланишни бошдан кечирдилар[18].

Акрофобия ривожланишининг рекомбинант модели жуда мумкин, унда ўрганиш омиллари, когнитив омиллар (масалан, талқинлар), перцептив омиллар (масалан, визуал қарамлик) ва биологик омиллар (масалан, ирсият) қўрқув ёки одатийликни қўзғатиш учун ўзаро таъсир қилади[6].

Баҳолаш

Торонтодаги CН минорасининг шиша полидан ко'риши

ИCД-10 ва ДСМ-5 акрофобияни ташхислаш учун ишлатилади[19]. Акрофобия сўровномаси (АҚ) 0-6 балл шкала бўйича ташвиш даражасини ва 0-2 балл шкалада қочиш даражасини баҳоловчи 40 та элементни ўз ичига олган шахсий ҳисоботдир[20][21]. Баландликка муносабат анкеталари (АТҲҚ)[22] ва хулқ-атвордан қочиш тестлари (БАТ) ҳам қўлланади[6].

Бироқ, акрофобик одамлар ўз-ўзидан ҳисобот беришда нотўғри фикрга эга. Улар кўпинча хавфни ҳаддан ташқари ошириб юборишади ва баландлик билан боғлиқ муаммоларни ҳал қилиш қобилиятларига шубҳа қилишади[23]. Бўйни талқин қилиш сўрови (ҲИҚ) бу баландликка оид мулоҳазалар ва талқинларни ўлчаш учун ўз-ўзидан ҳисоботдир[21]. Депрессия ташвишли стресс ўлчовининг депрессия шкаласи қисқа шакли (ДАСС21-ДС) ҲИҚнинг ҳақиқийлигини текшириш учун фойдаланиладиган ўз-ўзидан ҳисоботдир[21].

Даволаш

Фобияларни анъанавий даволаш бугунги кунда ҳам қўлланилмоқда. Унинг асосий назарияси фобик ташвиш шартли ва шартли стимул томонидан қўзғатилганлигини билдиради. Фобик вазиятдан қочиш орқали ташвиш камаяди. Бироқ, қочиш хатти-ҳаракатлари салбий мустаҳкамлаш орқали мустаҳкамланади[6][24][25]. Wолпе иштирокчиларга қочишдан қочишга ёрдам бериш учун тизимли десенситизация деб номланган техникани ишлаб чиқди[26]. Тадқиқот натижалари шуни кўрсатдики, ҳатто терапевтик контактли денсенситизация камайган тақдирда ҳам жуда самарали[27]. Бироқ, бошқа тадқиқотлар терапевтлар акрофобияни даволашда муҳим рол ўйнашини кўрсатди[28]. Кучайтирилган амалиёт каби муолажалар ваўз-ўзини даволаш усуллари ҳам пайдо бўлди[6].

Акрофобия учун виртуал ҳақиқат терапиясидан фойдаланиш бўйича бир қатор тадқиқотлар ўтказилди[29][30]. Ботелла ва унинг ҳамкасблари[31] ва Шнайдер[31] даволашда ВР дан биринчи бўлиб фойдаланганлар[6]. Хусусан, Счнеидер воқеликни „ўзгартириш“ учун дурбинда тескари линзалардан фойдаланган. 1990-йилларнинг ўрталарида ВР компютерга асосланган бўлиб, терапевтлар учун кенг фойдаланиш мумкин эди. Арзон ВР ускунаси бошга ўрнатилган дисплейли (ҲМД) оддий шахсий компютердан фойдаланади. Бундан фарқли ўлароқ, ВРЕТ ривожланган компютер автоматик виртуал муҳитидан (CАВЕ) фойдаланади[32]. ВР ин виво даволашга нисбатан бир қанча афзалликларга эга[6]: (1) терапевт стимулларни[33] сифати, интенсивлиги, давомийлиги ва частотаси бўйичаманипуляция қилиш орқали вазиятни яхшироқ назорат қилиши мумкин[34] (2) ВР иштирокчиларга оммавий шармандаликдан қочишга ва уларнинг махфийлигини ҳимоя қилишга ёрдам беради; (3) терапевтнинг офисини яхши сақлаш мумкин; (4) ВР кўпроқ одамларни даволанишга ундайди; (5) ВР вақт ва пулни тежайди, чунки иштирокчилар маслаҳат хонасини тарк этишлари шарт эмас[32].

Фобияларни даволашда баландликдан қўрқиш каби кўплаб дори-дармонлар қўлланади, жумладан бензодиазепинлар каби анъанавий ташвишга қарши дорилар ва антидепрессантлар ва бета-блокерлар каби янги вариантлар[35].

Прогноз

Баъзи десенситизация муолажалари симптомларнинг қисқа муддатли яхшиланишига олиб келади[36]. Узоқ муддатли даволаниш муваффақияти қийин бўлди[36].

Эпидемиология

Умумий аҳолининг тахминан 2-5 % акрофобияга эга, эркакларникига қараганда икки баравар кўп аёллар таъсир қилади[37].

Визуал равишда қўзғатилган қўрқув ёки ташвишнинг тегишли, энгилроқ шакли визуал баландликка нисбатан муросасизлик (ВБМ) деб аталади[38]. Одамларнинг учдан бир қисмида визуал баландликнинг баъзи даражадаги интолерансияси бўлиши мумкин[38]. Соф ВБМ одатда акрофобия билан солиштирганда, симптомлар юкининг интенсивлиги, ижтимоий ҳаёт ва умумий ҳаёт сифати нуқтаи назаридан одамларга камроқ таъсир қилади. Бироқ, кўриш баландлиги интолеранси бўлган кам сонли одамлар профессионал ёрдамга мурожаат қилишади[39].

Жамият ва маданият

Алфред Хиткокнинг Вертиго филмида Жеймс Стюарт ролини ўйнаган Жон Скотти Фергюсон акрофобия ва вертиго ривожланишига сабаб бўлган воқеадан кейин полициядан истеъфога чиқиши керак. Вертиго сўзи фақат бир марта, акрофобия эса бир неча марта тилга олинади. Филмнинг бошида Фергюсон зинапояга кўтарилаётганда ҳушидан кетади. Филм давомида баландликдан ва йиқилишдан қўрқиш ҳақида кўплаб ҳаволалар мавжуд.

Манбалар

  1. ↑ Жуан, М. C.; эт ал. (2005). „Ан Аугментед Реалитй сйстем фор тҳе треатмент оф аcропҳобиа“ (ПДФ). Пресенcе. 15-жилд, № 4. 315–318-бет. дои:10.1162/прес.15.4.393. С2CИД 797073. Қаралди: 12-сентабр 2015-йил.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  2. ↑ Блес, Wиллем; Каптейн, Тҳео С.; Брандт, Тҳомас; Арнолд, Фриэдрич (1-январ 1980-йил). „Тҳе Мечанисм оф Пҳйсиологиcал Ҳеигҳт Вертиго: ИИ. Постурограпҳй“. Аcта Ото-Ларйнгологиcа. 89-жилд, № 3–6. 534–540-бет. дои:10.3109/00016488009127171. ИССН 0001-6489. ПМИД 6969517.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  3. ↑ Wҳитней, Сусан Л.; Жаcоб, Ролф Г.; Спарто, Патриcк Ж.; Олшанскй, Эллен Ф.; Детwеилер-Шостак, Гаил; Броwн, Эмилй Л.; Фурман, Жосепҳ М. (2005-йил май). „Аcропҳобиа анд патҳологиcал ҳеигҳт вертиго: индиcатионс фор вестибулар пҳйсиcал тҳерапй?“. Пҳйсиcал Тҳерапй. 85-жилд, № 5. 443–458-бет. дои:10.1093/птж/85.5.443. ИССН 0031-9023. ПМИД 15842192. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  4. ↑ Редферн, М. С.; Ярдлей, Л.; Бронстеин, А. М. (2001-йил январ). „Висуал инфлуэнcес он баланcе“. Жоурнал оф Анхиэтй Дисордерс. 15-жилд, № 1–2. 81–94-бет. дои:10.1016/с0887-6185 (00)00043-8. ИССН 0887-6185. ПМИД 11388359. {{cите магазине}}: Чеcк |дои= валуэ (ёрдам); сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  5. ↑ Мензиэс, РГ; Cларке, ЖC (1995). „Тҳе этиологй оф аcропҳобиа анд иц релатионшип то северитй анд индивидуал респонсе паттернс“. Беҳавиоур Ресеарч анд Тҳерапй. 33-жилд, № 31. 499–501-бет. дои:10.1016/0005-7967 (95)00023-Қ. ПМИД 7677717. 7677717. {{cите магазине}}: Чеcк |дои= валуэ (ёрдам)
  6. ↑ 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 Cоэлҳо, Cарлос М.; Wатерс, Аллисон М.; Ҳине, Тревор Ж.; Wаллис, Гуй (2009). „Тҳе усе оф виртуал реалитй ин аcропҳобиа ресеарч анд треатмент“. Жоурнал оф Анхиэтй Дисордерс. 23-жилд, № 5. 563–574-бет. дои:10.1016/ж.жанхдис.2009.01.014. ИССН 0887-6185. ПМИД 19282142.
  7. ↑ Лофтус, Элизабетҳ Ф. (2016). „Мемориэс оф Тҳингс Унсеэн“. Cуррент Диреcтионс ин Псйчологиcал Сcиэнcе. 13-жилд, № 4. 145–147-бет. дои:10.1111/ж.0963-7214.2004.00294.х. ИССН 0963-7214. С2CИД 37717355.
  8. ↑ Поултон, Ричиэ; Давиэс, Симон; Мензиэс, Росс Г.; Ланглей, Жоҳн Д.; Силва, Пҳил А. (1998). „Эвиденcе фор а нон-ассоcиативе модел оф тҳе аcқуиситион оф а феар оф ҳеигҳц“. Беҳавиоур Ресеарч анд Тҳерапй. 36-жилд, № 5. 537–544-бет. дои:10.1016/С0005-7967 (97)10037-7. ИССН 0005-7967. ПМИД 9648329. {{cите магазине}}: Чеcк |дои= валуэ (ёрдам)
  9. ↑ Давей, Граҳам C.Л.; Мензиэс, Росс; Галлардо, Барбара (1997). „Ҳеигҳт пҳобиа анд биасес ин тҳе интерпретатион оф бодилй сенсатионс: Соме линкс бетwеэн аcропҳобиа анд агорапҳобиа“. Беҳавиоур Ресеарч анд Тҳерапй. 35-жилд, № 11. Элсевиэр БВ. 997–1001-бет. дои:10.1016/с0005-7967 (97)10004-3. ИССН 0005-7967. ПМИД 9431729. {{cите магазине}}: Чеcк |дои= валуэ (ёрдам)
  10. ↑ Поултон, Ричиэ; Wалдиэ, Карен Э; Мензиэс, Росс Г; Cраске, Мичелле Г; Силва, Пҳил А (1-январ 2001-йил). „Фаилуре то оверcоме 'иннате' феар: а девелопментал тест оф тҳе нон-ассоcиативе модел оф феар аcқуиситион“. Беҳавиоур Ресеарч анд Тҳерапй (инглизча). 39-жилд, № 1. 29–43-бет. дои:10.1016/С0005-7967 (99)00156-4. ИССН 0005-7967. ПМИД 11125722. {{cите магазине}}: Чеcк |дои= валуэ (ёрдам)CС1 маинт: дате формат ()
  11. ↑ Гибсон, Элеанор Ж.; Wалк, Ричард Д. (1960). „Тҳе "Висуал Cлифф"“. Сcиэнтифиc Америcан. № 202. 67–71-бет. 6-апрел 2019-йилда асл нусхадан архивланди. Қаралди: 13-май 2013-йил.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  12. ↑ Cампос, Жосепҳ Ж.; Андерсон, Давид И.; Барбу-Ротҳ, Марианне А.; Ҳуббард, Эдwард М.; Ҳертенстеин, Маттҳеw Ж.; Wитҳерингтон, Давид (1-апрел 2000-йил). „Травел Броаденс тҳе Минд“. Инфанcй (инглизча). 1-жилд, № 2. 149–219-бет. дои:10.1207/С15327078ИН0102_1. ПМИД 32680291. С2CИД 704084.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  13. ↑ Фурман, Жосепҳ М (2005-йил май). „Аcропҳобиа анд патҳологиcал ҳеигҳт вертиго: индиcатионс фор вестибулар пҳйсиcал тҳерапй?“. Пҳйсиcал Тҳерапй. 85-жилд, № 5. 443–58-бет. дои:10.1093/птж/85.5.443. ПМИД 15842192. 26-сентабр 2007-йилда асл нусхадан архивланди. Қаралди: 10-сентабр 2007-йил. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  14. ↑ Брандт, Т; Ф Арнолд; W Блес; Т С Каптейн (1980). „Тҳе мечанисм оф пҳйсиологиcал ҳеигҳт вертиго. И. Тҳеоретиcал аппроач анд псйчопҳйсиcс“. Аcта Отоларйнгол. 89-жилд, № 5–6. 513–523-бет. дои:10.3109/00016488009127169. ПМИД 6969515.
  15. ↑ Китамура, Фумиаки; Мацунага, Кацуя (1990-йил декабр). „Фиэлд Депенденcе анд Бодй Баланcе“. Перcептуал анд Мотор Скиллс (инглизча). 71-жилд, № 3. 723–734-бет. дои:10.2466/пмс.1990.71.3.723. ИССН 0031-5125. ПМИД 2293175. С2CИД 46272261. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  16. ↑ Исаблеу, Бриcе; Оҳлманн, Тҳéопҳиле; Cрéмиэух, Жаcқуэс; Амблард, Бернард (2003-йил май). „Дифферентиал аппроач то стратегиэс оф сегментал стабилисатион ин постурал cонтрол“. Эхпериментал Браин Ресеарч. 150-жилд, № 2. 208–221-бет. дои:10.1007/с00221-003-1446-0. ИССН 0014-4819. ПМИД 12677318. С2CИД 32279602. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  17. ↑ Wҳитней, СЛ; Жаcоб, Ролф Г; Спарто, БГ (2005-йил май). „Аcропҳобиа анд патҳологиcал ҳеигҳт вертиго: индиcатионс фор вестибулар пҳйсиcал тҳерапй?“. Пҳйсиcал Тҳерапй. 85-жилд, № 5. 443–458-бет. дои:10.1093/птж/85.5.443. ИССН 0031-9023. ПМИД 15842192. {{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  18. ↑ Cоэлҳо, Cарлос М.; Сантос, Жорге А.; Силва, Cарлос; Wаллис, Гуй; Тичон, Женнифер; Ҳине, Тревор Ж. (9-ноябр 2008-йил). „Тҳе Роле оф Селф-Мотион ин Аcропҳобиа Треатмент“. CйберПсйчологй & Беҳавиор. 11-жилд, № 6. 723–725-бет. дои:10.1089/cпб.2008.0023. ҳдл:10072/23304. ИССН 1094-9313. ПМИД 18991529.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  19. ↑ Ҳупперт, Дореэн; Грилл, Эва; Брандт, Тҳомас (2017). „А Неw Қуэстионнаире фор Эстиматинг тҳе Северитй оф Висуал Ҳеигҳт Интолеранcе анд Аcропҳобиа бй а Метриc Интервал Сcале“. Фронтиэрс ин Неурологй (инглизча). 8-жилд. 211-бет. дои:10.3389/фнеур.2017.00211. ИССН 1664-2295. ПМC 5451500. ПМИД 28620340.
  20. ↑ Cоҳен, Давид Честней (1-январ 1977-йил). „Cомпарисон оф селф-репорт анд оверт-беҳавиорал проcедурес фор ассессинг аcропҳобиа“. Беҳавиор Тҳерапй (инглизча). 8-жилд, № 1. 17–23-бет. дои:10.1016/С0005-7894 (77)80116-0. ИССН 0005-7894. {{cите магазине}}: Чеcк |дои= валуэ (ёрдам)CС1 маинт: дате формат ()
  21. ↑ 21,0 21,1 21,2 Стеинман, Шари А.; Теачман, Бетҳанй А. (1-октабр 2011-йил). „Cогнитиве проcессинг анд аcропҳобиа: Валидатинг тҳе Ҳеигҳц Интерпретатион Қуэстионнаире“. Жоурнал оф Анхиэтй Дисордерс (инглизча). 25-жилд, № 7. 896–902-бет. дои:10.1016/ж.жанхдис.2011.05.001. ИССН 0887-6185. ПМC 3152668. ПМИД 21641766.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  22. ↑ Абелсон, Жамес Л.; Cуртис, Георге C. (1-январ 1989-йил). „Cардиаc анд неуроэндоcрине респонсес то эхпосуре тҳерапй ин ҳеигҳт пҳобиcс: Десйнчронй wитҳин тҳе 'пҳйсиологиcал респонсе сйстем'“. Беҳавиоур Ресеарч анд Тҳерапй (инглизча). 27-жилд, № 5. 561–567-бет. дои:10.1016/0005-7967 (89)90091-0. ҳдл:2027.42/28207. ИССН 0005-7967. ПМИД 2573337. {{cите магазине}}: Чеcк |дои= валуэ (ёрдам)CС1 маинт: дате формат ()
  23. ↑ Мензиэс, Росс Г.; Cларке, Ж. Чристопҳер (1-феврал 1995-йил). „Дангер эхпеcтанcиэс анд инсигҳт ин аcропҳобиа“. Беҳавиоур Ресеарч анд Тҳерапй (инглизча). 33-жилд, № 2. 215–221-бет. дои:10.1016/0005-7967 (94)П4443-Х. ИССН 0005-7967. ПМИД 7887882. {{cите магазине}}: Чеcк |дои= валуэ (ёрдам)CС1 маинт: дате формат ()
  24. ↑ „АПА ПсйcНет“ (инглизча). псйcнет.апа.орг. Қаралди: 15-апрел 2020-йил.
  25. ↑ Wолпе, Жосепҳ (1-октабр 1968-йил). „Псйчотҳерапй бй реcипроcал инҳибитион“. Cондитионал Рефлех (инглизча). 3-жилд, № 4. 234–240-бет. дои:10.1007/БФ03000093. ИССН 1936-3567. ПМИД 5712667. С2CИД 46015274.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  26. ↑ Бакер, Бруcе Л.; Cоҳен, Давид C.; Саундерс, Жон Террй (1973-йил феврал). „Селф-диреcтед десенситизатион фор аcропҳобиа“. Беҳавиоур Ресеарч анд Тҳерапй (инглизча). 11-жилд, № 1. 79–89-бет. дои:10.1016/0005-7967 (73)90071-5. ПМИД 4781961. {{cите магазине}}: Чеcк |дои= валуэ (ёрдам); сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим: |дате= (ёрдам)
  27. ↑ Wиллиамс, С. Ллойд; Доосеман, Граcе; Клеифиэлд, Эрин (1984). „Cомпаративе эффеcтивенесс оф гуидед мастерй анд эхпосуре треатменц фор интраcтабле пҳобиас“. Жоурнал оф Cонсултинг анд Cлиниcал Псйчологй (инглизча). 52-жилд, № 4. 505–518-бет. дои:10.1037/0022-006Х.52.4.505. ИССН 1939-2117. ПМИД 6147365.
  28. ↑ Wиллиамс, С. Ллойд; Доосеман, Граcе; Клеифиэлд, Эрин (1984). „Cомпаративе эффеcтивенесс оф гуидед мастерй анд эхпосуре треатменц фор интраcтабле пҳобиас“. Жоурнал оф Cонсултинг анд Cлиниcал Псйчологй (инглизча). 52-жилд, № 4. 505–518-бет. дои:10.1037/0022-006Х.52.4.505. ИССН 1939-2117. ПМИД 6147365.
  29. ↑ Cоэлҳо, Cарлос; Алисон Wатерс; Тревор Ҳине; Гуй Wаллис (2009). „Тҳе усе оф виртуал реалитй ин аcропҳобиа ресеарч анд треатмент“. Жоурнал оф Анхиэтй Дисордерс. 23-жилд, № 5. 563–574-бет. дои:10.1016/ж.жанхдис.2009.01.014. ПМИД 19282142.
  30. ↑ Эммелкамп, Паул; Марй Бруйнзеэл; Леониэ Дрост; Чарлес А. П. Г. ван дер Маст (1-июн 2001-йил). „Виртуал Реалитй Треатмент ин Аcропҳобиа: А Cомпарисон wитҳ Эхпосуре ин Виво“. CйберПсйчологй & Беҳавиор. 4-жилд, № 3. 335–339-бет. дои:10.1089/109493101300210222. ПМИД 11710257.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  31. ↑ 31,0 31,1 Ботелла, C.; Баñос, Р. М.; Перпиñá, C.; Вилла, Ҳ.; Алcаñиз, М.; Рей, А. (1-феврал 1998-йил). „Виртуал реалитй треатмент оф cлаустропҳобиа: а cасе репорт“. Беҳавиоур Ресеарч анд Тҳерапй (инглизча). 36-жилд, № 2. 239–246-бет. дои:10.1016/С0005-7967 (97)10006-7. ИССН 0005-7967. ПМИД 9613029. {{cите магазине}}: Чеcк |дои= валуэ (ёрдам)CС1 маинт: дате формат ()
  32. ↑ 32,0 32,1 Крижн, Мерел; Эммелкамп, Паул М. Г.; Биэмонд, Роэлине; де Wилде де Лигнй, Cлаудиус; Счуэмиэ, Мартижн Ж.; ван дер Маст, Чарлес А. П. Г. (1-феврал 2004-йил). „Треатмент оф аcропҳобиа ин виртуал реалитй: Тҳе роле оф иммерсион анд пресенcе“. Беҳавиоур Ресеарч анд Тҳерапй (инглизча). 42-жилд, № 2. 229–239-бет. дои:10.1016/С0005-7967 (03)00139-6. ИССН 0005-7967. ПМИД 14975783. {{cите магазине}}: Чеcк |дои= валуэ (ёрдам)CС1 маинт: дате формат ()
  33. ↑ Чои, Ёунг Ҳ.; Жанг, Донг П.; Ку, Жеонг Ҳ.; Шин, Мин Б.; Ким, Сун И. (1-июн 2001-йил). „Шорт-Терм Треатмент оф Аcропҳобиа wитҳ Виртуал Реалитй Тҳерапй (ВРТ): А Cасе Репорт“. CйберПсйчологй & Беҳавиор. 4-жилд, № 3. 349–354-бет. дои:10.1089/109493101300210240. ИССН 1094-9313. ПМИД 11710259.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  34. ↑ Морина, Нехҳмедин; Ижнтема, Ҳиске; Меербрöкер, Катҳарина; Эммелкамп, Паул М. Г. (1-ноябр 2015-йил). „Cан виртуал реалитй эхпосуре тҳерапй гаинс бе генерализед то реал-лифе? А мета-аналйсис оф студиэс апплйинг беҳавиорал ассессменц“. Беҳавиоур Ресеарч анд Тҳерапй (инглизча). 74-жилд. 18–24-бет. дои:10.1016/ж.брат.2015.08.010. ИССН 0005-7967. ПМИД 26355646.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  35. ↑ А Диcтионарй оф Биомедиcине, 2010. ДОИ:10.1093/аcреф/9780199549351.001.0001. ИСБН 9780199549351. 
  36. ↑ 36,0 36,1 Арролл, Бруcе; Wаллаcе, Ҳенрй Б.; Моунт, Виcки; Ҳумм, Степҳен П.; Кингсфорд, Доуглас W. (3-апрел 2017-йил). „А сйстематиc ревиэw анд мета-аналйсис оф треатменц фор аcропҳобиа“. Тҳе Медиcал Жоурнал оф Аустралиа. 206-жилд, № 6. 263–267-бет. дои:10.5694/мжа16.00540. ИССН 1326-5377. ПМИД 28359010. С2CИД 9559825.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  37. ↑ Жуан, М. C.; эт ал. (2005). „Ан Аугментед Реалитй сйстем фор тҳе треатмент оф аcропҳобиа“ (ПДФ). Пресенcе. 15-жилд, № 4. 315–318-бет. дои:10.1162/прес.15.4.393. С2CИД 797073. Қаралди: 12-сентабр 2015-йил.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  38. ↑ 38,0 38,1 Ҳупперт, Дореэн; Грилл, Эва; Брандт, Тҳомас (1-феврал 2013-йил). „Доwн он ҳеигҳц? Оне ин тҳреэ ҳас висуал ҳеигҳт интолеранcе“. Жоурнал оф Неурологй. 260-жилд, № 2. 597–604-бет. дои:10.1007/с00415-012-6685-1. ИССН 1432-1459. ПМИД 23070463. С2CИД 21302997.{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат ()
  39. ↑ Капфҳаммер, Ҳанс-Петер; Фитз, Wернер; Ҳупперт, Дореэн; Грилл, Эва; Брандт, Тҳомас (2016). „Висуал ҳеигҳт интолеранcе анд аcропҳобиа: дистрессинг партнерс фор лифе“. Жоурнал оф Неурологй. 263-жилд, № 10. 1946–1953-бет. дои:10.1007/с00415-016-8218-9. ИССН 0340-5354. ПМC 5037147. ПМИД 27383642.

Адабиётлар