Ziyosfera

Albaniya

Албания (расмий тарзда: Албания Республикаси (албанча: Република э Шқипëрисë)) – Болқон ярим оролининг жануби-ғарбидаги давлат. Адриатика ва Иони денгизлари соҳилида жойлашган. Маъмурий жиҳатдан 36 ретага бўлинган[1]. Пойтахти алоҳида маъмурий бирлик қилиб ажратилган. Майдони – 28 748 км2 (11,100 сқ миля, дунёда 140-ўрин) бўлиб, у турли хил иқлим, геологик, гидрологик ва морфологик шароитларга эга. Албан Алп тоғлари ва Кораб,Скандербег,Пиндус ва Cерауниан тоғларидаги қорли қорли тоғлардан тортиб Адриатик ва Иония чўзилган унумдор пасттекислик текисликларигача. Тирана – мамлакатнинг пойтахти ва энг катта шаҳри, ундан кейин Дуррес, Влорëва Шкодер. Аҳолиси – 2 771 508 киши[2] (2025-йил 5-январ). Пойтахти Тирана шаҳри. Албания бугунги кунда Европада энг катта саноат давлати ҳисобланади. Албания Европада энг ривожланган давлат ва географик ўрнига эга. Албания 2023-йил якунига кўра, дунё давлатлари орасида иқтисодий салоҳияти энг катта ривожланган давлатга айланди. Албания тоғли давлат. Аҳолиси, Албания Статистика Институтининг 2022-йил 1-январ ҳолатига кўра, 2 793 592 киши, ҳудуди 28 748 км². Аҳоли сони бўйича дунёда 139-ўринни, ҳудуди бўйича 140-ўринни эгаллайди. Албания қисман тан олинган Косово Республикаси ва Босния ва Герсеговина билан бирга Европадаги аҳолисининг асосий қисми мусулмонлардан бири ҳисобланади. Асосий дин ислом, аҳолининг 64% га яқини сунний мусулмонлар ҳисобланади.

Албания Республикаси
албанча: Република э Шқипëрисë
Шиор: «Ти Шқипëри, мë жеп ндер, мë жеп эмрин Шқипëтар»
«Албания сен менга шараф бер, сен менга Албан деган ном бер»
Мадҳия: «Ҳймни и Фламурит»
«Байроқ аро бирлашайлик»
Файл:Ҳймни и Фламурит инструментал.огг
Location of Albaniya
Пойтахт Тирана
Энг катта шаҳар Тирана, Дуррес, Влора, Элбасан ва Шкодер
Расмий тил(лар) Албанча
Ҳукумат Парламентар Республика
Бажрам Бегаж
• Вазирлар Кенгаши Раиси
Эди Рама
• Халқ Мажлиси Раиси
Линдита Николла
Мустақиллик (Усмонийлар империясидан)
• Сана
28-ноябр 1912
Майдон
• Бутун
 28,748 км2 (140-ўрин)
• Сув (%)
 4,7
Аҳоли
• 2022-йилги рўйхат
 2,793,592
• Зичлик 97/км2
ЙИМ (ХҚТ) 2022-йил рўйхати
• Бутун
 $51.1 миллиард (118-ўрин)
• Жон бошига
 $17,858
Пул бирлиги Лек (АЛЛ)
Вақт минтақаси УТC+1
• Ёз (ДСТ)
 УТC+2
Қисқартма АЛ
Телефон префикси +355
Интернет домени .ал
таҳрир кузат

Қадимда иллирияликлар Албаниянинг шимолий ва марказий ҳудудларида, жанубда эса Эпиротлар яшаган. Соҳилда бир қанча муҳим қадимги юнон колониялари ҳам ташкил этилган. Ҳозирги Албанияда жойлашган Иллирия қироллиги Македония юксалишидан олдин ҳукмрон куч эди. Милоддан аввалги ИИ асрда Рим республикаси бу ҳудудни ўзига қўшиб олди ва Рим империяси бўлинганидан кейин Византия таркибига кирди . Биринчи таниқли Албан автоном князлиги Арбанон ХИИ асрда ташкил этилган. Албания Қироллиги , Албания Князлиги ва Албания Венета ХИИИ—ХВ асрларда мамлакатнинг турли қисмларида, бошқа албан князликлари ва сиёсий тузилмалари қаторида ташкил топган. ХВ аср охирида Албания Усмонли империясининг бир қисмига айланди. 1912 йилда замонавий Албания давлати мустақиллигини эълон қилди . 1939 йилда Италия Албания Қироллигига бостириб кирди, у Буюк Албанияга айланди, кейин эса Иккинчи Жаҳон уруши пайтида фашистлар Германиясининг протекторатига айланди. Урушдан кейин Албания Халқ Социалистик Республикаси ташкил топди, у 1991-йилги инқилоблар Албанияда коммунизмнинг қулаши ва охир-оқибат ҳозирги Албания Республикасининг ташкил топиши билан якунланди.

1912 йилда мустақилликка эришганидан бери Албания суверен парламентли конституциявий республикага айланишдан олдин монархиядан коммунистик режимга ўтиб, турли сиёсий эволюцияни бошдан кечирди. Ҳокимиятлар бўлинишига устувор аҳамият берувчи конституция билан бошқариладиган мамлакатнинг сиёсий тузилмаси парламент, тантанали президент, функционал бош вазир ва судлар иэрархиясини ўз ичига олади. Албания ривожланаётган мамлакат бўлиб, иқтисодиёти ўрта даромаддан юқори бўлган хизмат кўрсатиш соҳасига асосланган бўлиб, ишлаб чиқариш ва туризм ҳам муҳим рол ўйнайди. Коммунистик тузум парчаланганидан сўнг, мамлакат коммунистик тизимдан ўзгарди марказлашган режалаштиришдан очиқ бозор иқтисодиётига ўтди. Албания фуқаролари умумий соғлиқни сақлаш хизматидан фойдаланишлари ва бепул бошланғич ва ўрта таълимга эга. Мамлакат Европа Иттифоқига аъзоликка расмий номзод ҳисобланади.

Давлат тузуми

Албания – парламентли республика ҳисобланади. Амалдаги конституцияси 1998-йил қабул қилинган. Давлат ҳокимиятининг олий органи – 1 палатали Халқ мажлиси (155 депутат), уни барча фуқаролар 4 йил муддатга сайлайди. Давлат бошлиғи – президент. Албания Олий ижроия органи – ҳукумат бошлиғи бошчилигидаги Вазирлар Кенгаши (ҳукумат). Давлат ҳокимиятининг маҳаллий органлари – тегишли халқ кенгашлари[3].

Табиати

Адриатика денгизининг соҳили асосан пасттекислик, жанубий тоғлардан иборат. Албания ҳудудининг салкам 70 % ни баландликлар 2692 м гача бўлган Шимолий Албан Алплари (Проклетие) ва Жанубий Алплар эгаллайди. Улар ўртасидаги марказий воҳа дарё водийларига бўлинади. Соҳили паст-баланд денгиз бўйи текислигидан иборат. Хромит, нефт, битум, темирникел ва мис руда конлари бор.

Иқлими

Иқлими – Ўрта денгизга хос субтропик; июлнинг ўртача ҳарорати 24 °C, 25 °C, январники 8 °C, 9 °C. Йилига 1000 мм ёғин ёғади. Сой ва дарёлари тоғли, уларда кема қатнамайди. Энг катта дарёлари – Дрин, Семани, Шкумбини, Скадар, Охрид, Преспа кўлларининг бир қисми Албания ҳудудида жойлашган. Текисликда жигарранг, тоғларда қўнғир тоғ-ўрмон тупроқлари. Ер майдонининг 38 % дан кўпроғи ўрмон билан қопланган (дуб, бук, каштан ва бошқа хил дарахтлар). Соҳилда Ўрта денгизга хос ўсимликлар доимо кўкариб туради. Албанияда 4 миллий боғ бор[4].

Аҳолиси

Албаниянинг асосий аҳолиси – албанлар (салкам 98 %) ташкил этади. Греклар, валахлар ва бошқалар ҳам яшайди. Расмий тили – албан тили. Аҳолининг ўртача зичлиги – 1 км2 га 87 киши[5]. Аҳолининг 35 % шаҳарларда истиқомат қилади. Энг йирик шаҳарлари – Тирана, Дуррес, Шкодер, Влёра, Элбасан[2].

Тарихи

Албаниянинг энг қадимги аҳолиси пеласглар (янги тош даври), иллирийлар (милоддан аввалги 2-минг йилликдан бошлаб) бўлган. Милоддан аввалги ИИ асрда ҳозирги Албания ҳудудини Рим босиб олган. 395-йилдан 1347-йилгача у Византия таркибига кирган, кейинчалик унинг айрим қисмлари болгар ва серб заминдорлари қўл остида бўлган. 1389-йилдан Албанияни Усмонлилар империяси забт эта бошлади. ХВ аср ўрталарида Скандербег бошчилигида бошланган умумхалқ қўзғолони натижасида деярли бутун Албания озод қилинди, бироқ 1479-йилда уни яна турклар босиб олди. 1912-йил баҳорида Усмонлилар ҳукмронлигини бартараф этиш учун халқ қўзғолони бошланди. Ўша йили 28-ноябр куни Влёрада аҳоли турли табақа вакилларининг қурултойи Албанияни мустақил давлат деб эълон қилди. Муваққат ҳукуматга И. Камолбей бошчилик қилди. Аслида эса Албания бошқа давлатларга қарам бўлиб қолди. 1924-йил июнидаги халқ қўзғолони Аҳмад Зогу тўдасини ағдариб ташлади. Аммо 1924-йил декабрда у ажнабий империалистлар ёрдамида яна ҳокимиятни эгаллаб, ўзини аввалига республика президенти, 1928-йил эса қирол деб эълон қилди[6]. Унинг даврида Албания амадда Италия мустамлакасига 299 айланди. 1939-йилда фашистлар Италияси, 1943-1944 йилларда эса немис фашистлари Албанияни босиб олди. Албания 1944-йил 28-ноябрда фашист босқинчиларидан озод этилди. 1946-йил 11-январда халқ республикаси деб эълон қилинди. 1976-йил 28-декабрдан 1991-йил майгача – Албания Халқ Социалистик Республикаси деб аталиб келди. 1991-йил майдан Албания Республикаси[7]. Албания 1955-йилдан – БМТ аъзоси. Албания ва Ўзбекистон Республикаси ўртасида дипломатия муносабатлари 1993-йилда ўрнатилган. Миллий байрами – 28-ноябр – Байроқ куни (1912)[8].

Сиёсий партия ва бирлашмалари, касаба уюшмалари

Албания социалистик партияси, 1941-йилда тузилган, 1948-йилгача Албания Компартияси, 1991-йилгача Албания меҳнат партияси деб аталган. Ҳозирги номи 1991-йил 12-июнда қабул қилинган; Албания демократик партияси, 1990-йил тузилган; Албания аграр партияси, 1991-йилда тузилган; Албания республикачилар партияси, 1991-йилда тузилган; Албания социал-демократик партияси, 1991-йилда тузилган; Инсон ҳуқуқлари учун иттифоқ, 1992-йил тузилган; Албания касаба уюшмалари конфедерацияси, 1990-йилда тузилган; Албания мустақил касаба уюшмалари бирлашмаси, 1991-йилда тузилган[9].

Хўжалиги

Албания мустақил бўлгач, хўжалик соҳасида муайян муваффақиятларга эришди. У аграр-индустриал мамлакатга айланди. Албания миллий даромадининг 46 % саноатда, 33 % қишлоқ хўжалигида ҳосил қилинади.

Саноати

Озиқ-овқат, енгил саноат, кончилик ва ёғочсозлик тармоқларининг салмоғи катга. Энергетика нефт ва гидроэнергия негизига қурилган. Йилига 4 млрд. кВт-с дан ортиқ электр энергия ишлаб чиқарилади. Нефт, хром (1 йилда 1 млн. тонна – Ғарбий Европада 1-ўрин), темирникел ва мис рудалари, битум қазиб олинади. Озиқ-овқат саноатида қанд-шакар, ёғ-мой, балиқ ва мева-консерва, виночилик, тамаки тармоқлари, енгил саноатда – асосан тўқимачилик тармоғи мавжуд. Киме, металлсозлик, машинасозлик, ёғочсозлик саноатининг айрим корхоналари ишлаб турибди. Асосий саноат марказлари: Тирана, Элбасан, Фиери, Корча, Шкодер.

Қишлоқ хўжалиги

Асосий тармоғи – деҳқончилик ҳисобланади. Экинзорлари 560 минг га дан ортиқ (мамлакат ҳудудининг деярли 20 %). 230 минг га га яқини суғорилади. Маккажўхори ва буғдой озиқ-овқат соҳасида катта аҳамиятга эга. Картошка, сабзавот ҳам етиштирилади. Пахта, тамаки, қанд лавлаги асосий техника экинларидир. Токчилик, зайтун ва ситрус ўсимликлари ўстириш ривожланган. Чорвачилиқда қўйчилик ва эчкичилик устунлик қилади.

Транспорти

Бункер

Транспортнингасосий тури – автомобил транспорти (юк ай-ланмаси ҳажмининг салкам 65 % ни ташкил этади). Дуррес – Тирана, Дуррес – Элбасан ва бошқа йўналишдаги темир йўллар мавжуд. Денгиз портлари: Дуррес, Влёра. Халқаро аэропорти – Тирана (Ринас).

Ташқи савдоси

Четга асосан, хромитлар, темирникел, мис рудалари, нефт, битум, ёғоч-тахта, чарм, зайтун ёғи, тамаки, ситрус, сабзавот ва мевалар чиқарилади. Албания четдан машина, асбоб-ускуна, прокат, транспорт воситалари, доридармон, кимё саноати маҳсулотлари, кенг истеъмол моллари келтиради. Асосий ташқи савдо мижозлари: Италия, Юнонистон, Туркия, Олмония. Пул бирлиги – лек.

Тиббий хизмати

Албанияда 10 мингдан ортиқўринли касалхоналар мавжуд. 735 беморга 1 шифокор тўғри келади. Шифокорларни Тирана университетининг тиббиёт факултети етиштиради. Лиджада курортлар бор.

Халқ таълими, илмий ва маданий-маърифий муассасалари

Халқ таълими тизими 1969-йилда жорий этилган бўлиб, у мактабгача муассасалар, 8 йиллик умумий мажбурий, 4 йиллик ўрта (ҳунар ёки умумий) ва 3-4 йиллик олий ўқув юртларидан иборат. Албанияда 3 университет бор. Фанлар академияси 1973-йил ташкил этилган. Миллий кутубхона ва университет кутубхонаси, археология, этнографик музейи ва бошқалари бор[10].

Матбуоти, радиоэшиттириши, телекўрсатуви

Албанияда „Зери и популлит“ 300(„Халқ овози“, 1942-йилдан) „Месуеси“ („Муаллим“, 1961-йилдан), „Башкими ком-бетар“ („Миллий бирлик“, 1943-йилдан), „Комби“ („Миллат“, 1991-йилдан), „Дрита“ („Ҳйп“, 1960-йилдан), „Коха Ионе“ („Вақтимиз“, 1991-йилдан) ва бошқа газеталар нашр этилади. Албания телеграф агентлиги 1944-йил ташкил этилган. „Албания радиоэшиттириши ва телекўрсатуви“ давлат ташкилоти мавжуд. Радиоэшиттириш – 1944-йилдан, телекўрсатув – 1961-йилдан ишлайди.

Адабиёти

Албанияда бой халқ ижодиёти – қаҳрамонлик достонлари, тарихий қўшиқлар мавжуд. Албан тилида ҳозиргача сақланиб қолган дастлабки ёзма манба – епископ Пал Энгеланинг „Чўқинтириш таомили“ (1462)дир. ХВИ—ХВИИ асрларда адиблар П. Буди, Ф. Барде, П. Богдани, М. Бархети ижод қилдилар. ХВИИИ асрда Т. Кавалоти ва Данел албан тили луғатини туздилар. ХИХ асрда бир неча атоқли ватанпарвар ёзувчилар, миллий уйғониш арбоблари майдонга чиқди. Адабиётда романтизм оқими ҳукмрон бўлиб қолди. Шу даврнинг энг таниқли намояндалари – шоирлардан И. Де Рада („Милосао қўшиғи“, „Шўрпешона Скан-дербег“ достонлари), Кенжа Г. Дара („Баланинг сўнгги қўшиғи“ достони). З. Серембе („Тақдир“ достони), В. Шкодрани („О, менинг Албаниям“ достони), адиб ва таржимон К. Кристофориди. Адабиётда новелла, тарихий роман, драма пайдо бўла бошлади. Янги адабиётнинг асосчиларидан бири Н. Фрашерининг „Пода ва дала“ (1886), „Скандербег тарихи“ (1898) ва бошқа достонлари юзага келди. ХХ аср бошларидаги шоирлар – А. Чаюпи („Томори ота“ тўплами, 1902; „Ўн тўрт ёшли куёв“ комедияси, 1902), Н. Меда („Қувғин“, „Булбул ноласи“ достонлари), Ф. Широка, Р. Силичи халқни бирликка чақиради. Ватанпарварлик руҳидаги қўшиқ ва новеллалар муаллифи М. Грамено албан бадиий прозасининг асосчиларидан бири бўлди. Албания адабиётининг таниқли вакили Фан Ноли ўз шеърларида фуқарога ҳурмат ва муҳаббат туйғуларини улуғлади („Салип Султон қўшиғи“, „Қувғин қурбони“, „Драгобий ғори“, „Югур марафончи“ ва бошқалар). ХХ асрнинг 30-йилларида ижтимоий мавзу қаламга олина бошлади. Иккинчи жаҳон уруши даврида ва Албания озодликка чиққанидан сўнг адабиётда италян-немис фашистларига қарши кураш мавзуидаги асарлар яратилди (Ф. Гятанинг „Партизан Банко ҳақида қўшиқ“ достони, Д. Шутеричининг „Ҳалоскорлар“ романи, 1952-1955). Турмушни ижтимоий жиҳатдан ўзгартиришга бағишланган романлар (С. Спассенинг „Улар ёлғиз эмас эди“, 1952; Ф. Гятанинг „Ботқоқ“, 1959 ва бошқалар) пайдо бўлди. 50-60-йилларда автобиографик ва тарихий қисса ҳамда романлар (Д. Шутеричи, В. Кокона, Я. Дзодза асарлари) яратилди. Маданий уйғониш, биринчи навбатда, албан тилининг черков матнлари ва нашрлари соҳасида ривожланиши орқали намоён бўлди. Протестант ислоҳотлари маҳаллий тил ва адабий анъананинг ривожланишига бўлган умидларни кучайтирди, руҳоний Гжон Бузуку католик литургиясини албан тилига таржима қилиб , Мартин Лютер немис учун қилган нарсани албанлар учун қилишга ҳаракат қилди. Гжон Бузуку томонидан ёзилган „Мешари“ (Тҳе Миссал) 1555 йилда нашр этилган ва ўрта асрларда ёзма албан тилидаги биринчи адабий асарлардан бири ҳисобланади. Тилнинг нозик даражаси ва барқарорлаштирилган орфография ёзма албан тилининг олдинги анъаналари натижаси бўлиши керак, бу анъана яхши тушунилмаган. Бироқ, Бузукугача бўлган баъзи парчаланган далиллар мавжуд, бу албан тилининг камида ХИВ асрда ёзилганлигини кўрсатади.

Парашқеви Қириази – ўқитувчи ва феминист (1880-1970) ижод қилган. Бу асрлардаги албан ёзувлари нафақат диний матнлар, балки тарихий йилномалар ҳам бўлиши керак. Улар ҳақида гуманист Марин Барлети эслатиб ўтади, у ўзининг 1504 йилдаги „Шкодерни қамал қилиш“ (Рретҳими и Шкодрëс) китобида халқ тилида (умумий тилда) ёзилган ана шундай хроникаларни варақлаганлигини, шунингдек, унинг машҳур таржимаи ҳолини тасдиқлайди. Скандербег тарихи, Сcандербеги Эпиротарум принcипис (Тарих) Скандербег тарихи ҳанузгача Скандербегшуносликнинг асоси бўлиб, албан миллий ўз-ўзини онгини шакллантириш учун муҳим бўлган албан маданий хазинаси ҳисобланади .

ХВИ—ХВИИ асрларда катехизм (Э мбëсуаме криштерë) (Христиан таълимотлари) 1592 йилда Леке Матрëнга томонидан ёзилган, (Доктрина э криштерë) (Христиан таълимоти) 1618 ва (Ритуале романум биринчи бўлиб Ритуале романум) нинг ёзувчиси Албан насри ва шеъриятининг асл нусхаси, Франг Бардининг Жорж Катриот учун узр сўраши (1636), у ҳам луғат ва фолклор асарларини нашр этган, Пжетер Богданининг „Кунеус Пропҳетарум“ (Пайғамбарлар гуруҳи) (1685) теологик-фалсафий шартномаси, энг универсали. албан ўрта асрлар шахси, албан тилида нашр этилган . 20 ва ХХИ асрдаги энг машҳур албан ёзувчиси Исмоил Кадаре бўлиши мумкин .

Спорт

Албания биринчи марта 1972-йилда Олимпия ўйинларида иштирок этди. Мамлакат 2006-йилда Қишки Олимпия ўйинларида дебют қилган . Албания кейинги тўртта ўйинни ўтказиб юборди, улардан иккитаси 1980- ва 1984-йилги бойкотлар туфайли, аммо 1992-йилги Барселона ўйинларига қайтди . Ўшандан бери Албания барча ўйинларда қатнашиб келмоқда. Албания одатда сузиш, енгил атлетика, оғир атлетика, отиш ва курашни ўз ичига олган мусобақаларда қатнашади. Мамлакатни 1972-йилдан буён Албания Миллий олимпия қўмитаси тақдим этади . Халқ 1987- йилда Сурияда бўлиб ўтган Ўрта ер денгизи ўйинларида қатнашиб келади. Албаниялик спортчилар 1987-йилдан 2013 йилгача жами 43 та (8 та олтин, 17 та кумуш ва 18 та бронза) медалларни қўлга киритишган.

Тиран марказида Миллий арена жойлашган. Албаниядаги машҳур спорт турларига футбол , ​​оғир атлетика, баскетбол , ​​волейбол, теннис, сузиш, регби иттифоқи ва гимнастика киради. Футбол Албанияда энг машҳур спорт тури ҳисобланади. У ФИФА ва УЭФАга аъзо бўлган Албания Футбол Уюшмаси (албанча : Федерата Шқиптаре э Футболлит , Ф.СҲ. Ф.) томонидан бошқарилади .

2017-йилда дунё рейтингида 51-ўринни эгаллаган Албания миллий футбол жамоаси (2015-йил 22-августда энг юқори 22-ўрин) 1946-йилдаги Болқон кубоги ва 2000-йилги Малта Ротҳманс халқаро турнирида ғолиб чиқди, аммо УЭФА Эуро- га қадар ҳеч қачон ҳеч қандай йирик УЭФА ёки ФИФА турнирида қатнашмаган. 2016-йил , Албаниянинг қитъада илк бор чиқиши турнир ва эркаклар футболи бўйича йирик турнирда. 2016-йил 19-июн куни УЭФА Евро-2016 ўйинида Руминияни 1:0 ҳисобида мағлуб этган Албания йирик турнирда ўзининг илк голини урди ва Европа чемпионатидаги илк ғалабасини қўлга киритди. Энг муваффақиятли футбол клублари: Скëндербеу , КФ Тирана , Динамо Тирана , Партизани ва Вллазниа .

Оғир атлетика албанлар учун энг муваффақиятли индивидуал спорт турларидан бири бўлиб, миллий терма жамоа оғир атлетика бўйича Европа чемпионати ва қолган халқаро мусобақаларда медалларни қўлга киритади. Албаниялик оғир атлетикачилар Европа чемпионатида жами 16 та медални қўлга киритишди, улардан 1 таси олтин, 7 таси кумуш ва 8 таси бронза. Оғир атлетика бўйича жаҳон чемпионатида Албания оғир атлетика жамоаси 1972-йилда олтин, 2002-йилда кумуш ва 2011-йилда бронза медалини қўлга киритди.

Меъморлиги

Антик давр (милоддан аввалги ВИИ аср)дан Албания ҳудудида мудофаа иншоотлари, жамоат ва уй-жой бинолари, меъморий безакларнинг қолдиқлари, ўрта асрлардан Византия иншоотлари (13- ХИВ асрларга мансуб бўлган Лявдари, Мборя қишлоқларидаги черковлар) ва романтик услубдаги иморатлар (Шаси қишлоғидаги собор, Вау-и-Деес, Оботи қишлоқларидаги черковлар, ХИИИ аср), шунингдек, истеҳкомва қасрлар сақланиб қолган. Саройлар, тимлар, мачитлар ҳам мавжуд. Албания Халқ меъморлигига хос хусусиятлар – тоғлардаги мустаҳкам минорасимон уйлар, икки-уч қаватли, олди пешайвонли, ясси черепица томли уйлар. Албания шаҳарларида ўрта асрлар ва ХХ аср бошларидаги иншоотлар билан ёнма-ён замонавий иморатлар кўзга ташланади.

Учлик бункер
ярим хароба бункер

Тасвирий санъати

Ўрта асрларда рассомлик ва ҳайкалтарошлик бирмунча ривож топган (Лявдаридаги Троица черкови деворларига ишланган суратлар). ХВИ асрнинг 50-йилларида Шелцан ва Балш черковларида неокастрлик уста Онуфрий суратлар чизган. ХИХ аср охири – ХХ аср бошларида дунёвий ранг-тасвир (рассомлардан Н. Мартини, К. Хидромено) пайдо бўлди. Кейинги йилларда мусаввирлик, графика, ҳайкалтарошликнинг турли жанрлари ривожланди. Албанияда халқ 301 та амалий санъати (гиламдўзлик, тикувчилик, тўқувчилик, ўймакорлик, заргарлик) қадим замонлардан маълум.

Санъат ва архитектура

Албаниянинг бадиий тарихига, айниқса, қадимги ва ўрта асрлардаги кўплаб одамлар, урф-одатлар ва динлар таъсир кўрсатган. У рангтасвир, кулолчилик, ҳайкалтарошлик, кулолчилик ва архитектурани ўз ичига олган воситалар ва фанларни ўз ичига олган кенг спектрни ўз ичига олади, уларнинг барчаси турли хил минтақалар ва даврларда услуб ва шакл жиҳатидан жуда хилма-хилликни намойиш этади.

Ўрта асрларда Византия ва Усмонли империясининг юксалиши Албания эрларида насроний ва ислом санъатининг мос равишда ўсиши билан бирга бўлди, бу бутун мамлакат бўйлаб меъморчилик ва мозаика намуналарида яққол намоён бўлди. Асрлар ўтиб, Албан Уйғониш даври замонавий албан маданиятининг озод бўлишида муҳим аҳамият касб этди ва адабиёт ва санъатнинг барча соҳаларида мисли кўрилмаган ўзгаришларни кўрди, рассомлар эса импрессионизм ва романтизм идеалларига қайтишга интилишди. Бироқ, Онуфри , Коле Идромено , Давид Селеница , Костандин Шпатараку ва ака-ука Зографлар албан санъатининг энг кўзга кўринган намояндаларидир.

Албания меъморчилиги классик антик даврга бориб тақаладиган турли цивилизациялар меросини акс эттиради . Албаниянинг йирик шаҳарлари қал’а ичидан уй-жойлар, диний ва тижорат тузилмаларини ўз ичига олган, шаҳар майдонларини доимий равишда қайта лойиҳалаш ва қурилиш техникаси эволюцияси билан ривожланган. Ҳозирги вақтда шаҳар ва қишлоқлар турли хил меъморчилик услубларининг бутун спектрини акс эттиради . ХХ асрда қадимий таъсирга эга бўлган кўплаб тарихий ва муқаддас бинолар коммунистик даврда бузиб ташланган.

Қадимги архитектура Албания бўйлаб топилган ва энг кўп кўринадиган Бйллис , Амансия , Финикия , Аполлония , Бутринт , Антигония , Шкодер ва Дуррес . Византия империясининг узоқ давом этган ҳукмронлигини ҳисобга олиб, улар кўзга кўринадиган девор расмлари ва фрескаларнинг ажойиб бойлиги билан қал’алар, қал’алар, черковлар ва монастирларни тақдим этдилар . Эҳтимол, энг машҳур мисолларни жанубий Албания шаҳарлари ва Корче , Берат , Воскопоже ва Гжирокастер атрофида топиш мумкин. Усмонли архитектурасининг жорий этилиши билан бирга, масжидлар ва бошқа исломий биноларнинг ривожланиши, айниқса Берат ва Гжирокастерда кузатилган. Тарихийлик , Арт Ноувеау ва Неоклассицизмнинг самарали даври ХИХ асрга қўшилди, энг яхши мисол Корчеда . ХХ аср Тиранада мавжуд бўлган Скандербег майдони ва вазирликлар каби замонавий италян услуби каби янги меъморчилик услубларини олиб келди . У Шкодер, Влорë , Саранда ва Дурресда ҳам мавжуд . Бундан ташқари, бошқа шаҳарлар турли маданий ёки иқтисодий таъсирлар орқали ўзларининг бугунги Албанияга хос кўринишини олдилар.

Социалистик классицизм Иккинчи жаҳон урушидан кейин Албанияда коммунистик даврда пайдо бўлди . Бу даврда кўплаб социалистик услубдаги мажмуалар, кенг йўллар ва фабрикалар қурилди, шаҳар майдонлари қайта ишланган, кўплаб тарихий ва муҳим бинолар бузиб ташланди. Ушбу услубнинг диққатга сазовор намуналари Тереза онаси майдони, Тирана пирамидаси, Конгресслар саройи ва бошқалар.

Учта Албания археологик об’эктлари ЮНЕСКОнинг Жаҳон мероси об’эктлари рўйхатига киритилган . Буларга Бутринтнинг қадимий қолдиқлари, Берат ва Гирокастернинг ўрта аср тарихий марказлари ҳамда 2019-йилдан бери Шимолий Македония билан бўлган Оҳрид вилоятининг табиий ва маданий мероси киради. Бундан ташқари, қироллик Иллирия қабрлари , Аполлония , Дурреснинг қадимий амфитеатри ва Баштове қал’аси Албаниянинг тахминий рўйхатига киритилган.

Ошхона

Букë мисри (маккажўхори нони) албан дастурхонидаги асосий таомдир Асрлар давомида албан ошхонасига албан маданияти, географияси ва тарихи кенг таъсир кўрсатган ва шунинг учун мамлакатнинг турли қисмлари ўзига хос минтақавий ошхоналардан баҳраманд бўлган . Пишириш анъаналари, айниқса, шимол ва жануб ўртасида фарқ қилади, чунки турли хил топография ва иқлим, бу кўплаб ўтлар, мевалар ва сабзавотларнинг ўсиши учун ажойиб шароитларга ёрдам беради.

Албанлар лимон, апелсин, анжир ва энг муҳими, албан таомларининг энг муҳим элементи бўлган зайтун каби кўплаб меваларни ишлаб чиқаради ва ишлатади . Зираворлар ва райҳон, лаванта, ялпиз, орегано, бибария ва кекик каби бошқа ўтлар, саримсоқ, пиёз, қалампир, картошка, помидор каби сабзавотлар, шунингдек, барча турдаги дуккаклилар кенг қўлланилади.

Ўрта эр денгизидаги Адриатик ва Иония бўйлаб қирғоқ чизиғи билан балиқ, қисқичбақасимонлар ва денгиз маҳсулотлари машҳур ва албан диэтасининг ажралмас қисмидир. Акс ҳолда, қўзичоқ насронийлар ва мусулмонлар учун турли байрамлар ва диний байрамлар учун анъанавий гўшт ҳисобланади, гарчи парранда, мол гўшти ва чўчқа гўшти ҳам жуда кўп.

Қовурилган қалампир анъанавий ва таниқли қатламли албан пироги пите билан хизмат қилади Тавë коси (" аччиқ сутли кострюлка ") – Албаниянинг миллий таоми бўлиб, қалин, тортилган ёгурт пардаси остида пиширилган қўзичоқ ва гуручдан иборат . Фëргесë бошқа миллий таом бўлиб, қалампир, помидор ва творогдан иборат . Пите, шунингдек, исмалоқ ва гжизë (творог) ёки миш (қийма гўшт) аралашмасидан тўлдирилган пиширилган пишириқ ҳам машҳур .

Петулла, анъанавий қовурилган хамир ҳам машҳур мутахассислик бўлиб, шакар кукуни ёки оқ пишлоқ ва турли хил мева мурабболари билан хизмат қилади. Флиа қаймоқ билан суртилган ва сметана билан хизмат қиладиган бир нечта крепга ўхшаш қатламлардан иборат . Берлинер донутларига ўхшаш Крофне мураббо ёки шоколад билан тўлдирилади ва қишда тез-тез истеъмол қилинади. Қаҳва албан турмуш тарзининг ажралмас қисмидир. Мамлакатда аҳоли жон бошига дунёнинг бошқа мамлакатларига қараганда кўпроқ қаҳвахоналар мавжуд. Чойни уйда ҳам, ташқарида ҳам кафе, бар ёки ресторанларда ичиш мумкин. Cаж Мали (Сидеритис чойи) жуда севимли ва кўпчилик албанлар учун кундалик ҳаётнинг бир қисмидир. У Жанубий Албания бўйлаб ўстирилади ва шифобахш хусусиятлари билан машҳур. Қора чой ҳам машҳур.

Албан шароби ҳам бутун мамлакат бўйлаб кенг тарқалган бўлиб, минг йиллар давомида етиштирилади. Албания шароб ишлаб чиқаришнинг узоқ ва қадимий тарихига эга ва вино ишлаб чиқарувчи мамлакатларнинг қадимги дунёсига киради.

Мусиқаси

Албан халқ мусиқасида хилма-хил маҳаллий услублар, табиий беш пардали (пентатоник) куйлар, озарбайжон мусиқасида учрайдиган оҳанглар бор. Ўзбек мусиқасидаги каби вазни ўзгариб турадиган қўшиқ ва рақс куйлари тараққий топган. Аксари 3 овозли қўшиқлар камонли чолғулар жўрлигида айтилади. ХХ аср 50-йилларидан профессионал мусиқа санъати: опера (П. Якованинг „Мрика“, 1954, „Скандербег“, 1968), балет (Т. Дайянинг „Халил ва Хайрия“, 1963), оперетта, симфония, камер, чолгу, хор мусиқаси ривожланди. Тиранада давлат опера ва балет театри бор. Албан халқ мусиқаси миллий ўзига хосликнинг муҳим қисмидир ва умумий албан мусиқасида асосий рол ўйнашда давом этмоқда . Халқ мусиқасини икки стилистик гуруҳга, асосан шимолий Гҳег навларига ва жанубий Лаб ва Тоск навларига бўлиш мумкин. Шимолий ва жанубий анъаналар шимолдан қўпол оҳанг ва мусиқанинг янада эркин жанубий шакли билан ажралиб туради.

Кўпгина қўшиқлар Албан тарихи ва маданиятига оид воқеаларга, жумладан, шараф, меҳмондўстлик, хиёнат ва қасос каби анъанавий мавзуларга тегишли. Албан халқ мусиқасининг биринчи компиляцияси икки Ҳимариот мусиқачиси Неçо Мука ва Коçо Чакали томонидан Парижда албан сопраноси Тефта Ташко-Коçо билан ишлаш пайтида яратилган . Ўша пайтда учта рассом томонидан бир нечта граммофон компиляциялари ёзилган, бу эса албан изо-полифониясининг ЮНЕСКОнинг номоддий маданий мероси сифатида тан олинишига олиб келди.

Фестивали и Кëнгëс миллий радио Телевизиони Шқиптар (РТСҲ) томонидан ўтказиладиган анъанавий албан қўшиқ танловидир. Ваче ЗелаваПарашқеви Симакунингкарерасини бошлади. Бу албан муаллифлари томонидан басталанган ва ҳакамлар ҳай’ати ёки жамоатчилик томонидан овозга қўйилган премерада эълон қилинмаган қўшиқларни тақдим этувчи албан ижрочилари ўртасидаги мусиқа танловидир.

Замонавий санъаткорлар Рита Ора, Бебе Рекха, Эра Истрефи, Дуа Липа, Ава Макс, Блеона, Элвана Гжата, Эрмонела Жахо ва Инва Мула ўзларининг мусиқалари билан халқаро эътирофга эришдилар, сопрано Эрмонела Жаҳо эса баъзилар томонидан тасвирланган. „дунёдаги энг машҳур сопрано“. Албан опера қўшиқчиси Саимир Пиргу 2017-йилги Граммй мукофотига номзод бўлди.

Театри

1874-йилда Тесторати бошчилигидаги театр тўгараги дастлабки саҳна асарини қўйди. ХИХ аср 2-ярмида С. Фрашери, М. Грамено, Ф. Ноли, А. Чаюпи песаларини ҳаваскор театр труппалари саҳналаштирди. 1944-йил Тиранада профессионал халқ театри, кейинроқ Корча ва Дурресда театрлар барпо этилди. Албания Моисеи номидаги олий актёрлик билим юрти очилган (1959).

Киноси

Албания кинематографияси иккинчи жаҳон урушидан сўнг ривожлана бошлади[11]. 1952-йилда ташкил этилган „Янги Албания“ киностудияси ҳужжатли филмлар ва киножурналлар чиқаради. Биринчи рангли бадиий филм – „Албаниянинг буюк фарзанди Скандербег“ (1954). Кейинчалик „Тана“, „Ер аланга ичра“ ва бошқа бадиий филмлар яратилди[12].

Инсон ҳуқуқлари

Тиранада 2016 ЛГБТ+ фахри мавжуд. Қишлоқ жойларидаги аёлларнинг қарийб 60 фоизи жисмоний ёки руҳий зўравонликдан азият чекмоқда, қарийб 8 фоизи эса жинсий зўравонлик қурбони. Ҳимоя буйруқлари кўпинча бузилади. 2014 йилда Албания Хелсинки қўмитаси (АҲC) қотиллик қурбонлари сони ҳали ҳам юқори эканлигини маълум қилди. Дискриминациядан ҳимоя қилиш бўйича комиссар аёлларни камситувчи оилани рўйхатга олиш тўғрисидаги қонун билан боғлиқ хавотирларни билдирди. Натижада, аксарият эркаклардан иборат бўлган оила бошлиқлари шерикларининг рухсатисиз оилавий яшаш жойини ўзгартириш ҳуқуқига эга.

2015-йилда ИЛГА-Эуропе ассоциацияси Албанияни ЛГБТ ҳуқуқлари бўйича кузатилган 49 Европа давлати ичида 19-ўринга қўйди. Айни пайтда, 2022-йилдаги сўнгги ҳисоботга кўра, тараққиётнинг йўқлиги Албанияни 49 та давлат орасида Европанинг 28-мамлакати бўлишига олиб келди.

Манбалар

  1. ↑ Cоунтиэс оф Албаниа (ингл.)
  2. ↑ 2,0 2,1 „2011 Cенсус“. 2012-йил 14-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 6-апрел.
  3. ↑ Албаниа реcогнизес индепендент Косово
  4. ↑ Албанси
  5. ↑ „Маппинг тҳе Глобал Муслим Популатион: А Репорт он тҳе Сизе анд Дистрибутион оф тҳе Wорлд’с Муслим Популатион“ (ПДФ). Пью Рисёрч Сентер (Оcтобер 2009). 2013-йил 25-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 16-феврал 2011-йил.
  6. ↑ Албаниэн wилл ин диэ ЭУ(олм.)
  7. ↑ „Праздники Албании в проэкте праздники 2010 год“. 2010-йил 5-январда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 6-апрел.
  8. ↑ Селищэв А. М., Славянскоэ населениэ в Албании, София, 1931
  9. ↑ Стате.гов, Фреэдом оф Религион 2007
  10. ↑ Зиcкел, Иwаскиw, 1994
  11. ↑ Кинопокалипсис. Ру: Албанское кино, 2013-02-08да асл нусхадан архивланди, қаралди: 2013-04-06
  12. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил

Ҳаволалар



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi