Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Al-Qoim

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Ал-Қоим
Халифа
Амир ал-Мўминин

Исфаҳонда ал-Қоим ва султон Тўғрулбек номлари билан зарб қилинган олтин динор (ҳижрий 448/милодий 1056-йил)
Бағдод халифалигининг 26-халифаси
Аббосий халифалар Бағдодда
Салтанат 1031-йил 29-ноябр – 1075-йил 2-апрел
Ўтмишдоши Ал-Қодир
Давомчиси Ал-Муқтадий
Туғилиши 1001-йил 8-ноябр
Бағдод, Бағдод халифалиги (ҳозирги Ироқ)
Вафоти 1076-йил 3-апрел (74 ёшида)
Бағдод, Бағдод халифалиги (ҳозирги Ироқ)
Турмуш ўртоғи Хадича Арслон хотун
Ал-Жиҳа ал-Қамя
Фарзандлари
Тўлиқ номи
Абу Жаъфар Абдаллоҳ ибн Аҳмад ал-Қодир ал-Қоим биамруллоҳ
Эра маълумотлар
ХИ аср
Сулола Аббосийлар
Отаси Ал-Қодир
Онаси Қатр ан-Нада
Дини Ислом, суннийлик

Абу Жаъфар Абдуллоҳ ибн Аҳмад ал-Қодир (арабча: أبو جعفر عبد الله بن أحمد القادر‎‎), асосан, ал-Қоим биамруллоҳ (арабча: القائم بأمر الله‎‎) шоҳ номи ёки шунчаки ал-Қоим (1001-йил 8-ноябр – 1075-йил 3-апрел) номи билан машҳур. 1031–1075-йилларда Бағдодда ҳукмронлик қилган Аббосий халифа. У ўзидан аввалги халифа ал-Қодирнинг ўгли бўлган. Ал-Қоим ҳукмронлиги халифаликда Буҳайвийлар сулоласи ҳокимиятининг тугаши ва Салжуқийлар сулоласининг кучайиш даврига тўғри келади[1].

Ёшлик йиллари

Ал-Қоим 1001-йил 8-ноябрда туғилган. Аббосийлар халифаси ал-Қодир (ҳукмронлиги: 991—1031) ва унинг арман ёки юнон миллатига мансуб канизаги Қатр ан-Наданинг (вафоти: 1060) ўғли. Ал-Қоим Алам номи билан ҳам танилган[2].

Ал-Қоимнинг отаси ал-Қодир 1001-йилда ўзининг 9 ёшли ўғли Муҳаммадни (ал-Қоимнинг катта акаси) ал-Ғолиб биллоҳ унвони билан ўзига меросхўр деб эълон қилган[3]. Бироқ Муҳаммад отасидан олдин вафот этган ва ҳеч қачон халифалик тахтига ўтирмаган.

1030-йилда ал-Қодир ўғли Абу Жаъфар, бўлажак халифа ал-Қоимни халифалик тахтига меросхўр қилиб тайинлаган. Бу қарор Буҳайвий амирларидан бутунлай мустақил равишда қабул қилинган эди[3]. Ал-Қодирнинг ўзи 1031-йил 29-ноябрда касалликдан вафот этган. Халифа дастлаб ўз саройида дафн этилган, кейинги йили қабри тантанали равишда ар-Русафага кўчириб ўтказилган[4]. Ал-Қоим эса 1031-йилнинг 12-декабрида халифа сифатида қасамёд қилган[5].

Ҳукмронлиги

Ал-Қоим ҳукмронлигининг биринчи ярмида пойтахтда деярли бир кун ҳам ғалаёнларсиз ўтмади. Шаҳар кўпинча ҳукмдорсиз қолар, Бувайвий амири тез-тез пойтахтдан қочишга мажбур бўлар эди.

Бу вақтда халифанинг ихтиёридаги шахсий ресурслар жуда чеклаб қўйилган эди.

Салжуқийлар сулоласининг таъсири кучайиб борар экан, 1056-йилда ал-Қоим Довудбекнинг қизи Хадича Арслон хотунга[6] уйланган[7].

Салжуқийлар ҳукмдори Тўғрулбек Сурия ва Арманистонни босиб олди. Ундан кейин эса эътиборини Бағдодга қаратди. Бу вақтда шаҳар зўравонлик ва ақидапарастликнинг сўнгги азобини бошдан кечираётган эди. Тоғрулбек Маккага қилинадиган ҳаж зиёрати ниқоби остида катта куч билан Ироққа кириб борди. Халифани тинчликни сақлаб қолишга ва ўзини унинг ҳокимиятига бўйсунишига ишонтириб, пойтахтга ташриф буюриш учун рухсат сўради. Кейинчалик, Тўғрулбек халифа томонидан жамоат намозларида султон сифатида тан олинди. Орадан бир неча кун ўтгач, Тўғрулбекнинг ўзи нафақат халифага, балки бувайҳий амири ал-Малик ар-Раҳимга ҳам содиқ бўлишга қасамёд қилиб, пойтахтга кириб борди. Пойтахтда эса барча ҳукумат аъзолари ва шаҳар халқи томонидан яхши кутиб олинди.

Туркий саркарда Арслон ал-Басосирий 1058-йилда қўзғолон кўтариб, Бағдодни эгаллаб олди. Бу вақтда Тўғрулбек укаси билан Эронда қўзғолон кўтарган эди[8]. Ал-Қоим ушбу воқеалар вақтида дастлаб Бағдодда қолди, бироқ кейинчалик ал-Басосирийнинг буйруғи билан Анаҳга сургун қилинди[8]. Тахминан 1 йил давомида ал-Басосирий Тўғрулбек билан музокараларда ал-Қоимни гаровда ушлаб турди[8]. Тўғрулбек музокараларни бутунлай четлаб ўтиб, тўғридан-тўғри ал-Қоимни қўриқлаётган амирнинг олдига борди ва шу орқали унинг озодлигини таъминлашга муваффақ бўлди[8].

Ал-Басосирий вафот этиб, қўзғолон барҳам топгач, салжуқийлар ал-Қоим ҳокимияти устидан ягона ҳукмрон куч бўлиб қолди[9]. Суннийлик мазҳабига эътиқод қилувчи салжуқийлар диний масалаларда ал-Қоим билан яқинроқ бўлишса-да, улар бу масалада буҳайвийларга кўпроқ ўхшарди[9]. Ал-Қоим ҳукмронлигининг бу даврида мазҳаблараро можаролар муҳим масала эди[9]. 1067-йилда шофи’ийлар ҳуқуқий мактабига қарашли ал-Низамийя мадрасасининг очилиши диққатга сазовор воқеа бўлди. Унинг очилиши ҳанбалийлар билан ўртада кескинликни кучайтириб юборди[9]. Ал-Қоим салжуқийлар султони билан маслаҳатлашмасдан туриб ҳаракат қилишни истамади ва охир-оқибат, вазиятни назорат қила олмай қолди[9].

Фахр ад-Давла Муҳаммад ибн Муҳаммад ибн Жоҳир[10] 1062-йилда ал-Қоим томонидан вазир этиб тайинланди. Пойтахтга чақирилиб, унга совғалар, шараф либослари ва Фахр ад-Давла (сулоланинг шон-шарафи) унвони берилди[10]. Сибт ибн ал-Жавзийнинг ёзишича, унга Шароф ал-вузароъ унвони ҳам берилган[10].

Фахр ад-Давланинг дастлабки мансаб даври 1068-йилга[11] қадар давом этган. Кейинчалик бир қатор ҳуқуқбузарликлар содир этганлиги сабабли (зунуб) лавозимидан бўшатилган[12]. Бунга унинг Боб ал-Ҳужрада (Махфий хонада) рухсациз бўлганлиги ва Адуд ад-Давланинг тантанали либосларини кийиб юриши ҳам сабаб бўлган[12]. Бошқача қилиб айтганда, у ўз ваколат доирасидан ташқарида бўлган ҳаракатларни ҳам амалга оширган[12]. Абу Али ибн ал-Баннанинг маълумотларига кўра, Фахр ад-Давла 1068-йил 9-сентябр сешанба куни лавозимидан озод этилган[11][12]. Пайшанба куни (11-сентабр) кечаси Бағдоддан чиқариб юборилган ва охир-оқибат Бану Мазёд ҳукмдори Нур ад-Давла Дубайс саройига йўл олган[11]. Кейинчалик унинг ортидан буюмлари ҳам юборилган[11].

Фахр ад-Давланинг ўрнига халифалик вазири лавозими учун қизғин кураш кечган[13]. Улар орасида уч кишининг номзоди жиддий кўриб чиқилган, бироқ уларнинг ҳеч бири вазир лавозимини эгалламаган[14]. Халифанинг дастлабки танлови Абу Шужо ал-Рузраварийнинг отаси Абу Яъла бўлган, бироқ Абу Яъла 11-сентябр куни Фахр ад-Давла Бағдодни тарк этмасидан олдин вафот этган[14][15]. Яна бир номзод Ибн Абдураҳим бўлиб, унга вазирликка тайинланганлиги ҳақида хабар етказилган. Бироқ орада кимдир халифага унинг ўтмишда қилган аянчли қилмиши ҳақида хабар етказган. Унга кўра, Ибн Абдураҳим 1058-йилда ал-Басосирий қозғолон кўтарган вақтда унинг ёнида бўлган ва халифа саройини талон-тарож қилишда, шунингдек, ҳарам аёлларига ҳужум қилишда иштирок этган[13][15]. Шундан сўнг, унинг номзодлиги дарҳол баҳсдан олиб ташланган[13]. Ибн ал-Баннанинг ёзишича, бу вақтда, тахминан ноябр ойининг ўрталарида, ал-Қоим Фахр ад-Давлани вазирликка қайта тиклайди, деган миш-мишлар тарқала бошлаган[14]. Шунингдек, ўша вақтда Абу ал-Ала исмли яна бир ҳанбалий номзоди ҳам вазирликка тайинлаш учун кўриб чиқилган, бироқ у ҳам ҳеч қачон ушбу лавозимга киришмаган[15].

Бу орада Нур ад-Давла Дубайс Фахр ад-Давла номидан халифага илтижолар қилиб турган[16]. Охир-оқибат, Фахр ад-Давла халифалик вазири сифатида шаҳарга қайтарилган[16]. Бир гуруҳ маъмурий амалдорлар 7-декабр якшанба куни Бағдодга қайтиши олдидан у билан учрашиш учун чиқишган[17]. Ибн ал-Баннанинг кундалигида унинг Бағдодга қайтиб келган санаси 1068-йил 10-декабр чоршанба куни этиб кўрсатилган[17]. Бутун оломон, халифалик қўшини, сарой аъзолари ва юқори мансабли шахслар уни кутиб олиш учун чиққан[17]. 29-декабр куни Фахр ад-Давлага вазирлик либослари тайёрланган ва 31-декабр чоршанба куни топширилган[17]. Эртаси куни одамлар табриклаш учун унинг олдига боришган[17]. 1069-йил 2-январ жума куни Фахр ад-Давла шараф либосларида от миниб Жомий ал-Мансурга борган. Бу сафар ҳам бутун оломон уни кўргани йиғилган, баъзи жойларда эса унинг шарафига танга сочилган[17].

Ал-Қоим Фахр ад-Давлага ва унинг ўғли Амид ад-Давлага кенг кўламли вазифаларни ишониб топширган[18]. Тахминан 1071-йилда Фахр ад-Давла ва Салжуқийлар маъмурияти ўртасида фахрий либослар алмашинуви маросими кечикиши билан боғлиқ дипломатик келишмовчилик юз берган[18]. Алп Арслон 1072-йилда вафот этган вақтда расмий равишда Бану Жоҳир, шунингдек, ал-Қоим ва янги салжуқий султони Маликшоҳ И ўртасида садоқат ва шараф либосларини алмашишни вазифаси юклатилган эди[18]. 1073-йил 26-сентябрда Фахр ад-Давла ҳанбалий олими (мунозарали) Ибн Оқилнинг халифалик судида ўз эътиқодларидан очиқчасига воз кечиши тўғрисидаги ҳужжат имзоланишини назорат қилган[19]. Ушбу ҳужжат ўрта асрлардан то ҳозирги кунга қадар сақланиб қолган ягона ҳужжат ҳисобланади[19].

Ал-Қоим ва ундан олдинги халифалар даврида адабиёт, айниқса, форс адабиёти Бувайҳийлар ҳомийлигида равнақ топган. Машҳур файласуф ал-Форобий (вафоти: 950), шарқда араб шоирларининг энг буюки сифатида тан олинган ал-Мутанаббий (вафоти: 965) ва форс тиб олими Абу Али Ҳусайн ибн Абдуллоҳ ибн Сино (Авиценна, 1037-йилда вафот этган) айнан ўша даврда яшаб, фаолият юритган.

1058-йилда Баҳрайнда Абдулқайс қабиласининг аъзолари ва минг йиллик Исмоилий Қарматийлар давлати ўртасида ал-Қоим номидан хутба ўқиш бўйича келишмовчилик Абу ал-Баҳлул ал-Аввом бошчилигидаги қўзғолонга туртки бўлди. Қарматийлар ҳукмронлиги ва ниҳоят 1067-йилда ал-Ҳасада қулаган Қарматийлар давлатининг парчаланишига олиб келди[20].

Оиласи

Ал-Қоимнинг хотинларидан бири Абу Наср ибн Бувайҳнинг синглиси бўлиб, у Молик Раҳим номи билан ҳам машҳур эди. Молик Раҳим 1049—1050-йилларда вафот этган[21]. Халифанинг яна бир хотини Довудбекнинг қизи Хадича Арслон хотун бўлган[22]. Салжуқийлар сулоласи ҳокимияти кучайиб боргач, ал-Қоимнинг ягона ўғли Захират ал-Мулк Абу ал-Аббос Муҳаммад Хадича Арслонга уйланган. Бироқ Муҳаммад вафот этгач, 1056-йилда Хадича Арслон ал-Қоимга турмушга чиққан. 1075-йилда халифанинг вафотидан кейин Али ибн Фарамурз Хадичага уйланган[23]. Шунингдек, ал-Қоимнинг арманлардан бўлган ал-Жиҳа ал-Қамя исмли канизаги ҳам бўлган[24].

Ал-Қоимнинг ягона ўғли Муҳаммаднинг ал-Муқтадий исмли фарзанди бор эди. Ал-Муқтадий Қуррут ал-Айн номи билан ҳам танилган Уржуван исмли арман канизагидан[25] туғилган[26].

Ал-Қоимнинг Саййида исмли қизи ҳам бўлган[27]. 1061-йилда Салжуқий султони Тўғрулбек Рай қозисини Бағдодга юбориб, ундан Саййиданинг қўлини сўраган[23]. Никоҳ шартномаси 1062-йилнинг август-сентябр ойларида Табриз ташқарисида тузилган бўлиб, никоҳ улуши юз минг динор бўлган[23]. Саййида 1063-йилнинг март-апрел ойларида султон саройига келтирилган[23]. Тўғрулбекнинг вафотидан кейин унинг ўрнига ўтирган султон Алп Арслон Саййидани 1064-йили Бағдодга қайтариб юборган[23]. Саййида 1102-йил 20-октябрда вафот этган[23][28].

Ўлими

Ал-Қоим ўлимидан олдин набираси ва вориси ал-Муқтадийга Бану Жоҳир қабиласини ўз мавқеида сақлаб қолишни маслаҳат берган[29].

Ал-Қоим 1074-йил 3-апрелда 73 ёшида вафот этган[30]. Унинг ўрнига набираси ал-Муқтадий Бағдод халифалигининг 27-халифаси этиб тайинланган.

Яна қаранг

Манбалар

  1. ↑ Соурдел, Д. „АЛ-ḲĀ'ИМ БИ-АМР АЛЛĀҲ“, . Тҳе Энcйcлопаэдиа оф Ислам, Волуме ИВ (ИРАН-КҲА) Ван Донзел: . Леиден: Э.Ж. Брилл, 1978а — 457–8-бет. ИСБН 90-04-05745-5. 
  2. ↑ Ричардс, Д.С.. Тҳе Анналс оф тҳе Салжуқ Туркс: Селеcтионс фром ал-Камил фи'л-Та'рикҳ оф Ибн ал-Атҳир, Роутледге Студиэс ин тҳе Ҳисторй оф Иран анд Туркей. Тайлор & Франcис, 2014 — 185–87-бет. ИСБН 978-1-317-83255-3. 
  3. ↑ 3,0 3,1 Соурдел 1978б.
  4. ↑ Кüçüкаşcı 2001.
  5. ↑ Соурдел, Д. „АЛ-ḲĀ'ИМ БИ-АМР АЛЛĀҲ“, . Тҳе Энcйcлопаэдиа оф Ислам, Волуме ИВ (ИРАН-КҲА) Ван Донзел: . Леиден: Э.Ж. Брилл, 1978а — 457–8-бет. ИСБН 90-04-05745-5. 
  6. ↑ Босwортҳ, C. Э. „Тҳе Политиcал анд Дйнастиc Ҳисторй оф тҳе Ираниан Wорлд“, . Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Иран Бойле: . Cамбридге Университй Пресс, 1968 — 48-бет. 
  7. ↑ Босwортҳ, C. Э. (1970). "Даиламīс ин Cентрал Иран: Тҳе Кāкūйидс оф Жибāл анд Язд". Иран 8 (1): 73–95 [п. 86]. дои:10.2307/4299634. ҳттпс://www.тандфонлине.cом/дои/абс/10.1080/05786967.1970.11834791. 
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Соурдел, Д. „АЛ-ḲĀ'ИМ БИ-АМР АЛЛĀҲ“, . Тҳе Энcйcлопаэдиа оф Ислам, Волуме ИВ (ИРАН-КҲА) Ван Донзел: . Леиден: Э.Ж. Брилл, 1978а — 457–8-бет. ИСБН 90-04-05745-5. 
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Соурдел, Д. „АЛ-ḲĀ'ИМ БИ-АМР АЛЛĀҲ“, . Тҳе Энcйcлопаэдиа оф Ислам, Волуме ИВ (ИРАН-КҲА) Ван Донзел: . Леиден: Э.Ж. Брилл, 1978а — 457–8-бет. ИСБН 90-04-05745-5. 
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Ҳанне, Эриc (2008). "Тҳе Бану Жаҳир анд Тҳеир Роле ин тҳе Аббасид анд Салжуқ Администратионс". Ал-Масақ 20 (1): 29–45. дои:10.1080/09503110701823536. Арчивед фром тҳе оригинал он 2023-06-24. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20230624201425/ҳттпс://www.аcадемиа.эду/10968481. Қаралди: 22 Марч 2022. Ал-Қоим]]
  11. ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 Макдиси, Георге (1956). "Аутограпҳ Диарй оф ан Элевентҳ-Cентурй Ҳисториан оф Багҳдāд--ИИ". Буллетин оф тҳе Счоол оф Ориэнтал анд Африcан Студиэс, Университй оф Лондон 18 (2): 239–60. дои:10.1017/С0041977Х00106834. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/609982. Қаралди: 27 Марч 2022. Ал-Қоим]]
  12. ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 Ҳанне, Эриc (2008). "Тҳе Бану Жаҳир анд Тҳеир Роле ин тҳе Аббасид анд Салжуқ Администратионс". Ал-Масақ 20 (1): 29–45. дои:10.1080/09503110701823536. Арчивед фром тҳе оригинал он 2023-06-24. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20230624201425/ҳттпс://www.аcадемиа.эду/10968481. Қаралди: 22 Марч 2022. Ал-Қоим]]
  13. ↑ 13,0 13,1 13,2 Ҳанне, Эриc (2008). "Тҳе Бану Жаҳир анд Тҳеир Роле ин тҳе Аббасид анд Салжуқ Администратионс". Ал-Масақ 20 (1): 29–45. дои:10.1080/09503110701823536. Арчивед фром тҳе оригинал он 2023-06-24. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20230624201425/ҳттпс://www.аcадемиа.эду/10968481. Қаралди: 22 Марч 2022. Ал-Қоим]]
  14. ↑ 14,0 14,1 14,2 Макдиси, Георге (1956). "Аутограпҳ Диарй оф ан Элевентҳ-Cентурй Ҳисториан оф Багҳдāд--ИИ". Буллетин оф тҳе Счоол оф Ориэнтал анд Африcан Студиэс, Университй оф Лондон 18 (2): 239–60. дои:10.1017/С0041977Х00106834. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/609982. Қаралди: 27 Марч 2022. Ал-Қоим]]
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 Макдиси, Георге (1957). "Аутограпҳ Диарй оф ан Элевентҳ-Cентурй Ҳисториан оф Багҳдāд--ИИИ". Буллетин оф тҳе Счоол оф Ориэнтал анд Африcан Студиэс, Университй оф Лондон 19 (1): 13–48. дои:10.1017/С0041977Х00119184. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/609630. Қаралди: 27 Марч 2022. Ал-Қоим]]
  16. ↑ 16,0 16,1 Ҳанне, Эриc (2008). "Тҳе Бану Жаҳир анд Тҳеир Роле ин тҳе Аббасид анд Салжуқ Администратионс". Ал-Масақ 20 (1): 29–45. дои:10.1080/09503110701823536. Арчивед фром тҳе оригинал он 2023-06-24. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20230624201425/ҳттпс://www.аcадемиа.эду/10968481. Қаралди: 22 Марч 2022. Ал-Қоим]]
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 17,5 Макдиси, Георге (1957). "Аутограпҳ Диарй оф ан Элевентҳ-Cентурй Ҳисториан оф Багҳдāд--ИИИ". Буллетин оф тҳе Счоол оф Ориэнтал анд Африcан Студиэс, Университй оф Лондон 19 (1): 13–48. дои:10.1017/С0041977Х00119184. ҳттпс://www.жстор.орг/стабле/609630. Қаралди: 27 Марч 2022. Ал-Қоим]]
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 Ҳанне, Эриc (2008). "Тҳе Бану Жаҳир анд Тҳеир Роле ин тҳе Аббасид анд Салжуқ Администратионс". Ал-Масақ 20 (1): 29–45. дои:10.1080/09503110701823536. Арчивед фром тҳе оригинал он 2023-06-24. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20230624201425/ҳттпс://www.аcадемиа.эду/10968481. Қаралди: 22 Марч 2022. Ал-Қоим]]
  19. ↑ 19,0 19,1 Макдиси, Георге. Ибн 'Ақил: Религион анд Cултуре ин Cлассиcал Ислам. Эдинбургҳ Университй Пресс, 1997 — 3–5-бет. ИСБН 0-7486-0960-1. Қаралди: 2022-йил 28-март. 
  20. ↑ Ларсен, Cуртис Э.. Лифе анд Ланд Усе он тҳе Баҳраин Исландс: Тҳе Геоарчаэологй оф ан Анcиэнт Соcиэтй. Университй Оф Чиcаго Пресс, 1984 — 65-бет. ИСБН 0-226-46906-9. 
  21. ↑ Массигнон, Л.. Тҳе Пассион оф Ал-Ҳаллаж, Мйстиc анд Мартйр оф Ислам, Волуме 2: Тҳе Сурвивал оф Ал-Ҳаллаж, Боллинген Сериэс. Принcетон Университй Пресс, 2019 — 142-бет. ИСБН 978-0-691-65721-9. 
  22. ↑ Массигнон, Л.. Тҳе Пассион оф Ал-Ҳаллаж, Мйстиc анд Мартйр оф Ислам, Волуме 2: Тҳе Сурвивал оф Ал-Ҳаллаж, Онлине аccесс wитҳ ЖИСC субсcриптион агреэмент: АCЛС Ҳуманитиэс Э-Боокс. Принcетон Университй Пресс, 2019 — 162-бет. ИСБН 978-0-691-65721-9. 
  23. ↑ 23,0 23,1 23,2 23,3 23,4 23,5 Ламбтон 1988.
  24. ↑ Рудаинй. „Тҳе Роле оф Wомен ин тҳе Бūйид анд Салжūқ Периодс оф тҳе Аббасид Cалипҳате (339-447/9501055&447-547/1055-1152): Тҳе Cасе оф Ирақ“. Университй оф Эхетер (2015-йил 12-июн). Қаралди: 2024-йил 14-апрел.
  25. ↑ Беннисон, Амира К. (2009) Тҳе Греат Cалипҳс: Тҳе Голден Аге оф тҳе 'Аббасид Эмпире. Принcетон: Яле Университй Пресс, п. 47. ИСБН 0300167989
  26. ↑ Ричардс, Д.С.. Тҳе Анналс оф тҳе Салжуқ Туркс: Селеcтионс фром ал-Камил фи'л-Та'рикҳ оф Ибн ал-Атҳир, Роутледге Студиэс ин тҳе Ҳисторй оф Иран анд Туркей. Тайлор & Франcис, 2014 — 185–87-бет. ИСБН 978-1-317-83255-3. 
  27. ↑ Рудаинй. „Тҳе Роле оф Wомен ин тҳе Бūйид анд Салжūқ Периодс оф тҳе Аббасид Cалипҳате (339-447/9501055&447-547/1055-1152): Тҳе Cасе оф Ирақ“. Университй оф Эхетер (2015-йил 12-июн). Қаралди: 2024-йил 14-апрел.
  28. ↑ ал-Атҳīр, И.Д.И.. Тҳе Чрониcле оф Ибн Ал-Атҳīр фор тҳе Cрусадинг Период фром Ал-Кāмил Фīъл-таърīкҳ, Cрусаде техц ин транслатион. Ашгате, 2006 — 74-бет. ИСБН 978-0-7546-4077-6. 
  29. ↑ Ҳанне, Эриc (2008). "Тҳе Бану Жаҳир анд Тҳеир Роле ин тҳе Аббасид анд Салжуқ Администратионс". Ал-Масақ 20 (1): 29–45. дои:10.1080/09503110701823536. Арчивед фром тҳе оригинал он 2023-06-24. ҳттпс://wеб.арчиве.орг/wеб/20230624201425/ҳттпс://www.аcадемиа.эду/10968481. Қаралди: 22 Марч 2022. Ал-Қоим]]
  30. ↑ Ричардс, Д.С.. Тҳе Анналс оф тҳе Салжуқ Туркс: Селеcтионс фром ал-Камил фи'л-Та'рикҳ оф Ибн ал-Атҳир, Роутледге Студиэс ин тҳе Ҳисторй оф Иран анд Туркей. Тайлор & Франcис, 2014 — 185–87-бет. ИСБН 978-1-317-83255-3. 

Адабиётлар

Ал-Қоим
Таваллуди: 1001 Вафоти: 1075-йил 2-апрел
Суннийлик унвонлари
Олдингиси Аббосийлар халифаси
1031-йил 29-ноябр – 1075-йил 2-апрел 		Кейингиси 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi