Al-Qohir
Абу Мансур Муҳаммад ибн Аҳмад ал-Муътазид (арабча: أبو المنصور محمد بن أحمد المعتضد), ҳукмдорлик номи ал-Қоҳир биллоҳ (арабча: القاهر بالله) билан машҳур, Аббосийлар халифалигининг 932—934-йилларда ҳукмронлик қилган ўн тўққизинчи халифаси. Ҳижрий 286-йилда (милодий 899) туғилиб, ҳижрий 339-йилда (милодий 950) вафот этган.
| ал-Қоҳир القاهر | |
|---|---|
| Халифа Мўминлар амири | |
 ал-Қоҳирнинг олтин динори | |
| Аббосийлар халифалигининг 19-халифаси | |
| Салтанат | 929-йил 1-март — 929-йил 2-март (1-ҳукмронлик) |
| Ўтмишдоши | ал-Муқтадир |
| Давомчиси | ал-Муқтадир |
| Салтанат | 932-йил 31-октябр — 934-йил 24-апрел |
| Ўтмишдоши | ал-Муқтадир |
| Давомчиси | ар-Радий |
| Туғилиши |
899 Бағдод, Ироқ |
| Вафоти |
950 (ёши 50–51) Бағдод |
| Турмуш ўртоғи | Умму ал-Мансур |
| Фарзандлари | Мансур |
| Сулола | Аббосий |
| Отаси | Муътазид |
| Онаси | Фитна |
| Дини | Суннийлик |
Ёшлик даври
Ал-Қоҳир 16-Аббосий халифа, ал-Мутазиднинг (ҳ. 892–902) ўғли ва 18-халифа ал-Муқтадирнинг (ҳ. 908–932) укаси бўлган[1]. Ал-Қоҳирнинг онаси Фитна исмли канизак бўлган[2][3]. Тўлиқ исми Муҳаммад ибн Аҳмад ал-Муътазид ал-Қоҳир биллоҳ, куняси эса Абу Мансур бўлган.
Тахтга чиқиши
Ал-Қоҳир тахтга акасининг кучайиб бораётган бош қўмондон Муънис ал-Музаффар билан тўқнашуви доирасида келган[4]. Биринчи марта 929-йилнинг март ойида Му’нис давлат тўнтариши уюштириб[1], ал-Муқтадирни тахтдан ағдарганида халифа этиб сайланган. Ал-Муқтадир ҳокимияти бир неча кундан кейин қайта тикланган бўлса-да, Муънис Аббосийлар ҳукумати устидан деярли диктатор ҳокимиятига эга бўлган эди[5][4].
932-йилда ал-Муқтадир билан навбатдаги келишмовчиликдан сўнг Мунис Бағдодга юриш қилган. Ал-Муқтадир унга қарши чиқмоқчи бўлиб, жангда ҳалок бўлган[5][4]. Бироқ, муҳтарамлар мажлисида Му’ниснинг номзоди ал-Муқтадирнинг ўғли Аҳмад (бўлажак ар-Радий) ал-Қоҳир фойдасига рад этилган (932-йил 31-октябр)[1][6]. Ал-Қоҳир бу вақтда 35 ёшда эди[6].
Халифалиги
Доминик Соурделнинг сўзларига кўра, янги халифа ўзига хос „беқарор ва қасоскор шахсиятга“ эга бўлган. Бу хислати тахтга ўтиришидан кўп ўтмай юзага чиққан. Жумладан, акасининг ўғиллари ва амалдорларини, шунингдек, ал-Муқтадирнинг онаси Шағабни бойликларини тортиб олиш учун қийноққа солган[1][6]. У ал-Муқтадирга нисбатан кўпроқ ғайратли бўлган. Ал-Муқтадир бошчилигидаги исрофгарчилик ва бемаъни ҳаётдан фарқли ўлароқ, ўз саройида тежамкорлик ва пуританизм тимсолини шакллантирган бўлса-да, парда ортида у ҳам ичкиликка берилиб кетган[7].
Ал-Қоҳир Мунис ва ҳукуматни бошқарган вазир Ибн Муқланинг таъсирига қарши туриш ва ўз мавқеини қайта тиклашга уриниб[1], ушбу кучларга мағлуб бўлган сарой гуруҳи билан Муҳаммад ибн Ёқут воситачилигида алоқаларни тиклаган[8]. Бу Мунис ва унинг тарафдорларини хавотирга солган, бироқ улар жуда кеч қолган эди. 933-йил июлда ал-Қоҳир зарба берган. Жумладан, палата аъзоси Ибн Ялбоқнинг халифани тахтдан ағдариш режалари барбод бўлгач, у ва Муънис ҳибсга олиниб қатл қилинган. Ибн Муқла эса пойтахтни тарк этишга мажбур бўлган[9][10].
Ал-Қоҳир Муҳаммад ибн ал-Қосим ибн Убайдуллоҳни вазир этиб тайинлаган. Ал-Қоҳир шиаларга қарши қатъий сиёсат олиб бориб, ўзини „Иймон душманларининг қасоскори“ (ал-мунтақим мин аъдаъ дин Аллоҳ) деб эълон қилиб, бу шиорни ҳатто тангаларига ҳам ёздирган[11]. Халифанинг шиаларга қарши сиёсатини қўллаб-қувватлашига қарамай, Муҳаммад ибн ал-Қосим тез орада Аҳмад ал-Хосибий фойдасига лавозимидан четлаштирилган. Бироқ, ал-Хосибий ҳам ўзидан олдинги вазир каби давлатнинг кучайиб бораётган молиявий инқирозини енга олмаган[11].
Ўша давр Бағдод тарихчиси Масъудий ўзининг Муруж уззаҳаб ва маъодин алжавоҳир асарида „Халифанинг зўравон ҳужумлари ўз фуқароларининг қўрқуви ва даҳшатига олиб келди“, деб ёзган. Халифа найза билан қуролланиб, ўзидан норози бўлганларни ўққа тутган. Бироқ, „хулқ-атворининг номувофиқлиги ва ғазабидан келиб чиққан даҳшат“" халқни ҳам, саройни ҳам бегоналаштириб, унинг қулаши учун замин тайёрлаган[12].
Тахтдан қулаши ва вафоти
Сургундаги вазир Ибн Муқла Қоҳирга қарши фитнани давом эттирган. Вазир 934-йил 24-апрелда давлат тўнтариши уюштириб, халифа гвардияси устидан ғалаба қозонган ва халифани маст ҳолда асирга олган[10][11].
Ар-Радий (ҳ. 932–940) фойдасига тахтдан воз кечишни рад этгач, кўзи кўр қилиниб, қамоққа ташланган[6][11]. Масъудийнинг сўзларига кўра, ар-Радий „у ҳақидаги маълумотларни яширган“, шунинг учун тарих саҳнасидан ғойиб бўлган[12]. Ал-Қоҳир ўн бир йилдан сўнг, ал-Мустакфий (ҳ. 944–946) тахтга келиб, уни саройнинг чекка бир хонасида қамалган ҳолда кўргач, озод қилинган[11][12]. Умрининг қолган қисмини тиланчиликда ўтказиб, 950-йил октябр ойида вафот этган[6][11].
Манбалар
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Соурдел 1978, с. 423.
- ↑ Ҳасан, М.. Ҳисторй оф Ислам: Cлассиcал период, 571-1258 C.Э, Ҳисторй оф Ислам. Исламиc Публиcатионс, 1998 — 255-бет.
- ↑ Ризви, Саййид Саээд Акҳтар; Шоу, Салман. Утумwа: Мтазамо wа Киисламу на wа Нчи за Магҳариби. Ал-Итраҳ Фоундатион, 2005 — 63-бет. ИСБН 978-9987-9022-4-8.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Боннер 2010, с. 351.
- ↑ 5,0 5,1 Боwен 1993, с. 575.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 Зеттерстéэн 1987, с. 627.
- ↑ Кеннедй 2004, с. 193.
- ↑ Кеннедй 2004, сс. 193–194.
- ↑ Соурдел 1978, сс. 423–424.
- ↑ 10,0 10,1 Кеннедй 2004, с. 194.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 Соурдел 1978, с. 424.
- ↑ 12,0 12,1 12,2 Масуди 2010, с. 386.
Адабиётлар
- Боннер, Мичаэл „Тҳе wанинг оф эмпире, 861–945“, . Тҳе Неw Cамбридге Ҳисторй оф Ислам, Волуме 1: Тҳе Форматион оф тҳе Исламиc Wорлд, Сихтҳ то Элевентҳ Cентуриэс. Cамбридге: Cамбридге Университй Пресс, 2010 — 305–359-бет. ИСБН 978-0-521-83823-8.
- Боwен, Ҳ. (1993). "Муʾнис ал-Муẓаффар". ин Босwортҳ, C. Э.. Энcйcлопаэдиа оф Ислам. Волуме ВИИ: Миф–Наз (2нд нашри). Леиден: Э. Ж. Брилл. п. 575. ИСБН 978-90-04-09419-2. ҳттпс://дх.дои.орг/10.1163/1573-3912_ислам_СИМ_5520.
- Кеннедй, Ҳугҳ. Тҳе Пропҳет анд тҳе Аге оф тҳе Cалипҳатес: Тҳе Исламиc Неар Эаст фром тҳе 6тҳ то тҳе 11тҳ Cентурй, Сеcонд, Ҳарлоw: Лонгман, 2004. ИСБН 978-0-582-40525-7.
- Масуди. Тҳе Меадоwс оф Голд: Тҳе Аббасидс. Лондон анд Неw Ёрк: Роутледге, 2010. ИСБН 978-0-7103-0246-5.
- Соурдел, Доминиқуэ (1978). "ал-Ḳāҳир Би’ллāҳ". ин ван Донзел, Э.. Энcйcлопаэдиа оф Ислам. Волуме ИВ: Иран–Кҳа (2нд нашри). Леиден: Э. Ж. Брилл. 423–424 б. ОCЛC 758278456. ҳттпс://дх.дои.орг/10.1163/1573-3912_ислам_СИМ_3786.
- Зеттерстéэн, К. В. (1987). "ал-Ḳāҳир Би 'ллāҳ". ин Ҳоуцма, Мартижн Тҳеодоор. Э.Ж. Брилл'с фирст энcйcлопаэдиа оф Ислам, 1913–1936, Волуме ИВ: 'Итк–Кwаṭṭа. Леиден: Брилл. п. 627. дои:10.1163/2214-871Х_эи1_СИМ_3803. ИСБН 978-90-04-08265-6.