Al-Ashdaq

Абу Умайя Амр ибн Саид ибн ал-Ос ал-Умавий; арабча: أَبُو أُمَيَّة عَمْرِو بْنِ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ الأُمَوِيّ‎‎
Макка ҳокими
Ҳукмдор	Муовия И
Мадина ҳокими
Ҳукмдор	Язид И
Шахсий маълумотлари
Вафоти	689–690
Турмуш ўртоғи	Умму Ҳабиб бинти Ҳурайс (бану Узра қабиласидан); Савда бинти Зубайр ибн ал-Аввом; Ойша бинти Мутий (Бану Адий қабиласидан); Ноила бинти ал-Фурайс (Бану Калб қабиласидан)
Болалари	Умму Ҳабиб бинти Ҳурайсдан:; ; Умайя (ўғли); Саид (ўғли); Исмоил (ўғли); Муҳаммад (ўғли); Умму Кулсум (қизи); Савда бинти Зубайр ибн ал-Аввомдан:; ; Абдулмалик (ўғли); Абдулазиз (ўғли); Рамла (қизи); Ойша бинти Мутийдан:; ; Мусо (ўғли); Имрон (ўғли); Ноила бинти ал-Фурайсдан:; Умму Мусо (қизи); Умму ал-валадларидан:; ; Абдуллоҳ (ўғли); Абдураҳмон (ўғли); Умму Имрон (қизи)
Онаси	Умму ал-Банин бинти ал-Ҳакам
Отаси	Саид ибн ал-Ос
Тахаллус(лар)и	ал-Ашдақ арабча: الأشدق‎‎

Абу Умайя Амр ибн Саид ибн ал-Ос ал-Умавий (арабча: أَبُو أُمَيَّة عَمْرِو بْنِ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ الأُمَوِيّ‎‎) (690–689-йилларда вафот этган), ал-Ашдақ (арабча: الأشدق‎‎) номи билан танилган, Умавийлар сулоласи вакили, генерал ва халифалик тахтига даъвогар шахс бўлган. Язид И (ҳ. 680–683) даврида 680-йилда Мадина ҳокими бўлиб хизмат қилган. Халифа Марвон И (ҳ. 684–685) ҳукмронлиги даврида 684 ва 685-йилларда Абдуллоҳ ибн аз-Зубайрнинг Сурияни босиб олиш учун қилинган юришларига қарши курашган. Кейинчалик, Марвон И ўз ўғиллари Абдулмалик (ҳ. 685–705) ва Абдулазизлар фойдасига Язид И нинг ўғли Холид ва ал-Ашдақни меросхўрлар сафидан чиқарган. 689-йилда ал-Ашдақ Абдулмаликка қарши тўнтариш қилган, бироқ кейинчалик Абдулмалик томонидан таслим этилиб, қатл қилинган.

Ҳаёти

Абу Умайя Амр Умавийлар арбоби Саид ибн ал-Ос ва Марвон ибн ал-Ҳакамнинг синглиси Умму ал-Банин бинти ал-Ҳакамнинг ўғли бўлган^[1]. Лақаби ал-Ашдақ^[2]. Отаси Саид ибн ал-Ос 679-йилда вафот этган^[3]. Халифа Муовия И ҳукмронлигининг охирида (ҳ. 661–680) Макка ҳокими этиб тайинланган, аммо халифа Язид И (ҳ. 680–683) тахтга ўтиргач, Мадина ҳокими бўлган. 682-йилда Абдуллоҳ ибн Зубайр қўзғолони чоғида Умавийлар Маккадан қувиб чиқарилган вақтда ал-Ашдақ Язид И дан шаҳардаги Зубайрийларга қарши қўшин жўнатиш ҳақида буйруқ олган. Ал-Ашдақ Ибн аз-Зубайрнинг укаси Амрни юришга раҳбар этиб тайинлаган, аммо бу кучлар Зубайрийларга қарши жангда мағлубиятга учраган ва Ибн Зубайр Амрни қатл қилган. 683-йил охирида ал-Ашдақ лавозимидан озод этилган^[4]. Язид вафот этгач, унинг ўрнига ўғли Муовия ИИ ўтирган. Бироқ Муовия ИИ ҳам бетоб бўлиб, бир неча ойдан сўнг вафот этган, бу эса Умавийлар халифалигининг раҳбарсиз қолишига сабаб бўлган. Бу даврда унинг халифаликнинг кўпгина вилоятлари Ибн аз-Зубайрни халифа сифатида тан олган.

684-йилги Жабия йиғилишида Суриянинг Умавийлар тарафдорлари бўлган араб қабилалари зодагонлари, жумладан, Бану Калб қабиласи бошлиғи Марвон ибн ал-Ҳакамни халифа этиб сайлаганида ундан кейин тахт вориси сифатида Язиднинг ўша вақтдаги кичик ўғли Холид, ундан кейин эса ал-Ашдақ тахтга ўтиришини келишган эдилар^[4]. Ал-Ашдақ ўша йили Марж Раҳит жангида Марвон қўшинининг ўнг қанотига қўмондонлик қилган, бу жангда Умавийлар Суриядаги Зубайрийлар тарафдори бўлган Қайсий қабилалари устидан муваффақиятли ғалабага эришган^[5]. Ал-Ашдақ 685-йилда Марвоннинг Мисрни Зубайрий ҳокимидан тортиб олишга қаратилган юришида иштирок этган. Кейинчалик, Марвон томонидан ал-Ашдақ Фаластинни босиб олишга уринган Мус’аб ибн аз-Зубайрни тўхтатиш учун юборилган, Мус’аб, шунингдек, Марвон йўқлигида Сурияни забт этишга ҳам уринган эди^[4]. Шундан кейин ал-Ашдақ Марвоннинг олдига қайтиб, Умавийлар пойтахти Дамашқда истиқомат қила бошлаган^[5]. Халифа ал-Ашдақнинг тахтни эгаллашга бўлган интилишлари, хусусан, Суриядаги араб зодагонлари орасида машҳурлиги, амакиси ва отаси томондан яқин қариндошлиги туфайли Марвон ундан эҳтиёт бўлиши кералигини тушунган. Ал-Ашдақ ва Холиднинг халифалик етакчиларига айланишининг олдини олиш мақсадида Марвон ўғиллари Абдулмалик ва Абдулазизни Сурия зодагонлари томонидан ўзининг танланган ворислари сифатида тан олинишини истаган^[4].

Абдулмалик 685-йил охирида отасининг ўрнига халифа этиб тайинланган, бироқ ал-Ашдаққа шубҳа билан қарай бошлаган. Ал-Ашдақ ҳам халифалик тахти учун ўз даъволаридан воз кечмаган ва Абдулмаликнинг халифа сифатида тайинланишига Жабияда тузилган келишувларнинг бузилиши сифатида қараган. Халифа 689-йилда Зубайрийлар қўл остида бўлган Ироққа қарши ҳарбий юриш уюштириш учун Дамашқни тарк этганида ал-Ашдақ унинг йўқлигидан фойдаланиб, қўзғолон кўтарган, шаҳарни эгаллаб, ўзини мустақил ҳукмдор деб эълон қилган. Бунинг натижасида Абдулмалик Ироққа бошланган юришни тарк этишга ва ал-Ашдақнинг исёнига қарши чиқишга мажбур бўлган. Дамашқда уларнинг тарафдорлари ўртасида келишмовчилик юзага келган, Абдулмалик ал-Ашдаққа таслим бўлишни, бунинг эвазига уни авф этишини таклиф қилган. Ал-Ашдақ ҳам унинг бу таклифини мажбуран қабул қилган. Бироқ шундан кейин Абдулмалик ал-Ашдаққа ишонмай қўйган ва 689–690-йилларда уни Дамашқдаги саройига чақиртириб, ўша ерда қатл қилган^[4].

Оиласи

Ал-Ашдақнинг Бану Узра қабиласи вакили^[5] Умму Ҳабиб бинти Ҳурайсдан^[1] Умайя, Саид, Исмоил ва Муҳаммад исмли ўғиллари бўлган^[6]. Отаси билан қўзғолонда иштирок этган Саид исмли ўғли кейинчалик Мадинага, ундан кейин Куфага ҳижрат қилган^[7]. Саид 744-йили Умавийлар халифаси Язид ИИ саройига ташриф буюрган^[7]. Шунингдек, исёнда отаси билан бирга жанг олиб борган Исмоил Аббосийлар халифалиги даврининг бошларида (750-йилдан кейин) Мадина шаҳри яқинида яшаган, Умавийлар халифаси Умар ИИ (ҳ. 717–720) тақводорлиги учун уни ўзининг вориси этиб тайинламоқчи бўлган^[8]. Исмоил Аббосийларнинг Мадина шаҳри ҳокими Довуд ибн Али томонидан қатл қилинишдан сақлаб қолинган^[1]. Шунингдек, ал-Ашдақнинг Умму Ҳабибдан Умму Кулсум исмли қизи ҳам бўлган^[1].

Ал-Ашдақнинг Абдуллоҳ ибн Зубайрнинг синглиси Савда бинти Зубайр ибн ал-Аввомдан Абдулмалик ва Абдулазиз исмли ўғиллари ҳамда Рамла исмли қизи бўлган. Шунингдек, Қурайшнинг Бану Адий қабиласидан бўлган Абдуллоҳ ибн Мутийнинг синглиси Ойша бинти Мутий билан ҳам оила қурган, ундан Мусо ва Имрон исмли ўғил кўрган. Калбийлардан бўлган хотини Ноила бинти ал-Фурайсдан Умму Мусо исмли қизи бўлиб^[1], Умму Мусо Язид И нинг ўғли Абдуллоҳ ал-Усварга турмушга чиққан^[9]. Ал-Ашдақнинг яна икки умму ал-валаддан фарзандлари бўлган, биридан Абдуллоҳ ва Абдураҳмон исмли ўгли, бошқасидан қизи Умму Имрон дунёга келган^[1].

Манбалар

↑ ^1,0 ^1,1 ^1,2 ^1,3 ^1,4 ^1,5 Беwлей 2000.
↑ Ҳилленбранд 1989.
↑ Босwортҳ 1995.
↑ ^4,0 ^4,1 ^4,2 ^4,3 ^4,4 Зеттерстéэн 1960.
↑ ^5,0 ^5,1 ^5,2 Ҳаwтинг 1989.
↑ Фишбеин 1990.
↑ ^7,0 ^7,1 Бланкиншип 1989.
↑ Ландау-Тассерон 1998.
↑ Робинсон 2020.

Адабиётлар

Беwлей, Аиша. Тҳе Мен оф Мадина, Волуме 2. Та-Ҳа Публишерс, 2000. ИСБН 9781897940907.
Тҳе Ҳисторй оф ал-Ṭабарī, Волуме ХХВ: Тҳе Энд оф Эхпансион: Тҳе Cалипҳате оф Ҳишāм, А.Д. 724–738/А.Ҳ. 105–120, СУНЙ Сериэс ин Неар Эастерн Студиэс.. Албанй, Неw Ёрк: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1989. ИСБН 978-0-88706-569-9.
Босwортҳ, C. Э. (1995). "Саʿīд б. ал-ʿĀṣ". ин Босwортҳ, C. Э.. Энcйcлопаэдиа оф Ислам. Волуме ВИИИ: Нед–Сам (2нд нашри). Леиден: Э. Ж. Брилл. п. 853. ИСБН 978-90-04-09834-3. ҳттпс://референcеwоркс.бриллонлине.cом/сеарч?с.қ=Са%CА%БФ%C4%АБд+б.+ал-%CА%БФ%C4%80%Э1%Б9%А3&с.ф.с2_парент=с.ф.боок.энcйcлопаэдиа-оф-ислам-2&сеарч-го=Сеарч.
Тҳе Ҳисторй оф ал-Ṭабарī, Волуме ХХИ: Тҳе Виcторй оф тҳе Марwāнидс, А.Д. 685–693/А.Ҳ. 66–73, СУНЙ Сериэс ин Неар Эастерн Студиэс.. Албанй, Неw Ёрк: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1990. ИСБН 978-0-7914-0221-4.
Тҳе Ҳисторй оф ал-Ṭабарī, Волуме ХХ: Тҳе Cоллапсе оф Суфйāнид Аутҳоритй анд тҳе Cоминг оф тҳе Марwāнидс: Тҳе Cалипҳатес оф Муʿāwияҳ ИИ анд Марwāн И анд тҳе Бегиннинг оф тҳе Cалипҳате оф ʿАбд ал-Малик, А.Д. 683–685/А.Ҳ. 64–66, СУНЙ Сериэс ин Неар Эастерн Студиэс.. Албанй, Неw Ёрк: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1989. ИСБН 978-0-88706-855-3.
Тҳе Ҳисторй оф ал-Ṭабарī, Волуме ХХВИ: Тҳе Wанинг оф тҳе Умайяд Cалипҳате: Прелуде то Револутион, А.Д. 738–744/А.Ҳ. 121–126, СУНЙ Сериэс ин Неар Эастерн Студиэс.. Албанй, Неw Ёрк: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1989. ИСБН 978-0-88706-810-2. ^{[сайт ишламайди]}
Тҳе Ҳисторй оф ал-Ṭабарī, Волуме ХХХИХ: Биограпҳиэс оф тҳе Пропҳет'с Cомпанионс анд тҳеир Суccессорс: ал-Ṭабарī'с Супплемент то ҳис Ҳисторй, СУНЙ Сериэс ин Неар Эастерн Студиэс.. Албанй, Неw Ёрк: Стате Университй оф Неw Ёрк Пресс, 1998. ИСБН 978-0-7914-2819-1. ^{[сайт ишламайди]}
Робинсон, Мажиэд. Марриаге ин тҳе Трибе оф Муҳаммад: А Статистиcал Студй оф Эарлй Арабиc Генеалогиcал Литературе. Берлин: Wалтер де Груйтер, 2020. ИСБН 978-3-11-062416-8.
Зеттерстéэн, К. В. (1960). "ʿАмр б. Саʿīд". ин Гибб, Ҳ. А. Р.. Энcйcлопаэдиа оф Ислам. Волуме И: А–Б (2нд нашри). Леиден: Э. Ж. Брилл. 453–454 б. ОCЛC 495469456. ҳттпс://референcеwоркс.бриллонлине.cом/сеарч?с.қ=%CА%БФАмр+б.+Са%CА%БФ%C4%АБд&с.ф.с2_парент=с.ф.боок.энcйcлопаэдиа-оф-ислам-2&сеарч-го=Сеарч.

[FOOTNOTEBewley2000-1] 1,0 ^1,1 ^1,2 ^1,3 ^1,4 ^1,5 Беwлей 2000.

[FOOTNOTEHillenbrand1989-2] Ҳилленбранд 1989.

[FOOTNOTEBosworth1995-3] Босwортҳ 1995.

[FOOTNOTEZetterstéen1960-4] 4,0 ^4,1 ^4,2 ^4,3 ^4,4 Зеттерстéэн 1960.

[FOOTNOTEHawting1989-5] 5,0 ^5,1 ^5,2 Ҳаwтинг 1989.

[FOOTNOTEFishbein1990-6] Фишбеин 1990.

[FOOTNOTEBlankinship1989-7] 7,0 ^7,1 Бланкиншип 1989.

[FOOTNOTELandau-Tasseron1998-8] Ландау-Тассерон 1998.

[FOOTNOTERobinson2020-9] Робинсон 2020.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]