Ziyosfera

Al-Azhar universiteti

Ал-Азҳар университети[1] — давлат университети бўлиб, Мисрнинг Қоҳира шаҳрида жойлашган. 970-йилда ташкил этилган ва Исломий Қоҳирадаги Ал-Азҳар аш-Шариф диний муассасаси билан боғлиқ бўлган бу университет Мисрда даража берувчи энг қадимий олий ўқув юрти, ҳамда дунёдаги энг қадимий университетлардан биридир[2]. У исломий таълим бўйича энг нуфузли университетлардан бири сифатида танилган[3][4]. Олий таълимдан ташқари, Ал-Азҳар бутун мамлакат бўйича қарийб икки миллион талабага эга бўлган мактаблар тармоғини ҳам назорат қилади[5]. 1996-йил (1996) ҳолатига кўра, Мисрда 4 000 дан ортиқ таълим муассасалари университет билан боғлиқ эди[6].

Ал-Азҳар университети
جامعة الأزهر
Шиори Билим маркази Қиблатул 'илм
Тури жаматчилик университети
Асос солинган санаси тах. 970/972 – Исломий илм маскани сифатида ташкил этилган
1961 – университет статусини олган
Президенти Салама Гомаа Давуд
Жойлашуви
Қоҳира
,
Миср

30°02′45″Н 31°15′45″Э / 30.04583°Н 31.26250°Э / 30.04583; 31.26250
Кампуси шаҳарда
Веб-сайти азҳар.эду.эг

970 ёки 972-йилларда Фотимий халифалиги томонидан исломий таълим маркази сифатида асос солинган бўлиб, унда талабалар Қур’он ва ислом ҳуқуқини, шунингдек, мантиқ, грамматика, нотиқлик санъати ва ойнинг фазаларини ҳисоблашни ўрганишган. Бугунги кунда у дунёдаги араб адабиёти ва исломий таълимнинг бош маркази ҳисобланади[7]. 1961-йилда унинг ўқув дастурига диний бўлмаган қўшимча фанлар ҳам киритилди[8].

Университет кутубхонаси Мисрда аҳамияти жиҳатидан фақатгина Миср Миллий кутубхонаси ва архивидан кейинги ўринда туради[9]. 2005-йил май ойида Ал-Азҳар Дубайдаги ахборот технологиялари корхонаси — ИТ Эдуcатион Прожеcт (ИТЕП) билан ҳамкорликда Ал-Азҳар қўлёзмаларини сақлаш ва уларни онлайн нашр этиш мақсадида Ҳ. Ҳ. Муҳаммад бин Рашид ал-Мақтум лойиҳасини ишга туширди („Ал-Азҳар онлайн лойиҳаси“). Бу лойиҳа доирасида кутубхонанинг тахминан етти миллион саҳифадан иборат ноёб қўлёзмалар тўпламига интернет орқали тўлиқ кириш имконини босқичма-босқич таъминлаш кўзда тутилган[10][11].

Тарихи

Фотимийлар даврида

Ал-Азҳар масжиди ҳовлиси, асосан Фотимийлар даврига оид

Ал-Азҳар Исмоилий шиа Фотимий сулоласининг ёдгорликларидан биридир. Бу сулола ўз насабини Муҳаммаднинг қизи ва куёви, шунингдек амакиваччаси бўлган Алининг рафиқаси Фотимадан деб даъво қилган. Фотима „аз-Заҳрā“ (нур сочувчи) деб аталган ва муассаса унинг шарафига шундай номланган[12]. Масжид сифатида у Фотимий саркардаси Жавҳар ас-Сиққиллий томонидан халифа ва имом ал-Му’изз лидиниллаҳнинг Қоҳира шаҳрига асос солиш ҳақидаги буйруғига биноан барпо этилган. Қурилиш (эҳтимол шанба куни) Жумодилаввал ойида, ҳижрий 359-йилда (милодий 970-йил март/апрел) бошланган. Қурилиш ҳижрий 361-йил 9-рамазон (972-йил 24-июн) куни якунланган. Халифа ал-Азиз Биллоҳ ҳамда халифа ал-Ҳаким би-амриллоҳ унинг ҳудудларини кенгайтирган. Кейинчалик у ал-Мустансир Биллоҳ ва ал-Ҳофиз лидиниллаҳ томонидан таъмирланган, янгиланган ва кенгайтирилган[13].

Ал-Азҳар масжидининг намоз зали

Фотимий халифалари доимо олимлар ва фақиҳларни ўз дарс-доираларини ва мажлисларини ушбу масжидда ўтказишга рағбатлантирган ва шу тариқа у бугунги кунгача фаолият юритаётган энг қадимий мадраса деб ҳисобланиладиган таълим масканига айланган[13][14]. Масжидда турли олимлар томонидан турли фанлар бўйича таълим берилган[15]. Сайид Фарид Алатоснинг сўзларига кўра, бу фанларга ислом ҳуқуқи ва фиқҳ, араб грамматикаси, ислом астрономияси, ислом фалсафаси ва мантиқ кирган[16]. Фотимийлар даврида Ал-Азҳар, айниқса, шиа исломини тарғиб қилган[17][18].

Салоҳуддиннинг даври

12-асрда исмоилий Фотимий сулоласи ағдарилгач, Салоҳуддин (сунний Айюбийлар сулоласи асосчиси) Ал-Азҳарни шофи’ий мазҳабидаги сунний таълим марказига айлантирди[7][19]. Шунинг учун "у саройнинг барча хазиналарини, жумладан, китобларни ўн йил давомида сотиб юборди. Кўплаб китоблар ёқиб юборилди, баъзилари Нилга ташланди, баъзилари эса катта уюмга йиғилиб, устига қум сепилди ва „китоблар тепалиги“ ҳосил бўлди, аскарлар эса бу китобларнинг нафис муқовалари билан оёқ кийимларини таглаган. Йўқ қилинган китоблар сони 120 000 дан 2 000 000 гача деб турлича келтирилади."[20][21] Абдуллатиф Ал-Азҳарда маърузалар қилиб, ислом тиббиётидан сабоқ берган, ривоятларга кўра, яҳудий файласуфи Маймонид эса Салоҳуддин даврида шу ерда тиббиёт ва астрономия бўйича маърузалар ўқиган, бироқ буни тасдиқловчи тарихий далиллар топилмаган[22].

Салоҳуддин Мисрда коллеж тизимини жорий этди, бу тизим Ал-Азҳар томонидан ҳам қабул қилинди. Бу тизимга кўра, коллеж масжид мажмуаси ичида жойлашган, ўзига хос ўқув хоналари, ётоқхоналари ва кутубхонасига эга алоҳида муассаса бўлган[23].

Мамлуклар даври

Мамлуклар даврида Ал-Азҳар нуфузи ошиб, обрў-иззат қозонди[24]. Мамлуклар ўқитувчилар учун маош, талабалар учун стипендия белгилашди ва муассасага вақф ажратишди[23]. 1340-йилда масжид ташқарисида муассаса учун алоҳида коллеж қурилди. 1400-йиллар охирида бинолар таъмирланиб, талабалар учун янги ётоқхоналар барпо этилди[23].

Бу даврда Қоҳирада исломий таълим берувчи яна 70 га яқин муассаса мавжуд бўлса-да, Ал-Азҳар ўз обрўси туфайли кўплаб олимларни ўзига жалб қилган. Ибн Халдун 1383-йилдан бошлаб Ал-Азҳарда дарс берган[24].

Ўша пайтда матнлар кам бўлган ва таълимнинг катта қисми талабалар устозларининг маърузаларини ва қайдларини ёдлаш орқали амалга оширилган. Кўр ёш ўғил болалар келажакда муаллим бўлиб ризқ топишга умид қилиб Ал-Азҳар мадрасаларига қабул қилинган[23].

Усмонлилар даври

Усмонлийлар даврида безатилган масжид кириш эшикларидан бири — Сартарошлар дарвозаси

Усмонлилар даврида Ал-Азҳар нуфузи ва таъсири шунчалик ошдики, у сунний мусулмон дунёсида исломий таълимнинг бош муассасасига айланди[24]. Шу даврда „Шайх ал-Азҳар“ лавозими жорий этилди; бу унвон муассасадаги етакчи олимга берилар эди, илгари эса муассаса раҳбари албатта олим бўлиши шарт эмас эди[25]. 1748-йилда Усмонли пошшоси Ал-Азҳарда астрономия ва математикани ўқитишни йўлга қўймоқчи бўлди, бироқ бу деярли натижа бермади[23].

Ўша вақтда расмий академик даражалар тизими бўлмаган; бунинг ўрнига, шайх (профессор) талабани етарли даражада тайёрланган деб ҳисобласа, унга профессорликка рухсат (ижоза) берарди. Ўқишнинг ўртача муддати 6 йилни ташкил этган. Бироқ бюрократия йўқлигига қарамай, таълим жараёни жуда қатъий ва узоқ муддатли бўлиб қолган[23]. Талабалар шартли равишда ривоқларга (ўзига хос биродарлик уюшмаларига) бирлашган бўлиб, улар миллати ва ўрганаётган ислом ҳуқуқи йўналишига кўра ажратилган. Ҳар бир ривоқ устоз томонидан назорат қилинган. Одатда, катта ёшли профессор иқтисодий ишларни бошқарувчи ректор вазифасини бажарган[23].

Усмонлилардан кейинги давр

19-аср ўрталарига келиб, Ал-Азҳар Истанбулни ортда қолдириб, сунний ҳуқуқий билимларнинг пойтахти сифатида қарала бошланди[26]; у ислом оламидаги асосий куч марказларидан бирига ва Дамашқ, Макка ҳамда Бағдодга рақиб марказга айланди.

1923-йилда Миср қироллиги ташкил этилганда, янги давлатнинг конституциясини имзолаш жараёни Қирол Фуад Ининг Ал-Азҳар ва бошқа диний муассасалар Миср парламентига эмас, балки бевосита унга бўйсуниши ҳақидаги талабига кўра кечиктирилди[27]. Қирол Фуад И нашридаги Қур’он[28] 1924-йил 10-июлда Ал-Азҳар университети комиссияси томонидан илк бор чоп этилган[29]. Комиссиянинг нуфузли аъзолари орасида уламоси Муҳаммад ибн Али ал-Ҳусайний ал-Ҳаддод ҳам бор эди. Ўша даврда Мисрда фаолият юритган Ғарб олимлари ва академиклари сафига Готтҳелф Бергстрäссер ва Артҳур Жефферй киради. Методологик фарқларга қарамай, улар ўртасида ҳамкорлик руҳи бўлгани тахмин қилинади. Бергстрäссер қилган ишлари билан катта таассурот қолдирган[30].

1924-йил март ойида бутун дунё бўйлаб сунний мусулмонларнинг олий диний ва сиёсий раҳбари ҳисобланган халифа мақомида турган Абдулмажид ИИ тахтдан ағдарилди[31]. Ал-Азҳар бош шайхи халифаликнинг бекор қилинишини қоралади[32] ва Ал-Азҳар томонидан исломий анжуман чақириш ташаббусининг бир қисми бўлди. 1926-йилда Ал-Азҳар олий канслери раислигида муваффақияциз „халифалик конференсияси“ ўтказилди[33][34]. Бироқ ислом олами бўйлаб ягона номзод бўйича келишувга эришилмади. Халифалик учун номзодлар қаторида қирол Фуад ҳам тилга олинган[35][33][34].

Модернизация

Танта шаҳридаги Азҳар институти

Покистонлик журналист Заиб ун-Нисса Ҳамидуллоҳ 1955-йилда университет минбаридан сўзлаган биринчи аёл бўлди. 1961-йилда Мисрнинг иккинчи президенти Жамол Абдул Носир ҳукумат даврида, илк бор кенг қамровли дунёвий факултетлар — бизнес, иқтисодиёт, табиий фанлар, фармация, тиббиёт, муҳандислик ва қишлоқ хўжалиги факултетлари қўшилгач, Ал-Азҳар расман университет мақомида қайта ташкил этилди. Бунгача Ислом энсиклопедияси Ал-Азҳарни турлича тарзда мадраса, олий таълим маркази ва 19-асрдан бери диний университет сифатида таснифлаган бўлса-да, уни тўлиқ маънодаги университет деб ҳисобламаган; бу жараённи „мадрасадан университетга ўтиш“ сифатида тавсифлаган[8][36]. Бошқа академик манбалар ҳам Ал-Азҳарни унинг университетга айланишидан олдинги даврда мадраса деб аташади[37][38][39]. Шу йили исломий аёллар факултети ҳам ташкил этилди[40].

Сўнгги йиллар

2014-йилда лавозимга киришганидан бери Миср президенти Абдулфаттоҳ ас-Сисий экстремистик ғоялар, хусусан, Араб баҳори қўзғолонларидан кейин пайдо бўлган радикал мафкураларга қарши туриш мақсадида Ал-Азҳарни ҳам ўз ичига олган диний муассасаларни диний нутқни ислоҳ қилишга чақириб келмоқда[41].

2021-йил август ойида Толибоннинг Кобулни эгаллашидан сўнг, 2009-йилдан буён Афғонистон Таълим вазирлиги билан келишув асосида Афғонистонда хизмат қилаётган Ал-Азҳарнинг қирқ уч нафар уламоси эвакуация қилинди[42].

Манбалар

  1. ↑ /ˈɑːзҳɑːр/ АҲЗ-ҳар; мисрча: جامعة الأزهر , ИПА: [ˈɡæмʕэт элˈʔɑзҳɑɾ эʃʃæˈɾиːф]
  2. ↑ „Wҳат Аре тҳе 15 Олдест Университиэс ин тҳе Wорлд?“ (эн-ГБ). Охфорд Счоластиcа Аcадемй (2023-йил 27-июл). Қаралди: 2026-йил 10-апрел.
  3. ↑ Делман, Эдwард. „Ан Анти-ИСИС Суммит ин Меccа А“. Тҳе Атлантиc (2015-йил 26-феврал).
  4. ↑ Аишаҳ Аҳмад Сабки. Педагогй ин Исламиc Эдуcатион: Тҳе Мадрасаҳ Cонтехт. Эмералд Гроуп Публишинг, 2018 — 16-бет. 
  5. ↑ Броwн, Натҳан Ж.. Пост-Револутионарй ал-Азҳар. Cарнегиэ Эндоwмент фор Интернатионал Пеаcе, Септембер 2011 — 4-бет. Қаралди: 2015-йил 4-апрел. 
  6. ↑ Рой, Оливиэр. Глобализед Ислам: Тҳе Сеарч фор а Неw Уммаҳ. Cолумбиа Университй Пресс, 2004 — 92–93-бет. ИСБН 978-0-231-13499-6. Қаралди: 2015-йил 4-апрел. „Ин Эгйпт тҳе нумбер оф теачинг институтес депендент он Ал-Азҳар Университй инcреасед фром 1855 ин 1986–7 то 4314 ин 1995–6.“ 
  7. ↑ 7,0 7,1 „Ал-Азҳар Университй“. Энcйcлопæдиа Британниcа Онлине. Энcйcлопæдиа Британниcа. Қаралди: 2015-йил 19-август.
  8. ↑ 8,0 8,1 Сковгаард-Петерсен, Жакоб. „ал-Азҳар, модерн период.“ Энcйcлопаэдиа оф Ислам, ТҲРЕЭ. Эдитед бй: Гудрун Крäмер, Денис Матринге, Жоҳн Наwас анд Эверетт Роwсон. Брилл, 2010, ретриэвед 20/03/2010:

    Ал-Азҳар, тҳе ҳисториc cентре оф ҳигҳер Исламиc леарнинг ин Cаиро, ҳас ундергоне сигнифиcант чанге синcе тҳе лате 19тҳ cентурй, wитҳ неw регулатионс анд реформс ресултинг ин ан эхпандед роле фор тҳе университй. 1. Фром мадраса то университй
  9. ↑ Эгйптиан Натионал Либрарй Публиcатионс (эн). Эгйптиан Натионал Либрарй Пресс. 
  10. ↑ „АМЕ Инфо, 26 Септембер 2005“. АМЕ Инфо. 2010-йил 19-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2010-йил 21-март.
  11. ↑ ИТЕП пресс релеасе, 10 Оcтобер 2006
  12. ↑ Ҳалм, Ҳеинз. Тҳе Фатимидс анд тҳеир Традитионс оф Леарнинг. Лондон: Тҳе Институте оф Исмаили Студиэс анд И. Б. Таурис. 1997.
  13. ↑ 13,0 13,1 Шортер Ши’ите Энcйcлопаэдиа, Бй: Ҳасан ал-Амин, ҳттп://www.имамреза.нет/олд/энг/имамреза.пҳп?ид=574 (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-07-22 санасида архивланган)
  14. ↑ „Тҳе Wорлд'с Олдест Университиэс, Соме Тҳат Ҳаве Беэн Ароунд Фор Море Тҳан А Тҳоусанд Еарс“ (эн-ИН). ИндиаТимес (2022-йил 30-ноябр). Қаралди: 2022-йил 17-декабр.
  15. ↑ Годдард, Ҳугҳ. А Ҳисторй оф Чристиан-Муслим Релатионс. Эдинбургҳ Университй Пресс, 2000 — 99-бет. ИСБН 0-7486-1009-Х. 
  16. ↑ Алатас, Сед Фарид (2006). "Фром Жāми'аҳ то Университй: Мултиcултуралисм анд Чристиан–Муслим Диалогуэ". Cуррент Соcиологй 54 (1): 123. дои:10.1177/0011392106058837. ҳттпс://зенодо.орг/реcорд/29439. 
  17. ↑ Ҳассан, С. Ф. „Ал-Азҳар: Тҳе Чалленге оф Реформинг Религиоус Эдуcатион ин Эгйпт“, . Эдуcатион анд тҳе Араб Спринг. Брилл, 2016 — 129–149-бет. ИСБН 978-94-6300-471-8. „"ал-Азҳар wас тҳе cентер wҳере тҳе Шиа идеологй оф тҳе Фатимидс wас адвоcатед"“ 
  18. ↑ Абдуллаев, З. (2023). "Ал-Азҳар Мадрас". Инноватионс оф Модерн Сcиэнтифиc Девелопмент ин тҳе Аге оф Глобализатион: Проблемс анд Солутионс 1 (2): 39–40. ҳттпс://узресеарчерс.cом/индех.пҳп/НСНР/артиcле/виэw/712. 
  19. ↑ Энcйcлопæдиа Британниcа п.37 1993 эдитион ИСБН 0-85229-571-5
  20. ↑ Энcйcлопаэдиа оф Ислам, Леиден, 1936, 3рд вол., п. 353
  21. ↑ [1], Энд оф тҳе Фатимид Cалипҳате
  22. ↑ Неcипогулу, Гулру. Муқарнас, Волуме 13. Брилл Публишерс, 1996 — 56-бет. ИСБН 90-04-10633-2. 
  23. ↑ 23,0 23,1 23,2 23,3 23,4 23,5 23,6 Сина Дубовой. Интернатионал Диcтионарй оф Университй Ҳисториэс Cарол Суммерфиэлд анд Марй Элизабетҳ Девине: . Тайлор & Франcис — 10-бет. 
  24. ↑ 24,0 24,1 24,2 Греат Эвенц ин Религион: Ан Энcйcлопедиа оф Пивотал Эвенц ин Религиоус Ҳисторй Флорин Cурта, Андреw Ҳолт: . АБC-CЛИО — 561-бет. 
  25. ↑ Додге 1961, с. 82.
  26. ↑ Оливер Леаман, АБДУ, МУҲАММАД, Тҳе Қуран: ан Энcйcлопедиа Роутледге
  27. ↑ Тҳе Тимес, Эгйптиан Cонститутион Делай. 19 Април 1923
  28. ↑ Брилл, „[ <ҳттп://дх.дои.орг/10.1163/1875-3922_қ3_интро> Супплемент ИИ — Қурʾāн Cонcорданcе]“, ин: Энcйcлопаэдиа оф тҳе Қурʾāн, Генерал Эдитор: Жане Даммен МcАулиффе, Георгетоwн Университй, Wашингтон ДC. Cонсултед онлине он 10 Жулй 2020
  29. ↑ Стефан Wилд, „басмаллаҳ“ Тҳе Қуран: ан Энcйcлопедиа, Роутледге
  30. ↑ Рейнолдс, „Қураниc студиэс анд иц cонтроверсиэс“, 2008
  31. ↑ Öзcан 1997, сс. 45–52.
  32. ↑ Тҳе Тимес, Тҳе Cалипҳате, 18 Марч 1924
  33. ↑ 33,0 33,1 Ардıç 2012, с. 85.
  34. ↑ 34,0 34,1 Панкҳурст 2013, с. 59.
  35. ↑ Тҳе Тимес, Тҳе Cалипҳате, 18 Марч 1924
  36. ↑ Жомиэр, Ж. „ал- Азҳар (ал-Ḏж̲āмиʿ ал-Азҳар).“ Энcйcлопаэдиа оф Ислам, Сеcонд Эдитион. Эдитед бй: П. Беарман, Тҳ. Бианқуис, C. Э. Босwортҳ, Э. ван Донзел анд W. П. Ҳеинричс. Брилл, 2010, ретриэвед 20/03/2010:

    Тҳис греат мосқуэ, тҳе 'бриллиант оне' ... ис оне оф тҳе принcипал мосқуэс оф пресент-дай Cаиро. Тҳис сеат оф леарнинг ... регаинед алл иц аcтивитй—Суннī фром ноw он—дуринг тҳе реигн оф Султан Байбарс. ... Ал-Азҳар ат тҳе бегиннинг оф тҳе 19тҳ cентурй cоулд wелл ҳаве беэн cаллед а религиоус университй; wҳат ит wас нот wас а cомплете университй гивинг инструcтион ин тҳосе модерн дисcиплинес эссентиал то тҳе аwакенинг оф тҳе cоунтрй.
  37. ↑ Лулат, Й. Г.-М.. А ҳисторй оф Африcан ҳигҳер эдуcатион фром антиқуитй то тҳе пресент: а cритиcал сйнтҳесис. Wестпорт, Cонн.: Праэгер Публишерс, 2005 — 70-бет. ИСБН 0-313-32061-6. ОCЛC 57243371. „Ас фор тҳе натуре оф иц cурриcулум, ит wас тйпиcал оф отҳер мажор мадрасаҳс суч ас ал-Азҳар анд Ал Қуараоуийине, тҳоугҳ манй оф тҳе техц усед ат тҳе институтион cаме фром Муслим Спаин. Ал Қуараоуийине беган иц лифе ас а смалл мосқуэ cонструcтед ин 859 C.Э. бй меанс оф ан эндоwмент беқуэатҳед бй а wеалтҳй wоман оф муч пиэтй, Фатима бинт Муҳаммед ал-Фаҳри.“ 
  38. ↑ „Ал-Азҳар Университй“ (эн). Тимес Ҳигҳер Эдуcатион (ТҲЕ) (2020-йил 4-феврал). Қаралди: 2020-йил 28-август.
  39. ↑ „Қантара - Ал-Азҳар Мосқуэ“. www.қантара-мед.орг. Қаралди: 2020-йил 28-август.
  40. ↑ Анwар, Заинаҳ; Абдуллаҳ, Рашидаҳ. Ислам, Репродуcтиве Ҳеалтҳ, анд Wомен'с Ригҳц (эн). Систерс ин Ислам (СИС Форум Малайсиа), 2000. ИСБН 978-967-947-249-3. 
  41. ↑ „Азҳар Cонференcе: Сиси ургес фоcусинг он ренеwал оф религиоус дисcоурсе“. Эгйпт Тодай (2020-йил 27-январ).
  42. ↑ „Эгйпт Эваcуатес 43 Эгйптианс фром Афгҳанистан“. Эгйптиан Стреэц (2021-йил 24-август). 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi