Al-Fazl ibn ar-Rabiy sahifasining manbasini koʻrish

== Hayoti ==

=== Horun ar-Rashid davridagi faoliyati ===
Fazl hijriy 138-yilda (milodiy 757/758) tugʻilgan va ar-Rabiy ibn Yunusning oʻgʻli edi<ref name="EI2-730">Sourdel (1965), p. 730</ref>. Ar-Rabiy avvalda qul boʻlgan boʻlishiga qaramay, xalifalar al-Mansur (hukmronlik yillari 754—775) va al-Mahdiy (775—785) davrida muhim davlat lavozimi – saroy boshqaruvchisi (hojib) darajasiga koʻtarilgan edi. Ar-Rabiyning siyosiy qudrati, asosan, xalifaga tashqi shaxslarning kirishini nazorat qilishi hamda xalifaning xizmatkorlari va ozod qilingan qullari (mavlolari) ustidan norasmiy rahbarlik qilishiga asoslangan edi<ref>Kennedy (2006), pp. 31–33</ref>. Fazl saroydagi otasining mavqeini amalda meros qilib oldi. Xalifa Horun ar-Rashid uni katta hurmat qilgan, bu esa Fazlning davlatdagi oʻrnini mustahkamladi. Horun ar-Rashid xalifalik taxtiga oʻtirgan zahoti, Fazlni oʻzining shaxsiy muhriga mas’ul qilib tayinladi. Milodiy 789/790-yillarda esa Fazl „Devon an-Nafaqot“ – yaʼni sarf-xarajatlar devoni (idora) rahbari lavozimiga tayinlandi. Milodiy 795/796-yillarda Fazl otasining ilgari egallagan hojib lavozimini egalladi. Tarixiy manbalarga koʻra, bu tayinlovga u mashhur shoir Ibn Jamiyni topib bergani uchun sazovor boʻlgan. Mazkur shoir ilgari xalifa al-Hodiy (hukmronlik yillari 785—786) tomonidan surgun qilingan edi<ref name="EI2-730" /><ref name="Kennedy33">Kennedy (2006), p. 33</ref>. Fazl oʻz xoʻjayini Horun ar-Rashidga gʻoyat sodiq boʻlgan va unga ishonchli vakil sifatida xizmat qilgan. Tadqiqotchi Hugh N. Kennedyning taʼrifiga koʻra: „Agar Horun kimnidir yashirincha huzuriga chaqirtirmoqchi yoki sodiqligiga shubha qilgan shaxsni sinovdan oʻtkazmoqchi boʻlsa, Fazl bu ishni ishonch bilan amalga oshira oladigan odam edi“<ref name="Kennedy332">Kennedy (2006), p. 33</ref>. Horun saroyidan yetib kelgan koʻplab rivoyatlar Fazlning „amaliy fikrlaydigan, sovuqqon va biroz xayolotdan yiroq“ (Kennedy) shaxs boʻlganini taʼkidlaydi. Bu uning madaniyati va zakovati bilan mashhur boʻlgan Barmaqiylar sulolasi vakillaridan keskin farq qilganini koʻrsatgan.

803-yilgacha Abbosiylar saroyi va hukumatini deyarli toʻliq nazorat qilgan Barmaqiylar toʻsatdan qudratdan mahrum boʻlganlaridan soʻng, Fazl ularga asosiy raqib sifatida maydonga chiqdi<ref name="Kennedy332" /><ref>Kennedy (2006), p. 42</ref>. Barmaqiylar patriarxi [[Yahyo ibn Xolid al-Barmakiy|Yahyo ibn Xolid]] bilan yaxshi shaxsiy munosabatlariga qaramay, hikoyalarda Fazl barmaqiylarning saroydagi bosh raqibi sifatida tasvirlangan<ref name="Kennedy79">Kennedy (2006), p. 79</ref>. Barmaqiy oilasi hokimiyatdan qulaganidan soʻng, Fazl Yahyoni vazir sifatida oʻrnini bosdi va xalifaning bosh vaziri va maslahatchisi boʻldi<ref name="EI2-7302">Sourdel (1965), p. 730</ref><ref name="Kennedy79" />. Biroq, Fazlda Horunning Yahyoga berilgan barcha vakolatlari yoʻq edi va uning vakolatlari xarajatlar ustidan nazorat qilish va xalifaga murojaatlar, xat yozish va buyruqlarni ijro etish bilan cheklangan edi, haqiqiy moliyaviy boshqaruv esa boshqa mansabdor shaxsga ishonib topshirilgan edi<ref name="EI2-7302" />. 808-yilda Fazl Horunni Rofi ibn Lays qoʻzgʻalonini toʻxtatish uchun [[Katta Xuroson|Xurosonga]] qilgan safarida hamroh boʻldi va 809-yil mart oyida Tus shahrida vafot etganida u bilan birga edi. Fazl oʻsha yerda qolgan Horunning vorisi [[Muhammad al-Amin|al-Amin]]ga bay’at qilgan edi<ref name="EI2-7303">Sourdel (1965), p. 730</ref><ref>Kennedy (2006), pp. 85–87</ref>. Fazlning tajribasiga muhtoj boʻlgan Amin unga xatlar joʻnatib, poytaxtga qaytishni va Horun olib ketgan xazina va qoʻshini oʻzi bilan olib kelishni talab qilgan<ref name="EI2-7303" /><ref>Kennedy (2006), p. 87</ref>. Horunning ikkinchi vorisi [[Maʼmun|al-Maʼmun]] Xurosonni boshqarish vazifasini bajargan boʻlsa-da, qoʻshinni olib chiqib ketilishini xiyonat deb hisoblagan va Fazlni bu harakatdan qaytarishga uringan lekin, uddalay olmagan<ref name="EI2-7303" /><ref name="Kennedy207">Kennedy (2006), p. 207</ref>.