Alapayevsk
Алапаевск – Россиянинг Свердловск вилоятидаги шаҳар. Шаҳар округи мақомига эга Алапаевск муниципалитетининг маъмурий марказидир. Маъмурий-ҳудудий бўлиниш нуқтаи назаридан вилоят бўйсунувидаги шаҳар ҳисобланади.
Алапаевск русча: Алапаевск | |
|---|---|
| шаҳар | |
| Мамлакат | Россия |
| Вилоят | Свердловск вилояти |
| Ҳукумат | |
| • Мер | Сайгид Лабазанович Билалов |
| Асос солинган | 1635 |
| Илк эслатилиши | 1639 |
| Аввалги номлари | Алапаиха |
| Қачондан бери шаҳар | 1781 |
| Майдон | 95 км2 (37 кв ми) |
| Маркази баландлиги | 135 м |
| Миллий таркиб | рус, татар, украин ва белорус |
| Конфессиявий таркиб | христианлар, мусулмонлар |
| Этнохороним | алапаевсклик |
| Телефон коди | 34346 |
| Почта индекс(лар)и | 624600 – 624619[1] |

Шаҳар 1639-йилда худди шу номдаги дарё бўйида, Нейва билан қўшилиш қисмида жойлашган Алапайха қишлоғидан асосида шаклланган. 1781-йилда императорица Екатерина ИИ нинг фармони билан Алапаевск Перм губернаторлиги Алапаевск туманининг марказига айланган шаҳар мақомини олади. 1783-йилда шаҳар ўзининг биринчи гербини қабул қилган.
Географияси
Ўрта Уралнинг шарқий ён бағрида, Нейва дарёси (Об ҳавзаси), Алапайха дарёсининг қуйилишида, Свердловск вилоятининг марказида, Екатеринбургдан 146 км шимоли-шарқда, Москвадан 1847 км ва Санкт-Петербургдан 2483 км узоқликда жойлашган . Бу шаҳар Нижний Тагил – Алапаевск, Челябинск – Каменск-Уралский – Артёмовский – Алапаевск – Серов темир йўлларининг туташган жойи, 65К-3504000 Екатеринбург – Реж – Алапаевск, 65К-55010 Нижний -Салпаэвск минтақавий йўлларининг кесишмалари шаҳар ҳудудидан ўтган.
Иқлими мўтадил совуқ иқлимқа яқин, йил давомида, ҳатто қуруқ ойларда ҳам сезиларли ёғингарчилик бўлиб туради. Ўртача ҳаво ҳарорати: +1,9 °C. Йиллик ўртача ёғин: 496 ммни ташкил этади.
Энг қурғоқчил ойи: март, 15 мм ёғингарчиликга эга. Энг кўп ёғингарчилик июл ойига тўғри келади, ўртача 89 ммдир.
Июл – йилнинг энг иссиқ ойи, ўртача ҳарорати +18,7 °C. Йилнинг энг паст ўртача ҳарорати январда: −15,6 °C.
Тарихи
1639-йилда Алапайха дарёсидаги аҳоли пункти ҳақида биринчи эслатма Верхотуре бояр ўғли Андрей Мирополсев билан боғлиқ. 1696-йилда Неива дарёсидаги Алапайха яқинида темир рудаси топилган. 1702-йилда Алапайха дарёсида давлат темир заводи қурилиши бошланди. Шу пайтдан бошлаб Алапайха қишлоғи завод шаҳарчасига айланди.
1781-йилда Алапаевск тумани ташкил этилди, унинг маркази Алапаевск бўлиб, Екатерина ИИ томонидан шаҳар мақомини олди. 1783-йилда шаҳарнинг биринчи герби тасдиқланган. 1796-йил 12-декабрда туманнинг вилоятларга янги бўлиниши содир бўлди, Алапаевск тумани тугатилган, Алапаевск шаҳри Перм вилоятининг вилоят шаҳри мақомини олган.
1941-йил 9-сентябрда РСФСР Свердловск вилоят ижроия қўмитасининг қарори билан Алапаевск вилоятга бўйсунадиган шаҳар мақомини олади.
1963-йил 1-февралда Алапаевск шаҳар ишчилар депутатлари кенгаши Свердловск вилоят (саноат) ишчилар депутатлари кенгашига ўтказилган[2].
Алапаевск шаҳидлари
1918-йил 20-майдан Романовлар император оиласининг аъзолари Алапаевскда Наполная мактабида сақланади ва 17-июлдан 18-июлга ўтар кечаси: Буюк княз Сергей Михайлович, Буюк княгиня Елизавета Фёдоровна, император наслидан бўлган князлар Константин Константинович, Иоанн Константинович, Игор Константинович, княз Владимир Палей, Фёдор Ремез, Буюк княз Сергей Михайловичнинг менежерлик ишлари бўйича ходимаси Варвара (Яковлев)лар ўлдирилган.
Алапаевск шаҳридан 18 км узоқликда, Нижняя Селимская конида минага ташланади ва уларга гранаталар улоқтирилади. 1995-йилда ушбу масканда рус черковининг янги шаҳидлари ва конфессорлари номига монастир ташкил этилган.
Тарихий кўча номлари
Болшевиклар ҳокимият тепасига келиши билан инқилобдан олдинги Алапаевскдаги кўча номларининг аксарияти ўзгартирилган[3].
| Инқилобдан олдинги номлари | Замонавий (Совет тузуми) номлари |
|---|---|
| Болшой Алексеев кўчаси | Ленин |
| Западная кўчаси | Эфим Соловёва |
| Заводск кўчаси | Киров |
| Екатерина кўчаси | Фрунзе |
| Соболев кўчаси | Братя Смолников |
| Берег кўчаси | Павлова |
| Пушкин кўчаси | Пушкин |
| Госпиталная | Вера Шляпина |
| Ирбит кўчаси | София Перовская |
| Богадел кўчаси | Братя Серебряков |
| Сусанин кўчаси | Братя Останин |
| Конюшен кўчаси | Павел Абрамов |
| Протопоповская кўчаси | Роза Люксембург |
| Село кўчаси | Перминова |
| Кокуй кўчаси | Володарский |
| Новая кўча | Урицкий |
| Барабин кўчаси | Первое Совети |
| Зеленая кўча | Зашитников |
| Шайтан кўчаси | Тюриков |
| Орлов кўчаси | Красних Орлов |
| Вогул кўчаси | Колногоров |
| 1-Рудничная кўчаси | Игор Сичев |
| 2-Рудничная кўчаси | Герцен |
| 3-Рудничная кўчаси | Юние героев |
Диққатга сазовор жойлари
Алапаевск металлургия заводи

Бугунги кунда Алапаевск марказида эски металлургия марказининг шакллари сақланиб қолган. 1704-йилда қурилган болға устахонасининг эскирган биноси бўлиб, устахона Ўрта Уралдаги энг қадимги тош бинодир.
Музейлари

Россиядаги биринчи гидротурбина ихтирочиси И. Э. Сафонов Алапаэвск заводида ишлаган. Роза Люксембург кўчаси 30-уйда Алапаевск ўлкашунослик музейи жойлашган. Бино 2018-йилда таъмирланган.
ХХ аср бошларида Алапаевск 1905-йил 8-мартда Россияда биринчи ишчилар депутатлари Совети тузилган шаҳар сифатида тарихга кирган. Ленин кўчасидаги 18-уй ушбу ташкилот фаолияти билан боғлиқ.
П. И. Чайковский болалигининг бир қисмини Алапаевскда ўтказади. Тадқиқотчилар бастакорнинг кўплаб асарларини Алапаевскда ўтган даврининг таъсири билан боғлашади. Чайковскийлар яшаган уйда бастакорнинг болалик даври музейи ташкил этилган (Ленин кўчаси, 30). Музейнинг иккинчи қисмида мусиқа асбоблари коллексияси (уч хона) жойлашган.
Ибодатхоналари


Қадимги Авлиё Троицкий кафедрал собори (Чайковский кўчаси, 19) Ўрта Уралдаги биринчи[1509 кундан бери манба кўрсатилмади] тош ибодатхона. Бино 1702-йилда паришионерлар ҳисобидан қурилган. ХИХ асрнинг биринчи ярмида қайта қурилган. 300 йиллигини нишонлаш учун собор паришионерлар ҳисобидан қайта тикланган. Қайта тиклашни ташкил этишда И. Д. Самойлов ёрдами катта. Маъбаднинг ёнида бозор майдони мавжуд бўлиб, Раббийнинг уйига қарайди.
Перминова кўчаси 1-уйда Екатерина собори жойлашган. Маъбад ХХ аср давомида ишлаган.
Инқилобдан олдин Алапаевскда Совет даврида вайрон қилинган Александр Невский тош православ собори бор бўлган. Ҳозирда унинг ўрнида Инқилоб майдони жойлашган.
Транспорти

Темир йўл транспорти
Алапаевск стансиясида темир йўл узели мавжуд. Филиал йўналишлари: Нижний Тагил, Серов ва Каменск-Уралсклардир. Узел Екатеринбург, Нижний Тагил, Серов, Сосва ва Артёмовскга шаҳар атрофи поездлари орқали уланади . Илгари (2010 йилгача) Екатеринбург – Алапаэвск – Серов йўналиши бўйича йўловчилар хизмати мавжуд эди. Чизиқлар барча йўналишларда битта йўлдир. Нижний Тагил ва Каменск-Уралский темир йўллари электрлаштирилган, Серовгача – тепловоз йўли тортилган. Шаҳар атрофидаги поездлардан ташқари, Алапаевск ва Нижний Тагил ўртасида темир йўл автобуси ишлайди.
Алапаевск тор темир йўли
Алапаевск тор ўлчовли темир йўл (АТТЙ) – Россияда, собиқ СССРда ва бутун дунёда 750 мм бўлган энг йирик тор темир йўллардан бири. Алапаевскда тор темир йўли [4] ва Алапаевск-2 йўловчи стансиясининг ҳаракат таркибига хизмат кўрсатадиган депо мавжуд. АТТЙ депоси ҳудудида темир йўл музейи очилган.
- Алапаевск тор темир йўл турлари
-
Алапаевскдаги депо
-
Йўл панорамаси
-
Юқори Синячиха орқали ўтадиган поезд
-
Муратково стансияси
-
Муратководаги кўприк
Автотранспорти
Ички ва шаҳар атрофида автобус қатнови мавжуд. Кичик автобус бекати бор. Алапаевск шаҳрига Екатеринбург, Нижний Тагил ва унинг атрофидаги шаҳарлардан шаҳарлараро автобусда бориш мумкин. Кичик автобуслар эса шаҳарлараро йўналишларда ишлайди.
Режалаштирилган ички йўналишлар:
- 1-сон ШМШси – Ишчилар шаҳарчаси
- 2-сон ШМШси – Западний турар-жойи
- 3-сон ШМШси – Пионеров – Нейво-Алапайха
- 4-сон Сангородок шаҳри – Мужества
- 6-сонли марказий шаҳар касалхонаси – Ғалаба майдони – ишчилар шаҳарчаси
- 7-сон ШМШси – „Стройдормаш“ заводининг майдони – Станкозавод майдони
- 8-сон ШМШси – Станкозавод майдони – „Стройдормаш“ заводи майдони
- 9-сон ШМШси – Сангородок шаҳри
Экологияси
2018-йилда ўтказилган кузатишлар натижаларига кўра, атмосфера ҳавосининг ифлосланиш кўрсаткичи рухсат этилган меъёрлардан ошиб кетган, бироқ аҳоли учун зарарли эмас[5].
2018-йилда „Алапаевск канали“ МКК томонидан сувдан фойдаланиш ҳажми 1,97 миллион куб метрни ташкил этади. Худди шу йили Алапаевскда микробиологик кўрсаткичлар бўйича тарқатиш тармоғидаги қониқарсиз намуналар фоизининг ўртача минтақавий қийматидан ошиб кетганлиги аниқланди [5].
Алапаевскнинг экологик хавфсизлигига таҳдид бу ўрмон майдонлари, дарёлар текисликлари ва йўл четларининг рухсат этилмаган чиқиндилар билан ифлосланиши ва ахлатланиши ҳисобланади[6].
Таълими
|
|
Оммавий ахборот воситалари
Босма нашрлари
- „Алапаевск“ газетаси
- „Алапаевская искра“ газетаси
Телевидениеси
2019-йил 1-сентабрда ер усти аналог телевидениеси бутунлай тўхтатилди. ДВБ-Т2 эр усти рақамли телевидениеси 31 ва 56 та телеканалда (20 та телеканал ва 3 та радиостанция) эфирга узатилади. ДВБ-Т 2015-йил 1-февралдан бошлаб шаҳарда трансляциясини тўхтатди. Кабел телевидениэси (44 та телеканал) мавжуд. 3 та провайдер ИПТВ хизматларини тақдим этади. Алапаэвская ТВ таҳририятининг дастурлари ижтимоий тармоқлардаги саҳифаларда нашр этилган
Радиостансиялари
| Частотаси МГц | Номи | РДС | Формати | Қувват, кВт | Телемарказ | Вақт |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 100.20 | Домашное Радио | + | Маҳаллий янгиликлар / Тарихий маълумотлар / Шаҳар ва вилоят воқеалари | 0.1 | Фрунзе офиси / А. Харлова масти | 0-24 |
| 101.10 | Радио России / Радио Урала | - | Янгиликлар / суҳбат радиоси | 0.1 | П. Морозова, | 5-1 |
| 101.80 | Русское Радио / Радио Шатл | - | Янгиликлар / Рус поп мусиқаси | 0.1 | Коробкина офиси, 14 / Москва масти,7А | 0-24 |
| 103.10 | Волна ФМ | + | Замонавий поп/клуб мусиқаси | 0.1 | П. Морозова масти, 16 | 0-24 |
| 104.60 | Радио Воскресене | - | православлар учун | 0.1 | П. Морозова масти, 16 | 0-24 |
Интернет
Интернет хизматларининг асосий провайдерлари қуйидаги компаниялар ҳисобланади:
- Ростелеcом – Урал
- ТТК-Урал
- К-Телеком
- Интерком
Ҳаволалар
- Алпаевск ураловед.ру порталида
- Алпаевск нашурал.ру порталида
- Алпаевск уездининг эски харталари
Манбалар
- ↑ „Народная энциклопедия «Мой Город»“. 2019-йил 17-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2008-йил 26-июн.
- ↑ иправо.инфо. „Об укрупнении сельских районов, образовании промышленных районов и изменении подчинённости районов и городов Свердловской области - Российский Правовой Портал“ (ру). иправо.инфо. 2018-йил 20-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 20-май.
- ↑ „Забытые улицы Алапаевска“. 2020-йил 7-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2020-йил 22-октябр.
- ↑ Алапаэвская узкоколейная железная дорога[сайт ишламайди]
- ↑ 5,0 5,1 Государственниэ доклади // Официалний сайт Министерства природних ресурсов и экологии Свердловской области. Режим доступа:ҳттпс://мпрсо.мидурал.ру/артиcле/шоw/ид/1126
- ↑ „Постановление № 923-П от 24.09.2020г. О внесении изменений в муниципальную программу «Экологическая безопасность на территории Муниципального образования город Алапаевск до 2025 года»“ (ру-ру). алапаэвск.орг. 2021-йил 13-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2021-йил 13-ноябр.