Al-Azm saroyi
Ал-Азм саройи (арабча: قصر العظم Қаṣр ал-ʿАẓм) Суриянинг Дамашқ шаҳридаги сарой, 1749-йилда қурилган[1][2]. Қадимги Дамашқ шаҳридаги Ал-Бузурия соуқининг шимолида жойлашган сарой 1749-йилда Дамашқ ҳокими Ас’ад пошо ал-Азмнинг шахсий қароргоҳи сифатида қурилган. Франсиянинг Сурия ва Ливан мандати даврида у ерда франсуз институти фаолият олиб борган.
| Ал-Азм саройи | |
|---|---|
قصر العظم | |
 | |
| Муқобил номлари | Азим саройи, Азм саройи, Қаср ал-Азм |
| Умумий маълумот | |
| Тури | сарой, музей |
| Жойлашуви | Дамашқ, Сурия |
| Манзили | ал-Бузрукия соуқи |
| Шаҳар | Дамашқ |
| Мамлакат | Сурия |
| Қурилиши тугаган | 1749 |
| Мижоз | Асад пошо ал-Азм |
| Эгаси | Қадимий ёдгорликлар ва музейлар бош бошқармаси |
| Техник ҳолати | |
| Қаватлар сони | 2 |
| Бинонинг ички майдони | 6400 м2 |
| Мукофотлар | Архитектура бўйича Оғахон мукофоти |
Сурия ҳукумати томонидан Ал-Азм оиласидан сотиб олиниб, бир қанча реконструксия ишлари олиб борилган саройда ҳозирда Санъат ва машҳур анъаналар музейи жойлашган.
Тарихи
Сарой Усмонлилар даврида собиқ Мамлуклар саройи ўрнида Дамашқ ҳокими Асад пошо ал-Азмнинг қароргоҳи сифатида Султон Маҳмуд И даврида қурилган. Сарой қўшма қароргоҳ ва меҳмонхона вазифасини бажарган. 18-аср араб меъморчилигининг ёдгорлиги бўлган[3]. Сарой 800 нафар ишчи томонидан уч йил ичида қурилган[4] ва бино жуда мураккаб ва қимматбаҳо безак элементлари билан безатилган. Дамашқлик маҳаллий сартарош Шайх Аҳмад ал-Бидирий ал-Ҳалақ ўз кундалигида шундай ёзган: „У [Ал-Азм] ҳар сафар мармар ёки чинни қадимий ёки нодир асар ҳақида эшица, уни олиш учун кимнидир жўнатади — эгасининг розилиги билан ёки розилигисиз“[5]. Ал-Азм вафотидан кейин ҳам сарой унинг авлодлари томонидан фойдаланилган.
Германия императори Вилгелм ИИ 1898-йилда Дамашқни кезиб юрганида саройга ташриф буюради[6].
Сарой 1920-йилгача, франсузларга сотилгунича Азмлар оиласининг мулки бўлиб қолган[5]. Марказий суд ёки ҳаремлек 4000 олтин фунтга сотиб олинди (1958-йилдан кейин инглиз тилидаги пул бирлиги номи „лира“дан „футга“га ўзгартирилди). Буюк Сурия инқилоби пайтида Франсия ҳукумати қўзғолонни бостириш учун Дамашқни ўққа тутди ва Дамашқнинг эски шаҳар қисми ҳам ўққа тутилди, бу эса саройга катта зарар етказди, чунки асосий қабулхона, хусусий ҳаммом ва томлар ёниб кетди, деворлари эса вайрон бўлди. Инқилоб тугаганидан кейин Франсия ҳукумати биноларни реконструксия қилишга киришди. Қайта тиклаш ишлари дарҳол бошланди ва меъморлар Люсен Каваро ва Мишел Экочард томонидан амалга оширилди. Архитекторлар саройни соддалаштирилган, камроқ безаксиз реконструксия қилишди.
Қайта қуришдан сўнг Франсия ҳукумати саройдан янги ташкил этилган Франсия институтини жойлаштириш учун фойдаланган ва жойни реконструксия қилишда ишлаган Мишел Экочардга институт директори учун янги уй лойиҳасини топшириш топширилган. Гарчи анча замонавий бўлса-да, янги бино саройнинг 18-аср деворларига жуда мос тушди.
1946-йилда Сурия мустақилликка эришгач, Франсия институти тарқатиб юборилди ва бинодан эвакуация қилинди ва уй Азмлар оиласига қайтарилди[5], олти йилдан сўнг, 1951-йилда у Сурия ҳукумати томонидан 100 000 фунт стерлингга (30 000 доллар) сотиб олинди, ҳукумат уни Санъат ва машҳур анъаналар музейига айлантирди[5]. Шафиқ Имом 1954-йилда очилган музей директори этиб тайинланди. Музейнинг очилишига келган оломон кутилганидан ортиб кетди. Шу сабабли Шафиқ Имом бош залга ташриф буюрувчиларнинг бир томондан кириб, иккинчи томондан чиқиб кетиши учун янги зинапояларни лойиҳалаштирди.
Сарой 1983-йилда архитектура бўйича Оғахон мукофотига сазовор бўлган.
Архитектураси
Сарой 6400 м2 бўлиб, унинг меъморчилиги Дамашқ анъанавий уйларининг ажойиб намунасидир. Иншоот бир нечта бинолар ва учта қанотдан иборат: ҳарам, саломлик ва хадемлик. Ҳарам — бу оилавий қанот бўлиб, у оиланинг шахсий турар жойларини ўз ичига олади ва кичикроқ миқёсда шаҳардаги жамоат ҳаммомларининг нусхаси бўлган ҳаммомлари ҳам бор. Саломлик меҳмонлар қаноти бўлиб, у расмий залларни, қабул қилиш жойларини ва анъанавий фавворали катта ҳовлиларни ўз ичига олади, саройнинг шимолий қисмида эса хизматкорлар турар жойи ва уй хўжалиги фаолияти маркази бўлган.
Саройнинг энг қизиқарли жойларидан бири бу ҳаммомдир. У бирин-кетин кичик хоналар ва бинонинг марказидаги асосий буғ хонасига олиб борувчи тор йўлаклардан иборат[5]. Ҳаммом яқинида мармар полли асосий қабулхона жойлашган бўлиб, унинг орқасида шиша, мис ва тўқимачилик каби анъанавий ҳунармандчилик буюмлари намойиш этиладиган бир қанча хоналардан иборат иккинчи кичикроқ ҳовли жойлашган[5].
Ушбу саройни қуришда табиий безак бериш учун танланган бир неча турдаги тошлар, жумладан оҳактош, қумтош, базалт ва мармар ишлатилган. Шифтларда табиий саҳналарни акс эттирувчи ёғоч панеллар бўялган.
Лампетердаги Уэлс университети Ислом археологияси бўйича тадқиқотлар директори доктор Эндрю Петерсеннинг таъкидлашича, бу бинода аблақдан (оқ оҳактош ва қора базалтнинг навбатма-навбат йўналишлари) фойдаланиш „Дамашқ ёдгорлик деворининг ўзига хос хусусиятидир“.
Манбалар
- ↑ „Ал-Азем Палаcе | Тоурист Аттраcтионс ин Дамасcус Олд Cитй“ (эн). www.ловедамасcус.cом. Қаралди: 2022-йил 17-декабр.
- ↑ „Ал Азем Палаcе, Сйриа“ (эн). Гоогле Арц & Cултуре. Қаралди: 2022-йил 17-декабр.
- ↑ Cомминс, Давид Деан. Ҳисториcал диcтионарй оф Сйриа. Сcареcроw Пресс, 2004. ИСБН 978-0-8108-4934-1.
- ↑ „قصر العظم متحف التقاليد الشعبية بدمشق10/01/2013 - عدد القراءات : 9419 (Ин Арабиc)“. 2018-йил 9-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 14-май.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Беаттиэ, Андреw; Пеппер, Тимотҳй. Тҳе Роугҳ Гуиде то Сйриа, 2001. ИСБН 9781858287188.
- ↑ قصر العظم — اكتشف سورية (Ин Арабиc)