Akromiylar
Акромийлар (базан Акрамия деб ҳам аталади) — Акром Йўлдошев томонидан асос солинган диний-сиёсий гуруҳ (оқим). Акромийлар 2005-йил май ойида Ўзбекистоннинг Андижон шаҳридаги қўзғолондан кейин кенг танилган.
Қозоғистон ҳукуматининг таҳминларига кўра, Акромия 1996-йил террорчи Акром Йўлдошев томонидан Ҳизб ут-Таҳрирдан ажралиб чиққан ҳолда Фарғона водийси ҳудудида тузилган гуруҳ. Гуруҳ аъзолари, асосан, ҳунармандлардан иборат бўлган. Улар расмий ишхоналардан бўшаб, жамоа маъқуллаган меҳнат фаолияти билан шугулланганлар. Улар мавжуд тузумни тан олмайдилар, давлат, қонун, ота-онага эмас, фақат оқим сардорларига бўйсуниш лозим деб ҳисоблайдилар.
Акромийлар асосчиси ваҳҳобийлик таълимотига таяниб, 1992-йилда 12 дарсдан иборат „Иймонга йўл“ деб номланган дастур ишлаб чиққан. Дастурда охирги мақсад — ислом давлатини барпо этишдан иборат экани таъкидланган. Ўзбекистон ҳукумати Йўлдошевнинг Иймонга йўл рисоласидаги халифалик яратиш мақсади амалий эмаслиги учун танқид қилади. Йўлдошев бунинг ўрнига маҳаллий даражада Ислом давлати яратиш тарафдори эканлигини айтган[1][2][3]. Акромийлар сиёсий ҳокимиятга эришишнинг 5 босқичини режалаштиришган:
- „Сирли“ ёки „махфий“.
- Моддий.
- Маънавий.
- „Узвий майдон“.
- „Тўнтариш“.
Дастурда диний таассубга мойиллиги бор шахс танлаб олиниши, унинг моддий ҳаёти яхшиланиши, экстремизм, террорчилик руҳидаги адабиётлар билан таништирилиши, бошлиқнинг топшириқларини сўзсиз бажариши ва ниҳоят мавжуд конституциявий тузумни ағдариб ташлаб, ўз ҳокимиятларини ўрнатиши баён этилган. Акромийлар ҳозирги кунда мусулмонларга намоз, рўза, закот, ҳаж фарз эмас, чунки биз куфр давлатида яшамоқдамиз, деб ҳисоблайдилар. То ислом давлати қурилмагунча, мазкур ибодатларни бажариш шарт эмас деб қарайдилар.
Ўзбекистон собиқ бош муфтийси Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф „Акромиянинг Ҳизб ут-Таҳрир ва бошқа радикал сиёсий исломий ташкилотлар билан ҳеч қандай алоқаси йўқ. Мен Акром Йўлдошевнинг та’лимотини бид’ат деб билишимнинг мутлақо бошқа сабаблари бор“ деган эди. Йўлдошев мусулмонлар беш вақт намоз ўқишлари ёки Рамазонда рўза тутишлари шарт эмаслигини айтади, бу эса хато дейди Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф[4].
Марказий Осиё бўйича олим Сараҳ Кендзиор Демократизация журналида гуруҳнинг мавжудлигини шубҳа остига қўйиб, Андижон воқеалари Ўзбекистон ҳукумати ташкилотни йиқитишни оқлаш учун ташкил қилганини айтиб ўтган[3].
Номнинг этимологияси
Расмий даражада Акром Йўлдошев тарафдорлари акромийлар (акромчилар) деб аталади[5]. Акромийларнинг ўзларига кўра, бу атама ҳокимият томонидан оқим тарафдорларини янги „мазҳаб“ яратишда айблаш учун ўйлаб топилган, улар ҳанафий мазҳаби тарафдорлари бўлиб, ўзларини биродар (форсча: برادرбрạдр) деб аташган.
Ташкилот тарихи
1992-йилда андижонлик математика ўқитувчиси, "Ҳизб ут-Таҳрир" яширин ташкилотининг собиқ аъзоси 28 ёшли Акром Йўлдошев ушбу ташкилотни тарк этиб, 1992-йилда исломий қадриятларни тарғиб қилувчи „Иймонга йўл“ рисоласини нашр этди. У ўз асарида асосан мусулмонларнинг маънавий камолоти ҳақида гапирган. Акром Йўлдошев атрофида шаклланган ҳамфикрлар давраси кейинчалик акромийлар номи билан машҳур бўлди.
Йўлдошев ўз маърузасида ислом дини барча мусулмонлар учун муносиб яшаш шароитларини кафолатлаши мумкинлигини исботлашга уринди. Акром Йўлдошевга эргашган тадбиркорлар ўз корхоналарида ишчилар учун кенг ижтимоий кафолатлар тармоғини ярата бошладилар — ходим касал бўлиб қолганда даволаниш учун ҳақ тўлаш, яшаш минимумидан паст бўлмаган иш ҳақини белгилаш ва ҳоказо. Акромийлар ғояларининг аҳоли орасида машҳурлиги ҳокимиятни хавотирга солди.
Акром Йўлдошев дастлаб 1998-йилда ҳибсга олинган, бироқ 1999-йил 6-январда амнистияга учраган ва озодликка чиқарилган. 1999-йил 16-февралдаги Тошкент воқеаларидан сўнг, 1999-йил 17-февралда Акром Йўлдошев террорчилик хуружларида иштирок этганликда айбланиб, яна ҳибсга олиниб, 17 йилга қамалди.
Дастлаб ҳибсга олинган Акромийларнинг тарафдорлари маҳбусларни озод этиш талаби билан тинч намойишлар уюштирган бўлса, кейинчалик бундай ҳаракатлари бефойда эканини англаб, қуролли қўзғолон тайёрлашга киришган. Ўзбекистон расмий идоралари ҳам, мустақил кузатувчиларнинг фикрича, акромиярнинг чиқишлари пухта ташкил этилган. Дастлабки тинч митинглар тезда уюшган қуролли намойишларга айланди. Қўзғолончилар ҳарбий қисмни мағлубиятга учратиб, у ердаги қурол-яроғларни қўлга киритдилар, сўнгра Андижон шаҳар қамоқхонасига бостириб кириб, соқчиларни ўлдирди ва ўз тарафдорларини озод қилди. Ўзбекистон марказий ҳокимияти қўзғолонни шафқацизларча бостирди.
Ҳозирги вақтда вафот этган ўша пайтда Ўзбекистон собиқ муфтийси бўлган Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуфнинг фикрича: „Андижон фожиасидан олдин Акромчилар ҳақиқатда сиёсатга аралашмаган. Яна бир нарса шундаки, уларнинг таълимоти бид’атдир. Улар Рамазон ойида беш вақт намоз ўқиб, рўза тутиш мусулмон кишига ихтиёрий деб ҳисоблайди“.
Диний таълимот
Акром Йўлдошев тарафдорлари билан яқин алоқада бўлган ўзбекистонлик тадбиркор Хатам Ҳожиматов сўзларига кўра, Акромийларнинг мафкураси „ислом ва коммунизм ўртасида“ эди. Акромийларнинг мафкураси зўравонликни истисно қилди ва улар жамиятни аста-секин ўзгартиришни, янги издошларни жалб қилишни ва ўз шахсиятларини ўзгартиришни режалаштирдилар. Акромийлар чуқур диндорлар таассуротини қолдирмадилар: улар беш вақт намозни ўқишга эътибор бермадилар, Рамазон ойида фарз рўза тутмадилар, ҳаж қилмадилар ва соқол қўймадилар. Ушбу рецептлар ихтиёрий деб ҳисобланган.
Иймонга йўл — Акром Йўлдошевнинг асосий рисоласи бўлиб, ислом олими А. А. Игнатенконинг фикрича, СССРда мавжуд бўлган, Қур’ондан бир нечта иқтибослар билан аралаштирилган мактаб „Ижтимоий фанлар“ курсини жуда эслатади. Бунинг ажабланарли жойи йўқ, чунки Йўлдошев Андижон пахтачилик институтида таҳсил олган, у ерда ижтимоий фанлар, тарих ва адабиётга қизиққан, кейин мактабда математика, физика фанларидан дарс берган ва ижтимоий фанлар ўқитувчисини алмаштирган. Йўлдошев тезислари баъзан Қур’он оятлари билан қувватланади, агар улар бўлмаса, муаллиф уларсиз қилади.
"ас-Сафф" сураси шарҳи — Йўлдошев томонидан 2005-йил март ойида, Андижон воқеаларидан сал олдин Ўзбекистон қамоқхонасида ёзилган. Унда „жиҳодга очиқ даъватлар“ мавжуд[6].
Андижон воқеалари
Норвегияда жойлашган инсон ҳуқуқлари ташкилоти Форум 18нинг хабар беришича, Андижон воқеалари пайтида қуролга эга бўлган Акромия аъзолари майдондан эркин ҳаракатланишга тўсқинлик қилмаган. Уларнинг гаровга олинганларга муносабати ҳарбий асирларга нисбатан халқаро стандартларга тўғри келмасди. Форум 18нинг таъкидлашича, бир неча гаровга олинганлар қаттиқ калтакланган. Шу боис, Ўзбекистон ҳукумати кучлари томонидан отилган ўқлардан биринчи бўлиб гаровга олинганлар ҳалок бўлди”[4].
Манбалар
- ↑ Ҳизб ут-Таҳрир фаcес интернал сплит ин Cентрал Асиа (Wайбаcк Мачине сайтида 2007-04-07 санасида архивланган) ЭурасиаНет
- ↑ Исламиc гроуп бидес тиме он тҳе сиделинес оф Кйргйзстан'с револутион (Wайбаcк Мачине сайтида 2006-12-07 санасида архивланган) ЭурасиаНет
- ↑ 3,0 3,1 Инвентинг Акромия: тҳе роле оф Узбек пропагандисц ин тҳе Андижон массаcре Демократизация
- ↑ 4,0 4,1 Узбекистан: Wҳат ис кноwн абоут Акрамиа анд тҳе уприсинг? Форум 18
- ↑ „И.Каримов: Организаторами беспорядков в Андижане являются "акрамиты" - ветвь исламистской организации "Хизб-ут-Тахрир"“. МФД.ру. 2016-йил 30-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 2-октябр.
- ↑ Санобар Шерматова. Они называли себя «Биродар». Акрамисты глазами попутчика.
Ҳаволалар
- Радио Фреэ Эуропе (Wайбаcк Мачине сайтида 2008-06-12 санасида архивланган)
- Акрамия ва Андижон воқеалари ҳақида ма’лумотларнинг қисқача мазмуни
- 2005-йил май ойидаги Андижон воқеалари кейинги йилда давлатнинг диний сиёсатини ўзгартирдими ёки йўқми, таҳлили
- Ўзбек аскарлари Андижондаги Акрамияни ўққа тутмоқда
- ББC артиcле
- Ҳизб ут-Таҳрир Марказий Осиёда ички бўлинишга дуч келмоқда