Akustika
Акустика (қадимги юнонча: „акустикос“ — эшитаман) — физиканинг товуш ҳодисаларини, яъни жисмда механик тўлқинларнинг пайдо бўлиши, тарқалиши ва уларни қабул қилиш жараёнларини, товуш ҳодисаси билан бошқа физик ҳодисалар орасидаги боғланишни ўрганадиган бўлими. Товушнинг тарқалиш ва қайтиш қонунлари Евклид замонида аниқланган эди. ХВИИ асрга келиб, тоннинг юксаклиги ва тебранишлар сони орасида боғланиш борлиги аниқланди. Галилей ва франсуз физиги Мерсенн (1588-1648) товуш тўлқинининг ҳавода тарқалишини илмий тушунтирдилар ва товуш тезлигини ўлчадилар. Торричелли вакуумда (ҳавосиз жойда) товуш тарқалмаслигини исбот қилди. Релей акустиканинг назарий асосчиси бўлди; унинг „Товуш назарияси“ (1877) китоби босилиб чиқди. Акустика қуйидаги соҳаларга бўлинади:
- умумий акустика,
- физиологик акустика,
- электр акустика,
- меъморий акустика
- қурилиш акустикаси,
- мусиқа акустикаси;
- гидроакустика,
- атмосфера акустикаси
- ҳарбий акустика.
Умумий акустика
Умумий акустика товушнинг пайдо бўлиши ва тарқалишини ҳамда акустик ўлчаш усулларини ўрганади. Товуш қисқа вақт давом этадиган ҳодиса, уни энергия билан таъминлаб турибгина узоқ давом эттириш мумкин. Товуш ҳосил бўлиши учун тебраниш давом этиши керак (автотебраниш). Тебраниш тебраниш амплитудаси, сони, даври, тебраниш шакли билан, товуш тўлқини тўлқин узунлиги, тўлқинлар тарқалиш тезлиги, тўлқин энергияси билан ифодаланади.
Физиологик акустика
Физиологик акустика товушнинг эшитилиши, организмга таъсири ва ҳоказо билан шуғулланади. Бундай акустиканинг асосий тушунчаларини Ом ва Гелмголс яратган.
Электр акустика
Электр акустика товуш энергиясининг электр энергиясига, электр энергиясининг товуш энергиясига айланиши, товуш ёзиб олиш, бино акустикаси ва ултратовуш техникаси билан шуғулланади. Немис ихтирочиси Ф. Рейс телефон (1861) ва инглиз ихтирочиси А. Г. Белл (1876) микрофон ихтиро қилганларидан сўнг телеграф алоқаси амалга оширилди. 1900-йил товушли кино вужудга келди. 1925-йилдан товуш ёзиб олишнинг электр акустика усули жорий қилинди. Электрон лампалар ихтиро қилингандан сўнг электр акустика тез тараққий этди.
Меъморий акустика
Меъморий акустика ва қурилиш акустикаси бинонинг ҳамма жойида товуш ва мусиқанинг яхши эшитилишини таъминлаш, ташқи шовқинни камайтириш масалалари билан шуғулланади.
Қурилиш акустикаси
Қурилиш акустикасида реверберацияни америкалик олим У. Себин (Сабине) тадқиқ қилган ва қурилиш материалларининг товуш ўтказиш параметрларини аниқлаган.
Мусиқа акустикаси
Мусиқа акустикаси мусиқа ҳодисалари (то-вуш, товушқатор, ҳамоҳанглик, мусиқа тизимлари ва бошқалар)нинг об’эктив физик қонуниятларини ўрганиб, уларга мусиқани идрок этиш жараёни нуқтаи назаридан ёндашади.
Атмосфера акустикаси
Атмосфера акустикаси ва гидроакустика товушнинг бир жинсли бўлмаган ва қатламли муҳитларда тарқалишини ўрганади. Денгиз бир жинсли бўлмаган муҳит, унда товуш тўлқинлари бурилади, ютилади ва сочилади, бу узоқ, масофадаги кеманинг турган жойини аниқлашни қийинлаштиради. Бу ҳодисалар атмосферага ҳам тегишлидир.
Ҳарбий акустика
Ҳарбий акустика товуш тезлигини билган ҳолда душман турган жойни аниқлаш, товуш қайтиши ердамида самолётларнинг учиш йўналишини, кузатиш пунктидан узоқлигини ва ҳоказони аниқлаш билан шуғулланади. Товуш тутиш — радио-локация, товуш эшитиш — пеленгация ҳарбий ишда кенг татбиқ қилинади. Сув ости кемалари, самолётлар, акустик ми-налар ултратовуш билан бошқарилади[1].
Манбалар
- ↑ Файл:Натионал Энcйcлопедиа оф Узбекистан лого.пнг „Акустика“, Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (А-ҳарфи). Тошкент: „Ўзбекистон миллий энсиклопедияси“ Давлат илмий нашриёти, 2000–2006-йиллар.
Адабиётлар
- Исакович М. А., Обҳая акустика, М., 1973;
- Хаясака Тецуо, Электроакустика, пер.с япон. И. И. Иванчика, М., 1982;
- Павловская В. И. и др., Акустика и элек-троакустическая аппаратура, М., 1986.
 | Ушбу мақолада Ўзбекистон миллий энсиклопедияси (2000-2005) маълумотларидан фойдаланилган. |
 | Ушбу мақола çаладир. Сиз уни бойитиб, ЗиёСферага ёрдам бериşингиз мумкин. Бу андозани аниқроғига алмаштириш керак. |