Albert Einstein

Алберт Эйнштейн (немисча: Алберт Эинстеин; 14-март 1879-йил — 18-апрел 1955-йил) — немис ва яҳудий физик-назариётчиси, барча замонларнинг энг буюк ва энг катта таъсирга эга физик олим. Эйнштейннинг мактабда математикадан имтиҳонлардан йиқилгани ва иккичи бўлгани ҳақидаги асотирлар рост эмас. Аслида у 12 ёшгача математика мактаб курсини ўрганиб олган, кейин ота-онаси унга бошқа, қийинроқ китоблар беришган. 15 ёшида Эйнштейн дифференсиал ва интеграл алгебрани яхши билар эди. Унинг математикадан гўёки оқсаганини Роберт Риплей 1935-йилги газета мақоласи учун тўқиб чиқарган.

Алберт Эйнштейн
Эйнштейн 1921-йилда
Таваллуди	14-март 1879-йил Улм, Вюрттемберг қироллиги, Германия империяси
Вафоти	18-апрел 1955-йил(1955-04-18) (76 ёшда) Принстон, Ню-Жерси, АҚШ
Истиқомат жойлари	Германия, Италия, Швейсария, АҚСҲ
Фуқаролиги	Германия (1879-96, 1914-33) Швейсария (1901-55) АҚСҲ (1940-55)
Соҳаси	Физика
Таълими	ЭТҲ Зüрич
Академик раҳбарлари	Алфред Клеинер
Машҳур ишлари	Умумий нисбийлик назарияси Хусусий нисбийлик назарияси Броwн ҳаракати Фотоэлектрик эффект Масса-энергия айнияти Эйнштейн майдон айниятлари Босе–Эйнштейн статистикаси
Мукофотлари	Физикадан Нобел мукофоти (1921) Cоплей медали (1925) Мах Планcк медали (1929)

Алберт Эйнштейн

У нисбийлик назарияси асосчиси, майдон квант назарияси ва статистик физика асосчиларидан бири. Нисбийлик ва квант механикаси замонавий физиканинг иккита устунидир. Унинг нисбийлик назариясидан келиб чиққан Э=мc² Масса-энергия эквиваленти формуласи „дунёдаги энг машҳур тенглама“ деб номланган.

Сюрих политехникумини тугатган. Сюрих университети (1909) ва Берлин университети Бавария Фанлар академияси физика институти директори (1914-1933). 1933-йилдан то умрининг охиригача АҚШдаги Принстон университетида ишлаган.

Илмий ишлари асосан нисбийлик назариясига доир. Эйнштейн масса ва энергиянинг ўзаро боғлиқлиги қонунини кашф қилган (1905). Майдон квант назариясининг яратилишида Эйнштейннинг ҳиссаси жуда катта. Ёруғлик нурланишини ёруғлик квантлари ёки фотонлар оқимидан иборат, деб ҳисоблаб, ёруғлик нурланишининг дискретлиги, квант структурага эга эканлиги ҳақидаги тасаввурни фанга киритган, Броун ҳаракатининг молекулярстатистик назариясини ривожлантирган (1905), фотонни назарий жиҳатдан кашф қилган. Квант назария асосида температура пасайиши билан қаттиқ жисм иссиқлик сиғимининг камайишини (1907), мувозанатли нурланиш энергиясининг флуктуациясини биринчи марта кўриб чиққан (1909); фотоэффектив, флюорессенсия учун Стокс қоидасини, фитоионланиш ва бошқаларни тушунтириб берган (1912), фотокимёнинг асосий қонуни (Эйнштейн қонуни) ни очган (1912), нурланиш учун корпускуляр-тўлқин дуализм, индуксияланган (мажбурий) нурланиш ҳодисасини олдиндан айтиб берган (1916). Эйнштейн жисмлар магнитланганда механик моменти ўзгариши ҳодисасини башорат қилган ва тажрибада кўрсатган (нидерланд физиги В. де Хааз билан ҳамкорликда, 1915). Эйнштейн гравитацион тўлқинлар ҳақида постулат қабул қилиб (1916), гравитацион нурланиш қуввати формуласини келтириб чиқарган (1918). Бутон спинли зарраларнинг квант статистикаси (Бозе — Эйнштейн статистикаси)ни яратган (1924—25). 1933-йилдан космология ва майдоннинг ягона назарияси билан шуғулланган. Эйнштейн ижтимоийсиёсий воқеаларни ҳам кузатиб борган. У уруш ва фашизмга қарши чиққан. Эйнштейн 1940-йилда фашистлар Германиясида ядро қуроли борлиги тўғрисида АҚСҲ президенти Ф. Рузвелтга хат ёзди. У ядро қуролининг қўлланишига қарши бўлган. Даврий жадвалдаги синтетик элементлардан бири „Эйнштейниум: лот. Эйнштейниум“ унинг шарафига номланган. Эйнштейннинг илмий ишлари ҳозирги замон физикасининг ривожланишида муҳим аҳамиятга эга бўлди. Нобел мукофоти лауреати (1921).

Ҳаёти ва Кариераси

Ёшлиги ва таълими

Алберт Эйнштейн 1879-йилнинг 14-мартида Германия империясининг Wüрттемберг қироллигидаги Улм шаҳрида дунёга келган. Отаси — Ҳерманн Эйнштейн, сотувчи ва муҳандис бўлган. Онаси — Паулине Коч. 1880-йилда оила Мüнчен шаҳрига кўчиб ўтади. У ерда Эйнштейннинг отаси ва унинг амакиси Жакоб ўзгармас токка асосланган электр қурилмалари ишлаб чиқарувчи „Электротечнисче Фабрик Ж. Эйнштейн & Cиэ“ номли ширкатга асос солишди.

Алберт беш ёшлигида Мüнчен шаҳридаги католик бошланғич мактабида ўқишни бошлаб, у ерда уч йил таълим олди.

Алберт Эйнштейн уч ёшлигида (1882)

Саккиз ёшида Луитполд-Гймнасиум (ҳозирги Алберт-Эйнштейн-Гймнасиум) да ўқий бошлади. Бу ерда у етти йилдан сўнг Германия империясини тарк эткунга қадар, мукаммал бошланғич ва ўрта таълимни ўқийди. 1894-йилда, Ҳерман ва Жакобнинг компанияси Мюнҳеннинг электр таъминоти тендерида мағлуб бўлади, бунга сабаб қилиб, уларнинг қурилмалари ўзгармас ток стандартидан маҳсулдорлиги юқорироқ ўзгарувчан ток стандартига ўтишдаги етишмовчилик кўрсатилади. Мағлубият Мюнҳендаги фабрикани сотишга ундайди. Иш илинжида Эйнштейн оиласи Италияга дастлаб Миланга, бир неча ойдан сўнг Павияга (Павиа) кўчади. Павияда Эйнштейнлар Уго Фосколо, Контардо Феррини ва Ада Негрилар (Уго Фосcоло, Cонтардо Феррини анд Ада Негри) бир неча бор яшаган Корназзани Плазасига (Палаззо Cорназзани) жойлашишади. Оила Павияга кўчиб кўтгандан кейин, Алберт 15 ёшгача Луитполд Гимназиясида таҳсилни якунлаш учун қолади. Унинг отаси уни электр муҳандиси бўлишга ундашда давом этарди лекин Эйнштейн бошлиқлар билан жанжаллашар ва мактабнинг қонунлари ва ўқитиш методикасидан норози эди. У кейинчалик ­­ўрганиш руҳияти ва креатив фикрлаш қатъий эслаб ўрганиш методикасига олиб келганини ёзади. 1894-йил декабр ойининг охирида, шифокорлар қўлёзмалари орқали мактабни ишонтирган холатда кетишга йўл қўйишларига кўндиради ва Италияга, Павиядаги оиласига қўшилиш учун йўл олади. У Италиядаги вақтида „'Эфирнинг Магнетик майдондаги ҳолатлари текшируви“ номи остида кичик илмий иш ёзади.

Алберт математикадан ўз тенгдошларидан бир неча йилга илгарилаган холда, математика ва физикада кичик ёшидан катта билимларни эгаллайди. У 12 ёшида бир ёзнинг ўзида Евклид геометриясини мустақил равишда ўрганиб чиқади. Шунингдек у 12 ёшида Пифагор теоремасига ўзининг мустақил кашф этган исботини ҳам тақдим этади. 12 ёшли Эйнштейн билан ишлаган оилавий ўқитувчи Макс Талмуд Эйнштейнга геометрия китобини бергандан қисқа вақт ўтиб бундай деган эди: „Эйнштейн бутун китобни ишлади. У Олий математикада фидойи бўлди. Кейинчалик унинг математикада билимлари шу қадар юксак бўлдики, унга етолмай қолдим“. Унинг геометрия ва алгебрага бўлган 12 ёшида туғилган иштиёқи табиатни „математик структура“да тушунишга ундади.  У 12 ёшида ҳисоб илмида ўзини ўзи ўқтишни бошлади ва ўзининг айтиши бўйича 14 ёшга етганда Интеграл ва Ҳосила ҳисоб-китобини мукаммал эгаллади.

Ёш Алберт Эйнштейн (1894)

13 ёшга етганда унинг фалсафа ва мусиқага бўлган қизиқиши жиддийлашди ва Кантнинг „Аниқ сабабларнинг танқиди“ мақоласи билан танишди. Кант унинг севимли философига айланди ва унинг ўқитувчисининг таъкидлашича: „Ўша ёшда, у эндигина 13 ёшда эди, оддий одамлар учун тушунарсиз бўлган Кантнинг ишлари у учун аниқ-равшанлиги билиниб турар эди“.

1895-йил, 16 ёшида, Эйнштейн Сюрих даги Швейсария Федерал Политехника мактабига кириш имтиҳонларини топширади. У умумий қисмда имтиҳон талабларига жавоб бера олмади аммо физика ва математикада алоҳида ажралиб чиқди. Политехник мактабдаги асосий шахс тавсиясига биноан Швецария, Араудаги Арговиан махсус мактабида (гимназиясида) 1895-1896-йилларда ўрта таълимни якунлаш мақсадида таълим олди. У Жост Винтелернинг оиласида вақтинчалик туриш мобайнида Винтелернинг қизи Марияга кўнгил қўяди. Кейинчалик Албертнинг опаси Мажа ёхуд Мая Винтелернинг ўгли Пауга турмушга чиқади. 1896-йил январда отасининг розилиги билан ҳарбий хизматдан қочиш мақсадида Германиянинг Вурттемберг қироллиги фуқаролигидан воз кечади. 1896-йил сентабрда Швейсария миллий тестидан асосан яхши баҳолар билан ўтади, айниқса математика ва физика фанларидан бирдан олтигача баҳолаш тизимида энг юқори олти баллни қўлга киритади. 17 ёшида Федерал политехника мактабига 4 йиллик математика ва физика курсларига рўйҳатдан ўтади. Бир ёш катта Мария Винтелер эса Швецариянинг Олсбергига ўқитиш лавозимига кўчиб ўтади.

Албертнинг келажакдаги хотини, 20 ёшли Мева Марич исмли серб ҳам ўша йили политехника мактабига ёзилган эди. У математика ва физика соҳасида диплом иши учун ўқиётган 6 киши орасида ягона аёл эди. Ортда қолган бир неча йил давомида Эйнштейн ва Маричнинг ораларидаги дўстлик романтика билан бойиди ва улар ҳисобсиз вақтларини бирга китоб ўқиш, муҳокама қилишга, икковлари ҳам қизиққан физика қўшимча дарсларига боришга сарфладилар. Эйнштейн ўз хатларида ўзининг таълим жараёнини Марич билан бир қаторда кўришини ёзади. 1900-йилда Алберт Федерал ўқитиш дипломи билан мукофотланди. Кўп йиллар давомида гувоҳларнинг далиллари ва бир нечта мактублар мавжуд бўлиб, Марич 1905-йилги муҳим мақолаларидан олдин, Аннус Мирабилис мақолалари деб номланади, Эйнштейн билан ҳамкорлик қилган бўлиши мумкин ва улар изланишлари давомида баъзи тушунчаларни биргаликда ишлаб чиқдилар, аммо бу масалани ўрганган баъзи физика тарихчилари Марич бу лойиҳага бирон бир муҳим ҳисса қўшган деган фикрга қарши.

Турмуши ва болалари

Эйнштейн ва Марич ўртасидаги дастлабки ёзишмалар 1987-йилда топилган ва нашр этилган, бу эр-хотиннинг 1902-йил бошида Нови Садда туғилган „Лизерл“ исмли қизи борлигини аниқлади, у ерда Марич ота-онаси билан бирга эди. Марич Швейсарияга асл исми ва тақдири номаълим бўлган фарзандисиз қайтди. Эйнштейннинг 1903-йил сентабридаги мактуби мазмуни шуни кўрсатадики, қиз бола асраб олишга топширилган ёки гўдаклигида қизамиқдан вафот этган.

Алберт Эйнштейн ва унинг рафиқаси Милева Марич

Эйнштейн ва Марич 1903-йил январ ойида турмуш қуришди. 1904-йил май ойида уларнинг ўғли Ҳанс Алберт Эйнштейн Швейсариянинг Берн шаҳрида дунёга келган . Уларнинг ўғли Эдуард 1910-йил июл ойида Тюрихда туғилди. Эр-хотин 1914-йил апрел ойида Берлинга кўчиб ўтишди, лекин Марич ўғиллари билан Тюрихга қайтиб келишди. Улар аввал жиддий романтик муносабатда бўлишганига қарамай, амакиваччаси Элза Ловензал Эйнштейннинг диққат-эътибори марказида бўлиб қолди. Элза унинг она томондан биринчи, ота томондан иккинчи амакиваччаси эди. Эйнштейн ва Марич 1919-йил 14-февралда беш йил алоҳида яшашлардан сўнг, ажрашишди. Ажрашиш бўйича келишувнинг бир қисми сифатида Эйнштейн Маричга келажакда олиши мумкин бўлган ҳар қандай Нобел мукофоти маблағини беришга келишди.

2015-йилда ошкор қилинган мактубларида Эйнштейн ўзининг илк муҳаббати Мари Винтелерга никоҳи ва унга нисбатан кучли ҳис-туйғулари ҳақида ёзган. У 1910-йилда хотини иккинчи фарзандига ҳомиладор бўлганида шундай деб ёзган эди: „Мен ҳар дақиқада сиз ҳақингизда чин юракдан муҳаббат билан ўйлайман ва фақат эркак киши бўла оладиган бахцизликни хис қиламан“. У Марига бўлган севгисини йўллашда „адашган севги“ ва „ўтказиб юборилган ҳаёт“ ҳақида гапирди.

Эйнштейн 1912-йилдан буён Элса билан муносабатда бўлиб, 1919-йилда у билан турмуш қурди. Улар 1933-йилда Қўшма Штатларга кўчиб ўтишди. Элзага 1935-йилда юрак ва буйрак муаммолари ташхиси қўйилган ва 1936-йил декабрда вафот этган.

1923-йилда Эйнштейн яқин дўсти Ханс Мухсамнинг жияни Бетти Нейман исмли котибани севиб қолади. 2006-йилда Қуддусдаги Иброний университети томонидан чоп этилган мактублар жилдида Эйнштейн олтита аёлни, жумладан Маргарет Лебаҳ(сариқ сочли австриялик), Эстелла Катзенелленбогенни (гул биснесининг бой эгаси), Тони Мендел (бадавлат яҳудий беваси) ва Этҳел Мичаноwски (Берлинлик социалист)лар санаб ўтилган. Унинг таъкидлашича Эйнштейн Элза билан турмуш қурган бир вақтда бу аёллар билан биргаликда вақт ўтказган ва совғалар қабул қилган. Кейинчалик, иккинчи хотини Элза вафотидан сўнг, Эйнштейн Маргарита Коненкова билан қисқа вақт муносабатда бўлди. Коненкова рус ҳайкалтароши Сергей Коненковга уйланган рус жосуси эди (Сергей Коненков Принстондаги илғор тадқиқотлар институтида Эйнштейннинг бронза бюстини яратган).

Эйнштейннинг ўғли Эдуард 20 ёшида касал бўлиб қолган, унга шизофрения ташхиси қўйилган. Унинг онаси унга ғамхўрлик қилди ва у ҳам бир неча даврлар бошпаналарга топширилди, ниҳоят, унинг ўлимидан сўнг , Тюрихдаги Психиатрия университети касалхонасига доимий равишда Бургҳöлзлига топширилди.

Патент офиси

1900-йилда ўқишни тугатгандан сўнг, Эйнштейн деярли икки йил давомида ўқитувчилик қилиш учун ер излади. У 1901-йил феврал ойида Швейсария фуқаролигига қабул қилинди, аммо тиббий сабабларга кўра ҳарбий хизматга чақирилмади. Марсел Гроссманнинг отаси ёрдамида у Бернда Швейсария Патент идорасида имтиҳончи ёрдамчиси — ИИИ даражали ишга жойлашди .

Эйнштейннинг патент офисидаги даврлари

Эйнштейн турли хил қурилмалар, жумладан, шағал саралаш машинаси ва электромеханик ёзув машинкаси учун патент аризаларини баҳолади.  1903-йилда унинг Швейсария Патент идорасидаги лавозими доимий бўлиб қолди, гарчи у „машина технологиясини тўлиқ ўзлаштирмагунича“ лавозимга кўтарилган бўлса ҳам.

Патент офисидаги унинг кўп ишлари электр сигналларининг узатилиши ва вақтнинг электр-механик синхронлашишига оид саволлар билан кечади. Бу ҳақида кўп ўй-фикрлар Эйнштейнда ёруғликнинг табиати ва фазо ва вақт ўртасидаги ўзаро бирламчи бўглиқлик хақидаги туб хулосаларни туғдирди.

Бернда учрашган бир неча дўстлари билан Эйнштейн 1902-йилда фан ва фалсафани муҳокама қилиш учун мунтазам равишда йиғиладиган „Олимпия Академияси“ деб номланган кичик муҳокама гуруҳини очди. Баъзан уларга диққат билан тингловчи аммо муҳокамаларга қўшилмайдиган Милева ҳам қатнашиб турар эди. Уларнинг мавзулари Эйнштейннинг илмий ва фалсафий дунёқарашига катта таъсир қилган Генри Пуанкаре, Эрнест Мах ва Давид Ҳуменинг асарларини ўз ичига олган.

Биринчи илмий мақоласи

Эйнштейннинг докторлик дессертациясининг муқова қисми (1905)

1900-йилда Эйнштейннинг „Капилярлик ҳодисаларидан хулосалар“ номли мақоласи „Аннален дер Пҳйсик“ журналида чоп этилди . 1905-йил 30-апрелда Эйнштейн ўзининг „Молекуляр ўлчамларнинг янги аниқланиши“  мавзусида ўз диссертациясини Алфред Клейнер билан проформа маслаҳатчиси сифатида якунлади. Унинг диссертацияси 1905-йил июлида қабул қилинган ва Эйнштейнга 1906-йил 15-январда фан номзоди илмий даражаси берилган.

1905-йил Эйнштейн учун мисли кўрилмаган даражада ажойиб йил бўлди ва унинг буюк 4 та буюк мақолалари чоп этилди. Булар фотоэффект, Броwн ҳаракати, махсус нисбийлик назарияси ва масса ва энергия эквивалентлиги. Юқоридаги мақолалар унга 26 ёшида илм оламида шуҳрат олиб келди.

Академик мартаба

1908-йилда, Эйнштейн Берн университетида олим ва лексия ўқитувчиси этиб тайинланди . Кейинги йили, у Тюрих университетида электродинамика ва Нисбийлик принсипи бўйича маъруза қилганидан сўнг, Алфред Клейнер уни назарий физика бўйича янги ташкил этилган факултет учун профессорликка тавсия қилди. Эйнштейн 1909-йилда доцент этиб тайинланди.

Эйнштейн 1911-йил апрел ойида Прагадаги Чарлз-Фердинанд номидаги Германия университетида тўлиқ профессорга айланди ва бунинг учун у Австрия-Венгрия империясида Австрия фуқаролигини қабул қилди. Прагада бўлган даврида у 11 та илмий иш ёзган, улардан бештаси радиация математикаси ва қаттиқ жисмларнинг квант назарияси бўйича.

Олимпия академияси асосчилари: Конрад Хабичт, Мауриcе, Алберт Эйнштейн

1912-йил июл ойида у Тюрихдаги ўзи тамомлаган университетига қайтиб келди. 1912-йилдан 1914-йилгача у ЭТҲ Тюрихда назарий физика профессори бўлиб, у ерда аналитик механика ва термодинамикадан дарс берган. Шунингдек, у математик ва дўсти Марсел Гроссманн билан бирга доимий механика, иссиқликнинг молекуляр назарияси ва тортишиш муаммосини ўрганган.

1914-йил октабр ойида „Тўқсон учлар манифести“ нашр этилди. У биринчи жаҳон уруши даврида Германиянинг милитаризми ва мавқейини кўтарадиган кўплаб таниқли немис зиёлилари томонидан имзоланган ҳужжат бўлиб Эйнштейн унинг мазмунини инкор этган кам сонли немис зиёлиларидан бири эди ва тинчлик руҳидаги „Европаликларга манифест“ ни имзоладилар.

1913-йил баҳорида Эйнштейн Берлинга кўчиб ўтишни таклиф қилинди, шунингдек унга Пруссия Фанлар академиясига аъзо бўлиш ва Берлин университети профессори бўлиш таклифи киритилди, бу унга ўзига хос тадқиқотларга эътибор қаратиш имконини берди. 1913-йил 3-июлда Берлиндаги Пруссия Фанлар академиясининг аъзоси бўлди. Макс Планк ва Валтер Нернст кейинги ҳафта Тюрихда уни академияга киришга кўндириш учун учрашдилар ва қўшимча равишда унга яқинда ташкил этиладиган Кайзер Вилгелм номидаги физика институтида директор лавозимини таклиф қилдилар. Академияга аъзолик Гамболтдаги Берлин университетида иш ҳақи ва ўқитувчилик мажбуриятларисиз профессорликни ўз ичига олади. 24-июлда у расман академияга сайланди ва кейинги йили Берлинга кўчиб ўтди. Унинг Берлинга кўчиб ўтиш қарорига, шунингдек, ишқий муносабатда бўлган амакиваччаси Элзанинг ёнида яшаш имконияти ҳам таъсир кўрсатди. Эйнштейн 1914-йил 1-апрелда Даҳлемдаги квартирасига кўчиб ўтгандан сўнг, академияда ва Берлин университетида ўз лавозимини эгаллади. Ўша йили Биринчи жаҳон уруши бошланиши билан Кайзер Вилгелм номидаги физика институти учун режа ҳам қолдирилди. Институт 1917-йил 1-октябрда ташкил этилган бўлиб, унинг директори Эйнштейн эди. 1916-йилда Эйнштейн Германия физика жамияти президенти этиб сайланди (1916-1918).

1911-йилда Эйнштейн ўзининг 1907-йилдаги эквивалентлик принципидан фойдаланиб, бошқа юлдуздан ёруғликнинг Қуёшнинг тортишиш кучи билан оғишини ҳисоблади. 1913-йилда Эйнштейн тортишиш майдонини ифодалаш учун фазо-вақт эгрилигидан фойдаланиб, бу ҳисоб-китобларни такомиллаштирди. 1915-йилнинг кузига келиб, у ўзининг умумий нисбийлик назариясини якунлади. 1919-йил 29-майда унинг эгилиш ҳақидаги назарияси Сир Артур Эддингтон томонидан қуёш тутилиши давомида тасдиқланди. Ушбу кузатишлар халқаро оммавий ахборот воситаларида эълон қилинди ва Эйнштейнни дунёга машҳур қилди. 1919-йил 7-ноябрда Британиянинг етакчи газетаси Тҳе Тимес баннер сарлавҳасини чоп этди: „Илм-фандаги инқилоб — коинотнинг янги назарияси — Нютон ғоялари ағдарилди“.

1920-йилда у Нидерландия Қироллик санъат ва фанлар академиясининг хорижий аъзоси бўлди. 1922-йилда у „назарий физикадаги хизматлари ва айниқса, фотоэлектр эффекти қонунини кашф этгани учун“ физика бўйича 1921-йилги Нобел мукофотига сазовор бўлди . 

Эйнштейн 1933-йил март ойида Пруссия академиясидан истеъфога чиқди. Эйнштейннинг Берлиндаги илмий ютуқлари орасида умумий нисбийлик назариясини тугатиш, Эйнштейн де Хааз эффектини исботлаш, нурланишнинг квант назариясига ҳисса қўшиш ва Бозе Эйнштейн статистикаси киради.

1921-1922: Чет элга саёҳат

Эйнштейн биринчи марта 1921-йил 2-апрелда Ню-Ёрк шаҳрига ташриф буюрди, у ерда уни шаҳар мери Жон Френсис Хилан расмий кутиб олди, кейин уч ҳафталик маърузалар ва зиёфатлар бўлди. У Колумбия университети ва Принстон университетларида бир нечта маърузалар ўқишни давом эттирди ва Вашингтонда Миллий фанлар академияси вакиллари билан Оқ Уйга ташрифи чоғида кўришди. Европага қайтиб келгач, у Лондонда инглиз давлат арбоби ва файласуфи Висcоунт Ҳалденнинг меҳмони бўлди, у ерда бир қанча таниқли илмий, интеллектуал ва сиёсий арбоблар билан учрашди ва Лондон Қироллик коллежида маъруза ўқиди.

У, шунингдек, 1921-йил июл ойида „АҚШ ҳақидаги биринчи таассуротим“ иншосини нашр этди, унда у америкаликларнинг баъзи хусусиятларини қисқача тасвирлашга ҳаракат қилди, худди Америкада Демократия (1835) да ўз таассуротларини нашр этган Алексис де Токвил каби. Ўзининг баъзи кузатишларига кўра, Эйнштейн аниқ ҳайратда қолди: „Меҳмонни ҳайратга соладиган нарса бу қувончли, ҳаётга ижобий муносабатдир… Америкаликлар дўстона, ўзига ишонган, оптимист ва ҳасад қилмайди“.

1922-йилда унинг саёҳатлари уни Осиёга, кейин эса Фаластинга олиб борди, олти ойлик экскурсия ва нутқ сафари доирасида у Сингапур, Сейлон Доминиони ва Японияга ташриф буюрди ва у ерда минглаб японларга бир қатор маърузалар ўқиди. Биринчи оммавий маърузасидан сўнг у император ва унинг аёли билан император саройида учрашди, у ерга минглаб одамлар томоша қилиш учун келишди. Ўғилларига йўллаган мактубида у японияликлар ҳақидаги таассуротини камтарин, ақлли, эътиборли ва санъатга чинакам туйғуси борлигини таърифлаган. Ўзининг 1922-1923-йилларда Осиёга қилган саёҳати кундаликларида у 2018-йилда қайта кашф этилган ксенофобик ва ирқчилик ҳукмлари сифатида таърифланган хитой, япон ва ҳинд халқлари ҳақида баъзи фикрларини билдиради.

Эйнштейн Узоқ Шарққа қилган саёҳати туфайли 1922-йил декабрида Стокголмдаги физика бўйича Нобел мукофотини топшириш маросимида шахсан ўзи қабул қила олмади. Унинг ўрнига немис дипломати зиёфатда нутқ сўзлади ва у Эйнштейнни нафақат улуғловчи сифатида мақтади балки халқаро тинчликпарвар ва фаол сифатида ҳам.

Қайтиш сафарида у 12 кун давомида Фаластинни зиёрат қилди, бу минтақага ягона ташрифи эди. У Британия олий комиссари сер Герберт Самуэлнинг уйига етиб келганида, уни физик эмас, балки давлат раҳбари сифатида кутиб олишди . Бир марта қабул пайтида уни кўришни ва эшитишни истаган одамлар бинога бостириб киришди. Эйнштейннинг тингловчилар билан суҳбатида у яҳудийлар дунёда куч сифатида эътироф этила бошлаганидан хурсандлигини билдирди.

Эйнштейн 1923-йилда икки ҳафта давомида Испанияга ташриф буюрди ва у ерда Сантяго Рамон Кахал билан қисқача учрашди ва қирол Алфонсо ХИИИдан унга Испания Фанлар академиясининг аъзоси деган диплом олди.

Алберт Эйнштейн 1922-йилдан 1932-йилгача аъзо бўлган Халқаро интеллектуал ҳамкорлик қўмитасининг (Миллатлар Лигаси) сессиясида Женевада Миллатлар Лигасининг Интеллектуал ҳамкорлик бўйича халқаро қўмитасининг аъзоси эди (1923-1924-йилларда бир неча ойлик танаффус билан), олимлар, тадқиқотчилар, ўқитувчилар, санъаткорлар ва зиёлилар ўртасида халқаро алмашинувни ривожлантириш учун яратилган тизим. Дастлаб Швейсария делегати сифатида хизмат қилиши режалаштирилган Бош котиб Эрик Друммондни католик фаоллари Оскар Хелеcки ва Жузеппе Мотта унинг ўрнига немис делегати бўлишга кўндиришди ва шу билан Гонзагуэ де Рейнолдга анъанавий католик қадриятларини тарғиб қилганидан Швейсария ўрнини эгаллашга имкон берди. Эйнштейннинг собиқ физика профессори Ҳендрик Лорентз ва полшалик кимёгари Мари Кюри ҳам қўмита аъзолари эди.

1925: Жанубий Америкага ташриф

1925-йил март ва апрел ойларида Эйнштейн Жанубий Америкага ташриф буюрди ва у ерда бир ой Аргентинада, бир ҳафта Уругвайда ва бир ҳафта Бразилияда, Рио-де-Жанейрода бўлди. Жорде Дуcлоут ва Мауриcио Ниренстеин томонидан бир қанча Аргентиналик олимлар, жумладан, Хулио Рей Пастор, Якоб Лауб ва Леополдо Лугонес кўмагида Эйнштейн Жанубий Америкага келди. Аргентина-Германия маданият институтининг кичикроқ ҳиссаси билан Эйнштейн ва унинг рафиқаси ташрифи биринчи навбатда Буэнос-Айрес университети кенгаши ва Асоcиаcиóн Ҳебраиcа Аргентина томонидан молиялаштирилди (Аргентина Ибрани Ассоциацияси).

1930-1931: АҚШга саёҳат

1930-йил декабр ойида Эйнштейн Калифорния технология институтида тадқиқотчи сифатида икки ойлик ишчи ташриф сифатида Америкага иккинчи марта ташриф буюрди. АҚШга биринчи сафари чоғида миллий эътиборга сазовор бўлганидан сўнг, у ва унинг ташкилотчилари шахсий ҳаётини ҳимоя қилишни мақсад қилган. Телеграммалар ва мукофотларни олиш ёки омма олдида чиқиш таклифи билан тўлиб-тошган бўлса-да, у барчасини рад этди.

Ню-Ёрк шаҳрига келганидан сўнг, Эйнштейнни турли жойлар ва тадбирларга, жумладан, Чинатоwнга олиб боришди, Тҳе Неw Ёрк Тимес муҳаррирлари билан тушлик қилишди ва Метрополитан Операда Карменнинг спектаклини томоша қилишди. Кейинги кунларда унга шаҳар мери Жимми Уокер томонидан шаҳар калитлари топширилди ва Колумбия университети президенти билан учрашди, у Эйнштейнни „ақлнинг ҳукмрон монархи“ деб таърифлади. Ню-Ёркнинг Риверсиде черкови пастори Гарри Эмерсон Фосдик Эйнштейнга черков бўйлаб экскурсия қилди ва унга кираверишда турган черков Эйнштейн ясаган тўлиқ ўлчамдаги ҳайкални кўрсатди. Шунингдек, Ню-Ёркда бўлган вақтида у Ҳанукка байрами пайтида Мадисон Сқуаре Гарденда 15 000 кишилик оломонга қўшилди.

Алберт Эйнштейн ва Чарли Чаплин Cитй Лигҳц примерасида, 1931

Эйнштейн Калифорнияга сафар қилди ва у ерда Cалтеч президенти ва Нобел мукофоти совриндори Роберт А. Милликан билан учрашди. Унинг Милликан билан дўстлиги „ноқулай“ эди, чунки Милликан „ватанпарвар милитаризмга мойил эди“, бу ерда Эйнштейн аниқ пасифист эди. Калтекнинг шогирдларига мурожаати чоғида Эйнштейн илм-фан кўпинча фойдадан кўра кўпроқ зарар келтиришга мойил эканлигини таъкидлади.

Урушдан нафратланиш Эйнштейнни ёзувчи Аптон Синклер ва кино юлдузи Чарлиэ Чаплин билан дўстлашишга ҳам олиб келди, иккаласи ҳам тинчликсеварлиги билан ажралиб туради. „Универсал Студиос“ раҳбари Карл Лаэммле Эйнштейнга ўз студиясига саёҳат уюштирди ва уни Чаплин билан таништирди. Чаплин Эйнштейн ва унинг рафиқаси Элзани уйига кечки овқатга таклиф қилиш билан бир зумда муносабатда бўлишди. Чаплиннинг сўзларига кўра, Эйнштейннинг ташқи қиёфаси, хотиржам ва мулойим, „юқори ҳиссий темперамент“ни яширгандек туюлади, бу унинг „ғайриоддий интеллектуал энергияси“ дан келиб чиқади.

Чаплиннинг „Шаҳар чироқлари“ филми бир неча кундан кейин Ҳоллйwоодда премераси бўлиши керак эди ва Чаплин Эйнштейн ва Элзани ўзининг махсус меҳмонлари сифатида иштирок этишга таклиф қилди. Эйнштейннинг таржимаи ҳоли Валтер Исааксон буни „машҳурликнинг янги давридаги энг эсда қоларли саҳналардан бири“ деб таърифлаган. Чаплин Берлинга кейинги сафари чоғида Эйнштейннинг уйига ташриф буюрди ва ўзининг „камтарона кичкина квартираси“ ва назариясини ёзишни бошлаган пианиносини эслади. Чаплин буни „эҳтимол, нацистлар томонидан ўтин сифатида ишлатилган“ деб тахмин қилди.

1933-йил: АҚШга эмиграция

Эйнштейн „тинчлик“ қанотларини ташлаганидан кейин олинган мултфилм.

1933-йил феврал ойида АҚШга ташрифи чоғида Эйнштейн Германиянинг янги канслери Адолф Ҳитлер даврида нацистларнинг ҳокимият тепасига келиши билан Германияга қайтиб келолмаслигини билди.

1933-йил бошида Америка университетларида ўқиётганда у Пасаденадаги Калифорния Технология Институтида учинчи икки ойлик ташриф профессори лавозимини эгаллади. 1933-йил феврал ва март ойларида Гестапо унинг оиласининг Берлиндаги квартирасига бир неча бор бостириб кирди. У ва унинг рафиқаси Элза март ойида Европага қайтиб келишди ва сафар давомида улар Германия Рейхстаги 23-мартда Гитлер ҳукуматини де-факто ҳуқуқий диктатурага айлантириб, фаоллаштириш тўғрисидаги қонунни қабул қилганини ва улар бу ерда бўлмасликларини билиб олишди. Улар Берлинга бориши мумкин эди. Кейинчалик улар коттежлари фашистлар томонидан бостириб кирилганини ва Эйнштейннинг шахсий елканли қайиғи мусодара қилинганини эшитдилар. Антверпенга қўнаётганда, Белгия 28-март куни Эйнштейн зудлик билан Германия консуллигига бориб, паспортини топшириб, Германия фуқаролигидан расман воз кечди. Кейинчалик фашистлар унинг қайиғини сотиб, ёзги уйини Гитлер ёшлари лагерига айлантирдилар.

Қочқин мақоми

1933-йил апрелида Эйнштейн янги немис ҳукумати яҳудийларга ҳар қандай расмий лавозимларни, жумладан, университетларда дарс беришни тақиқловчи қонунлар қабул қилганини билиб олди. Тарихчи Жералд Холтон „ҳамкасблари томонидан деярли ҳеч қандай норозилик билдирилмагани ҳолда минглаб яҳудий олимлари тўсатдан университетдаги лавозимларидан воз кечишга мажбур бўлганликлари“ ва уларнинг номлари ўзлари ишлаган муассасалар рўйхатидан олиб ташланганини тасвирлайди.

Бир ой ўтгач, Эйнштейннинг асарлари фашистларнинг китобларини ёқиб юборишда немис талабалар иттифоқи томонидан нишонга олинган асарлар қаторига кирди, нацистларнинг тарғибот вазири Жозеф Геббелс „Яҳудий зиёлилиги ўлди“ деб эълон қилди. Бир немис журнали уни душманлар рўйхатига киритди. Немис режими „ҳали осилгани йўқ“ ибораси билан унинг бошига 5000 доллар мукофот таклиф қилди. Эйнштейн Германиядан Англияга ҳижрат қилган физик ва дўсти Макс Борнга ёзган кейинги мактубида шундай деб ёзган эди: „… Тан олишим керакки, уларнинг шафқацизлиги ва қўрқоқлик даражаси ажабланиб бўлди“. АҚШга кўчиб ўтиб, у китобларни ёқишни „халқ маърифатидан қочадиган“ ва „дунёдаги ҳамма нарсадан кўра интеллектуал мустақил одамларнинг таъсиридан қўрқадиган“ одамлар томонидан „ўз-ўзидан пайдо бўлган ҳиссий портлаш“ деб таърифлади.

Эйнштейн энди доимий уй-жойсиз эди, қаерда яшаши ва ишлашини билмасди ва Германиядаги сон-саноқсиз бошқа олимларнинг тақдири ҳақида ҳам худди шундай хавотирда эди. 1933-йил апрел ойида инглиз либерал сиёсатчиси Уилям Бевериж томонидан академикларга фашистлар таъқибидан қутулиш учун асос солинган Академик ёрдам кенгаши кўмагида Эйнштейн Германияни тарк этишга муваффақ бўлди. Белгиянинг Де Хаан шаҳрида уйни ижарага олди ва у ерда бир неча ой яшади. 1933-йил июл ойи охирида у Эйнштейн билан олдинги йилларда дўст бўлиб қолган инглиз денгиз зобити қўмондони Оливер Локер-Лампсоннинг шахсий таклифига биноан тахминан олти ҳафта давомида Англияга жўнади. Локер-Лампсон уни Норфолкдаги Роттон черковидаги Роттон Хитдаги ёғоч кабинадаги Cромер уйи ёнида қолишга таклиф қилди. Эйнштейнни ҳимоя қилиш учун Локер-Лампсон ўзининг танҳо кабинасида икки қўриқчини қўриқлаган; уларнинг ов милтиғини кўтариб, Эйнштейнни қўриқлаётган фотосурати 1933-йил 24 июлда Даилй Ҳералдда чоп этилган.

Локер-Лемпсон Эйнштейнни ўз уйида Уинстон Уинстон Черчилл, кейинроқ эса Остен Чемберлен ва собиқ Бош вазир Ллойд Жорж билан учрашиш учун олиб борди. Эйнштейн улардан яҳудий олимларни Германиядан олиб чиқишга ёрдам беришларини сўради. Британиялик тарихчи Мартин Гилбертнинг қайд этишича, Черчилл дарҳол жавоб қайтарган ва яҳудий олимларни излаб топиш ва уларни Британия университетларига жойлаштириш учун ўзининг дўсти, физик Фредерик Линдеманни Германияга юборган. Кейинчалик Черчилл Германиянинг яҳудийларни қувиб чиқариши натижасида улар ўзларининг „техник стандартларини“ пасайтириб, иттифоқчилар технологиясини ўзларидан устун қўйганликларини кузатди.

Кейинроқ Эйнштейн бошқа халқлар раҳбарлари, жумладан Туркия Бош вазири İсмет Инöнü билан боғланиб, 1933-йил сентабрида ишсиз немис-яҳудий олимларни жойлаштиришни сўраб мурожаат қилди. Эйнштейннинг мактуби натижасида Туркияга таклиф қилинган яҳудийларнинг жами "1000 дан ортиқ қутқарилган.

Локер-Лампсон, шунингдек, Эйнштейнга Британия фуқаролигини узайтириш тўғрисида қонун лойиҳасини парламентга тақдим этди, бу даврда Эйнштейн Эвропада инқирозни тасвирлаб, бир қатор оммавий чиқишлар қилди. У ўз нутқларидан бирида Германиянинг яҳудийларга нисбатан муносабатини қоралади, шу билан бирга у бошқа жойларда фуқароликдан маҳрум бўлган Фаластинда яҳудий фуқаролигини тарғиб қилувчи қонун лойиҳасини тақдим этди. Ўз нутқида у Эйнштейнни Буюк Британияда вақтинчалик бошпана берилиши керак бўлган „дунё фуқароси“ деб таърифлади. Бироқ, иккала қонун лойиҳаси ҳам муваффақияцизликка учради ва Эйнштейн Принстон университетида (Ню-Жерси, АҚШ) резидент олим бўлиш илғор таклифини қабул қилди.

Малака ошириш институти резидент олими

Эйнштейннинг портрети, 1935, Принстон

1933-йил 3-октабрда Эйнштейн Лондондаги Қироллик Алберт залида гавжум тингловчилар олдида академик эркинликнинг аҳамияти ҳақида нутқ сўзлади ва Тҳе Тимес хабар беришича, у бундан қувонди. Тўрт кундан сўнг у АҚШга қайтиб, „Институте оф адванcед студй“да ишлади, фашистлар Германиясидан қочган олимлар учун бошпана бўлганини таъкидлади. Ўша пайтда Америка университетларининг кўпчилиги, жумладан Гарвард, Принстон ва Ел университетларида 1940-йилларнинг охиригача давом этган яҳудий квоталари натижасида яҳудий ўқитувчилари ёки талабалари минимал эди ёки умуман йўқ эди .

Эйнштейн ҳали ҳам келажаги ҳақида бир қарорга келмаган эди. Унга Европанинг бир қанча университетларидан таклифлар бор эди, жумладан, Чрист Чурч, Оксфорд, у ерда 1931-йилнинг майидан 1933-йилнинг июнигача бўлган вақт оралиғида уч қисқа муддат қолиб, беш йиллик тадқиқот стипендияси (Христос черковида " талабалик " деб аталади) таклиф қилинди, лекин 1935-йилда у Қўшма Штатларда доимий қолиш ва фуқароликка ариза бериш тўғрисида қарор қабул қилди.

Эйнштейннинг Илғор тадқиқотлар институти билан алоқаси 1955-йилда вафотигача давом этади. У янги институтда биринчи танланган тўрт нафардан бири эди (Жон фон Нейман, Курт Гöдел ва Ҳерман Вейл). Тез орада у Гöдел билан яқин дўстликни ривожлантирди; иккаласи биргаликда узоқ юришиб, ишларини муҳокама қилишарди. Унинг ёрдамчиси Бруриа Кауфман кейинчалик физик бўлди. Бу даврда Эйнштейн ягона майдон назариясини ишлаб чиқишга ва квант физикасининг қабул қилинган талқинини рад этишга уриниб кўрди, иккаласи ҳам муваффақияциз якунланди.

Шахсий қарашлари

Сиёсий қараш

1918-йилда Эйнштейн Германия Демократик партияси, либерал партиянинг асосчиларидан бири эди . Кейинчалик ҳаётида Эйнштейннинг сиёсий қараши социализм тарафдори ва капитализмни танқид қилган, бу ҳақда у ўзининг " Нега социализм? " каби иншоларида батафсил баён қилган эди. Унинг болшевиклар ҳақидаги фикрлари ҳам вақт ўтиши билан ўзгариб борди. 1925-йилда у уларни „яхши тартибга солинадиган бошқарув тизими“ йўқлигида танқид қилди ва уларнинг бошқарувини „террор режими ва инсоният тарихидаги фожиа“ деб атади. Кейинчалик у янада мўтадил нуқтаи назарни қабул қилди, уларнинг усулларини танқид қилди, лекин уларни мақтади, буни 1929-йилда Владимир Ленин ҳақида айтган сўзлари кўрсатади: „Ленинда мен ўз шахсиятини қурбон қилиб, бутун кучини ижтимоий адолатни амалга оширишга бағишлаган инсонни ҳурмат қиламан. Мен унинг усулларини мақсадга мувофиқ деб билмайман. Бироқ, бир нарса аниқ: у каби одамлар қўриқчи ва янгиловчидир. инсониятнинг виждони“. Эйнштейн кўпинча назарий физика ёки математика билан боғлиқ бўлмаган масалалар бўйича ҳукм ва фикр билдиришни таклиф қилган ва таклиф қилинган. У жаҳон федерацияси доирасида миллий давлатларнинг кучини текширадиган демократик глобал ҳукумат ғоясини қатъий қўллаб-қувватлади. У шундай деб ёзган эди: „Мен дунё ҳукуматини ҳимоя қиламан, чунки мен инсон бошидан кечирган энг даҳшатли хавфни бартараф этишнинг бошқа иложи йўқлигига аминман“. Федерал қидирув бюроси 1932-йилда Эйнштейн ҳақида махфий маълумотнома яратди ва унинг ўлимига қадар унинг ФБИ файли 1427 саҳифадан иборат эди.

Эйнштейн Махатма Гандидан чуқур таассурот қолдирди, у билан ёзма хат алмашди. У Гандини „келажак авлодлар учун намуна“ деб таърифлаган. Дастлабки алоқа 1931-йил 27-сентябрда, Вилфрид Исроил ҳиндистонлик меҳмон В. А. Сундарамни Капут шаҳридаги ёзги уйида дўсти Эйнштейн билан учрашиш учун олиб борганида ўрнатилди. Сундарам Гандининг шогирди ва махсус вакили бўлиб, Вилфрид Исроил 1925-йилда Ҳиндистонга ташриф буюрган ва Ҳиндистон раҳбарининг уйига ташриф буюрганида танишган. Ташриф чоғида Эйнштейн Гандига ўз элчиси орқали етказилган қисқа мактуб ёзган ва Ганди ўз сўзлари билан тезда жавоб қайтарган. Охир-оқибат Эйнштейн ва Ганди улар кутганидек учраша олмасалар ҳам, улар ўртасидаги тўғридан-тўғри алоқа Вилфрид Исроил орқали ўрнатилди.

Сионизм билан боғлиқлиги

Эйнштейн 1925-йилда очилган Қуддус Иброний университетини ташкил этишда ёрдам берган, етакчи бўлган ва унинг биринчи бошқарув кенгаши таркибига кирган. Аввалроқ, 1921-йилда у биокимёгар ва Жаҳон сионистик ташкилот президенти Хаим Вейзман томонидан режалаштирилган университет учун маблағ йиғишда ёрдам беришни сўради. У безгак каби турли давом этаётган, „ҳалокат“ дея аталган ва дунё давлатлариниг учдан бир қисмига таҳдид солаётган эпидемияларга қарши курашиш учун Қишлоқ хўжалиги институти, Кимё институти ва Микробиология институтини ташкил этиш бўйича таклифлар берди. У, шунингдек, иброний ва араб тилларида ўтказиладиган тил курсларини ўз ичига олган Шарқшунослик институтини ташкил этишга ёрдам берди.

Эйнштейн миллатчи эмас эди ва 1948-йилда Исроил сифатида унинг ёрдамисиз барпо этилиши мумкин бўлган мустақил яҳудий давлатини яратишга қарши эди. У Алия яҳудийларининг тўлқинлари Фаластинда мавжуд араблар билан бирга яшаши мумкинлигини ҳис қилди. Шунга қарамай, 1952-йил ноябрида Исроил президенти Вейзманнинг вафотидан сўнг, Бош вазир Давид Бен-Гурион Эзриэл Карлебахнинг илтимосига биноан Эйнштейнга Исроил президенти лавозимини асосан тантанали равишда таклиф қилди. Таклиф Исроилнинг Вашингтондаги элчиси Абба Эбан томонидан тақдим этилганди, у бу таклиф „яҳудий халқи ўз ўғилларидан бирига билдириши мумкин бўлган энг чуқур ҳурматни ўзида мужассамлаштирганини“ тушунтирди. Эйнштейн „чуқур таъсирланган“лигини, лекин буни қабул қила олмаганидан „бир вақтнинг ўзида қайғули ва уялганини“ ёзган.

Диний ва фалсафий қарашлари

Эйнштейн ўзининг руҳий дунёқараши ҳақида кўплаб оригинал ёзувлар ва интервюларда гапирди. У Барух Спиноза фалсафасининг шахссиз пантеистик худосига ҳамдард эканлигини айтди. У одамларнинг тақдири ва хатти-ҳаракатлари билан шуғулланадиган шахсий худога ишонмаган, бу қарашни у содда деб таърифлаган. Бироқ, у „мен атеист эмасман“, ўзини агностик ёки „чуқур динга ишонмайдиган“ деб аташни афзал кўрганини аниқлади. Ундан кейинги ҳаётга ишонасизми, деган саволга, Эйнштейн жавоб берди: „Йўқ. Ва мен учун битта ҳаёт кифоя.“

Эйнштейн асосан Буюк Британия ва АҚШда диний бўлмаган гуманистик ва ахлоқий маданият гуруҳлари билан боғланган. У Ню-Ёркдаги Биринчи Гуманистлар Жамиятининг маслаҳат кенгашида хизмат қилган ва Британияда Ню-Ҳуманистни нашр этадиган Рационалистлар уюшмасининг фахрий аъзоси эди. Ню-Ёрк ахлоқий маданият жамиятининг 75 йиллиги муносабати билан у ахлоқий маданият ғояси унинг диний идеализмда энг қимматли ва мустаҳкам бўлган нарса ҳақидаги шахсий тушунчасини ўзида мужассам этганини айтди. У: „Ахлоқий маданияциз инсоният учун нажот йўқ“, деб таъкидлаган.

Эйнштейн файласуф Эрик Гуткиндга 1954-йил 3-январда немис тилидаги мактубида шундай ёзган:

"Худо сўзи мен учун инсон заифликларининг ифодаси ва маҳсулидан бошқа нарса эмас, Библия муқаддас, аммо барибир ибтидоий афсоналар тўпламидир, аммо улар жуда болаларча. Қанчалик нозик бўлмасин, ҳеч қандай талқин (мен учун) буни ўзгартира олмайди. Мен учун яҳудий дини ҳам бошқа динлар каби энг болаларча хурофотларнинг мужассамидир. Мен мамнуният билан мансуб бўлган ва менталитетига жуда яқин бўлган яҳудий халқининг мен учун бошқа барча одамлардан фарқи йўқ. Мен улар ҳақида " танланган „ ҳеч нарсани кўрмаяпман“.

Эйнштейн узоқ вақтдан бери вегетарианизмга хайрихоҳ эди. 1930-йилда Германия вегетарианлар федерацияси (Деуцче Вегетариан-Бунд) вице-президенти Ҳерманн Хутга ёзган мактубида у шундай деб ёзган эди:

„Гарчи ташқи шароитлар менга қатъий вегетариан диэтага риоя қилишимга тўсқинлик қилган бўлса-да, мен узоқ вақтдан бери принципиал равишда содиқман. Эстетик ва ахлоқий сабабларга кўра вегетарианизмнинг мақсадларига рози бўлишдан ташқари, менинг фикримча, вегетарианлар яшаш тарзи ўзининг жисмоний феъл-атворига соф жисмоний таъсир кўрсатиши билан инсоният тақдирига энг фойдали таъсир кўрсатади“.

У ҳаётининг охирги қисмидагина вегетариан бўлди. 1954-йил март ойида у ўз мактубида шундай деб ёзган эди: „Демак, мен ёғсиз, гўшциз, балиқсиз яшаяпман, лекин ўзимни жуда яхши ҳис қиляпман. Менимча, одам йиртқич бўлиш учун туғилмаганга ўхшайди“.

Мусиқага севгиси

Эйнштейн мусиқани эрта ёшданоқ қадрлаган. Ўзининг охирги журналларида у шундай ёзган:

„Агар физик бўлмаганимда, эҳтимол, мусиқачи бўлардим. Мен тез-тез мусиқа билан ўйлайман. Мен мусиқада ўз орзуларим билан яшайман. Мен ҳаётимни мусиқа нуқтаи назаридан кўраман … Мен ҳаётдан энг кўп қувончни мусиқадан оламан“.

Унинг онаси пианино чалишни яхши биларди ва ўғлининг скрипкани ўрганишини, нафақат мусиқага муҳаббат уйғотишини, балки немис маданиятини ўзлаштиришига ҳам ёрдам беришини хоҳлади. Дирижёр Леон Боцҳтейннинг сўзларига кўра, Эйнштейн чалишни 5 ёшида бошлаган. Бироқ, у бу ёшида уни ёқтирмаган.

У 13 ёшга тўлганда, Волфганг Амадей Моцартнинг скрипка сонаталарини кашф этди, шундан сўнг у Моцартнинг композицияларига ишқибоз бўлди ва мусиқани кўпроқ ўрганди. Эйнштейн „ҳеч қачон мунтазам равишда машқ қилмасдан“ чалишни ўрганган. Унинг айтишича, „севги бурч туйғусидан кўра яхшироқ ўқитувчидир“. 17 ёшида Людвиг ван Бетховеннинг скрипка сонаталарини чалиб, Аараудаги мактаб имтиҳончиси томонидан эшитилди. Кейин имтиҳончининг таъкидлашича, унинг бу чалиши „ажойиб ва ​​“буюк тушунчани " очиб берди ". Имтиҳон олувчини ҳайратга солган нарса, деб ёзади Боцҳтейн, Эйнштейн мусиқага бўлган чуқур муҳаббатини намоён этгани, бу сифат кам бўлган ва сақланиб қолмоқда. Мусиқа бу талаба учун ғайриоддий маънога эга эди.

Ўша даврдан бошлаб мусиқа Эйнштейн ҳаётида ҳал қилувчи ва доимий рол ўйнади. Гарчи ўзи профессионал мусиқачи бўлиш ғояси ҳеч қачон унинг хаёлига келмаган бўлса-да, Эйнштейн кичик оркестрни ижро этганлар орасида бир нечта профессионаллар, жумладан Курт Аппелбаум ҳам бор эди ва у шахсий томошабинлар ва дўстлар учун концерт берди. Берн, Цюрих ва Берлинда яшаб, у ерда Макс Планк ва унинг ўғли ва бошқалар билан бирга чалган пайтда кичик оркестр ҳам унинг ижтимоий ҳаётининг мунтазам қисмига айланган. Баъзан уни Моцарт асарларининг Кочел каталогининг 1937-йилги нашри муҳаррири деб хато қилишади; Ушбу нашрни Алфред Эйнштейн тайёрлаган, эҳтимол у узоқ қариндош бўлган.

1931-йилда Калифорния Технология Институтида тадқиқот олиб борар экан, у Лос-Анжелесдаги Зоэллнерлар оилавий консерваториясига ташриф буюрди ва у ерда Зоэллнер квартети аъзолари билан Бетховен ва Моцарт асарларини ижро этди. Умрининг охирига яқин, Принстонда унга ёш Жуиллиард квартети ташриф буюрганида, у улар билан скрипка+ чалди ва квартет Эйнштейннинг мувофиқлаштириш ва интонация даражасидан ҳайратда қолди.

Вафоти

1955-йил 17-апрелда Эйнштейн Рудолф Ниссен томонидан жарроҳлик йўли билан мустаҳкамланган қорин аортаси аневризмаси ёрилиши натижасида ички қон кетишини бошдан кечирди. У Исроил давлатининг етти йиллигини нишонлаш учун телевизион чиқишга тайёрланаётган нутқининг лойиҳасини ўзи билан касалхонага олиб кетди, лекин у буни якунлашга улгурмади.

Эйнштейн операциядан бош тортди ва „Мен хоҳлаганимда бормоқчиман. Умрни сунъий равишда узайтириш мазасиз. Мен ўз улушимни қилдим; кетиш вақти келди. Мен буни нафис бажараман“. У эртаси куни эрталаб Пенн Медиcине Принстон тиббиёт марказида 76 ёшида вафот этди ва умриниг охиригача ишлашда давом этди.

Отопси пайтида патолог Томас Столц Харви Эйнштейннинг миясини оиласининг рухсатисиз сақлаб қолиш учун олиб ташлади, чунки келажак неврологияси Эйнштейнни ақлли қилган нарсани аниқлай олади деган умидда. Эйнштейннинг танаси Ню-Жерси штати Трентон шаҳрида ёндирилган ва унинг кули номаълум жойга сочилган.

1965-йил 13-декабрда ЙУНЕСКО штаб-квартирасида ўқиган хотира маърузасида ядро физикаси Ж. Роберт Оппенгеймер Эйнштейн ҳақидаги ўзининг шахс сифатидаги таассуротларини шундай сарҳисоб қилди: „У деярли ҳеч қандай нафосат ва дунёвийликдан маҳрум эди… У билан доимо ажойиб поклик бор эди. бир вақтнинг ўзида болаларча ва ўта қайсар“.

Эйнштейн ўзининг шахсий архиви, кутубхонаси ва интеллектуал бойликларини Исроилдаги Қуддус Иброний университетига васият қилди.

Илмий мартаба

Бутун ҳаёти давомида Эйнштейн юзлаб китоб ва мақолалар нашр этди. У 300 дан ортиқ илмий ва 150 та илмий бўлмаган мақолалар чоп этган. 2014-йил 5-декабрда университетлар ва архивлар Эйнштейннинг 30 000 дан ортиқ ноёб ҳужжатларни ўз ичига олган ҳужжатларининг чиқарилишини эълон қилишди. Эйнштейннинг интеллектуал ютуқлари ва ўзига хослиги „Эйнштейн“ сўзини „даҳо“ билан синонимга айлантирди. У ўзи қилган ишларидан ташқари, бошқа олимлар билан қўшимча лойиҳалар, жумладан Босе-Эйнштейн статистикаси, Эйнштейн музлатгичи ва бошқалар билан ҳамкорлик қилди.

Эйнштейннинг ёзувларида унинг биринчи рафиқаси Милева Мариć билан ҳамкорлик қилганлиги ҳақида баъзи далиллар мавжуд. 1900-йил 13-декабрда фақат Алберт номи билан имзоланган капиллярлик ҳақидаги биринчи мақола тақдим этилди. Фақат унинг номи билан нашр қилиш қарори ўзаро бўлганга ўхшайди, аммо аниқ сабаб номаълум.

1905 — Аннус Мирабилис (ажойиб мўжиза) иши

Аннус Мирабилис мақолалари фотоэлектр эффекти (квант назариясига асос бўлган), Броун ҳаракати, нисбийликнинг махсус назарияси ва Эйнштейн 1905-йилда Аннален дер Пҳйсик илмий журналида нашр этилган Э  =  мc ² га оид тўртта мақолани ўз ичиг олади. Бу тўртта мақола замонавий физика ва фазо, вақт ва материяга бўлган қарашларни бутунлай ўзгартириб юборди. Бу мақолалар:

Номи (таржима қилинган)	Диққат маркази	Қабул қилинган санаси	Чоп этилган санаси	Аҳамияти
"Ёруғликнинг ҳосик бўлиши ва ўзгаришининг аниқ назарияси"	Фотоэлектрик эффект	18-март	9-июн	Энергиянинг фақат дискрет миқдорда алмашинишини таклиф қилиш орқали ечилмаган жумбиқни жавобини топди. Бу ғоя квант физикасининг бошланғич ривожланиш нуқтасига айланди
"Молекуляр кинетик назариянинг талаб қилганидек, сокин суюқликда қўйилган кичик зарранинг ҳаракати"	Браун ҳаракати	11-май	18-июл	Атом назариясига статистик физикани қўлашни далиллар билан қўллаб-қувватлади
"Ҳаракатланувчи жисмларнинг электродинамикаси"	Махсус нисбийлик	30-июн	16-сентабр	Ёруғлик тезлиги кузатувчига боғлиқ эмаслигини далиллар асосида таҳлил қилиш натижасида механикага ўзгартириш киритиш орқали Максвелнинг электр ва магнитланиш тенгламаларини механик қонунлар билан мослаштирди.
"Жисмнинг инерсияси унинг энергия таркибига боғлиқми"	Модда-энергия боғлиқлиги	27-сентябр	21-ноябр	Модда ва энергия эквивалетнлиги Э=мc2ни илгари сурди, атомда ортиқча тўпланиб қолган энергия мавжудлиги ва ядро энергиясини асослади

Статистик механика

Критик опалессенсия назарияси

Эйнштейн термодинамик тебранишлар муаммосига қайтди ва суюқликдаги зичлик ўзгаришларини унинг критик нуқтасида ўзгаришини асослади. Одатда зичлик тебранишлари зичликка нисбатан эркин энергиянинг иккинчи ҳосиласи билан аниқланади ва бошқарилади. Критик нуқтада бу хосила нолга тенг бўлиб, катта тебранишларга олиб келади. Зичлик тебранишларининг таъсири шундаки, барча тўлқин узунликларининг ёруғлиги тарқалиб, суюқлик сутли оқ рангга айланади. Эйнштейн буни Рейлининг тарқалиши билан боғлайди, бу тебраниш ҳажми тўлқин узунлигидан анча кичик бўлганда содир бўлади ва бу нима учун осмон кўк эканлигини тушунтиради.

Махсус нисбийлик

Эйнштейннинг " Зур Электродйнамик беwегтер Кöрпер " („Ҳаракатланувчи жисмларнинг электродинамикаси ҳақида“) номли мақоласи 1905-йил 30-июнда олинган ва ўша йилнинг 26-сентябрида нашр этилган. У механика қонунларига ўзгартиришлар киритиш орқали Максвелл тенгламалари (электр ва магнитланиш қонунлари) ва Нютон механикаси қонунлари ўртасидаги зиддиятларни йўққа чиқарди. Кузатувга кўра, бу ўзгаришларнинг таъсири юқори тезликда (бу ерда жисмлар ёруғлик тезлигига яқин тезликда ҳаракатланаётганда) кўринади. Ушбу мақолада ишлаб чиқилган назария кейинчалик Эйнштейннинг махсус нисбийлик назарияси сифатида танилди.

Ушбу мақолада башорат қилганидек, ҳаракатланувчига нисбатан кузатувчининг рамкасида ўлчанганида, ҳаракатланувчи жисм томонидан олиб бориладиган соат секинлашгандек кўринади ва тананинг ўзи ҳаракат йўналиши бўйича сиқилади ёхуд қисқаради. Ушбу мақола, шунингдек, ўша пайтдаги физикадаги этакчи назарий об’эктлардан бири бўлган нурли эфир ғояси ортиқча эканлигини таъкидлади.

Эйнштейн масса-энергия эквиваленти ҳақидаги мақоласида махсус нисбийлик тенгламалари натижасида Э  =  мc ²ни ҳосил қилди. Эйнштейннинг 1905-йилда нисбийлик ҳақидаги иши кўп йиллар давомида мунозарали бўлиб қолди, лекин Макс Планкдан бошлаб етакчи физиклар томонидан қабул қилинди .

Эйнштейннинг дастлабки махсус назарияси кинематика томонидан чеклаб қўйилган эди. 1908-йилда Ҳерманн Минковски махсус нисбийлик назариясини фазовий вақт назарияси сифатида геометрик атамаларда қайта талқин қилди . Эйнштейн ўзининг 1915-йилги умумий нисбийлик назариясида Минковскийнинг қарашлари ва ғояларини қабул қилди.

Умумий нисбийлик

Умумий нисбийлик ва эквивалентлик принципи

Эддингтоннинг қуёш тутилиши фотосурати (1919)

Умумий нисбийлик (Генерал Релативитй — ГР) 1907-1915-йилларда Эйнштейн томонидан ишлаб чиқилган тортишиш назарияси бўлиб, унга кўра, массалар орасидаги кузатилган тортишиш кучи фазо-вақтнинг бу массалар томонидан эгилиши натижасида юзага келади. Умумий нисбийлик назарияси замонавий астрофизикада муҳим воситага айланди, у қора туйнук, космоснинг тортишиш кучи шунчалик кучлики, ҳатто ёруғлик ҳам чиқиб кета олмайдиган ҳудудларни тушуниш учун асос бўлиб хизмат қилади.

Кейинчалик Эйнштейн айтганидек, умумий нисбийлик назариясининг ривожланишининг сабаби шундаки, махсус нисбийлик доирасида инерциал ҳаракатларга устунлик бериш қониқарсиз бўлиб, бошидан ҳеч қандай ҳаракат ҳолатини (ҳатто тезлаштирилган) ҳам афзал кўрадиган назария янада қониқарли кўриниши керак эди. Бинобарин, 1907-йилда у махсус нисбийлик назарияси остида тезланиш ҳақида мақола чоп этди. „Нисбийлик принципи ва ундан чиқарилган хулосалар тўғрисида“ деб номланган мақолада у эркин тушиш ҳақиқатан ҳам инертиал ҳаракат эканлигини ва эркин тушган кузатувчи учун махсус нисбийлик қоидалари қўлланиши кераклигини таъкидлади. Ушбу далил эквивалентлик принципи деб аталади. Худди шу мақолада Эйнштейн тортишиш вақти кенгайиши, гравитациявий қизил силжиш ва тортишиш линзалари ҳақида фикрларини билдирди.

1911-йилда Эйнштейн 1907-йилги мақолани кенгайтириб, „Ёруғликнинг тарқалишига тортишиш кучининг таъсири тўғрисида“ги яна бир мақоласини нашр этди, унда у массив жисмлар томонидан ёруғликнинг бурилиш миқдорини ҳисоблаб чиқди. Шундай қилиб, умумий нисбийликнинг назарий ғояси илк маротаба экспериментал тарзда текширилиши мумкин эди.

Гравитацион тўлқинлар

1916-йилда Эйнштейн тортишиш тўлқинларини, тўлқинлар сифатида тарқалиб, манбадан ташқарига чиқиб, энергияни тортишиш нурланиши сифатида ташилишини баён қилди. Гравитацион тўлқинларнинг мавжудлиги умумий нисбийлик шароитида унинг Лорентз ўзгармаслиги туфайли мумкин бўлиб, у билан тортишишнинг жисмоний ўзаро таъсирининг чекланган тезлиги концепциясини келтириб чиқаради. Бундан фарқли ўлароқ, тортишиш тўлқинлари Нютоннинг тортишиш назариясида мавжуд эмас, бу тортишишнинг жисмоний ўзаро таъсири чексиз тезликда тарқалади, деб тахмин қилади.

Биринчи, билвосита, тортишиш тўлқинларини аниқлаш 1970-йилларда яқин орбитада жойлашган бир жуфт нейтрон юлдуз ПСР Б1913+16 ни кузатиш орқали амалга оширилган. Уларнинг орбитал давридаги емирилишнинг изоҳи шундаки, улар тортишиш тўлқинларини чиқараётган эди. Эйнштейннинг қарашлари Эйнштейн ғоясидан деярли 100 йил ўтиб ЛИГО тадқиқотчилари томонидан 2015-йил 13-Сентабрда ерда кузатилган тортишиш тўлқинларини кўздан кечириш орқали 2016-йил 11-февралда тасдиқланди.

Ҳоле аргумент анд Энтwурф теорияси

Умумий нисбийликни ривожлантириш жараёнида Эйнштейн назариядаги ўлчов ўзгармаслиги ҳақида чалкашиб кетди. У умумий релативистик майдон назарияси мумкин эмас деган хулосага келган далилни ишлаб чиқди. У тўлиқ умумий ковариант тензор тенгламаларини қидиришдан воз кечди ва фақат умумий чизиқли трансформациялар остида ўзгармас бўладиган тенгламаларни қидирди.

1913-йил июн ойида Энтвурф („қоралама“) назарияси ушбу тадқиқотлар натижаси эди. Номидан кўриниб турибдики, бу назариянинг эскизи бўлиб, умумий нисбийлик назариясига қараганда камроқ оқланган ва қийинроқ бўлиб, ҳаракат тенгламалари қўшимча ўлчовни белгилаш шартлари билан тўлдирилган. Икки йилдан ортиқ қизғин ишдан сўнг, Эйнштейн ҳоле аргументини нотўғри эканлигини тушунди ва 1915-йил ноябрда назариядан воз кечди.

Жисмоний космология

Эйнштейн Милликан ва Жорж Лемаитре билан Калифорния Технология Институтида 1933-йил январда

1917-йилда Эйнштейн умумий нисбийлик назариясини бутун олам тузилишига татбиқ этди. У умумий майдон тенгламалари қисқарувчи ёки кенгаювчи динамик коинотни башорат қилишини аниқлади. Ўша пайтда динамик коинотнинг кузатув далиллари номаълум бўлгани сабабли, Эйнштейн назарияга статик оламни башорат қилиш имконини бериш учун майдон тенгламаларига янги атама, космологик доимийликни киритди. Ўзгартирилган майдон тенгламалари бу йилларда Эйнштейннинг Мах принципини тушунишига мувофиқ бўлиб, ёпиқ эгриликнинг статик коинотини баён қилди . Ушбу модел Эйнштейн олами ёки Эйнштейннинг статик коиноти сифатида танилди.

1929-йилда Эдвин Хаббл томонидан туманликларнинг таназзулга учраши кашф этилгандан сўнг , Эйнштейн ўзининг статик коинот моделидан воз кечди ва космоснинг иккита динамик моделини таклиф қилди: 1931-йилдаги Фридман-Эйнштейн коиноти  ва 1932-йилда Эйнштейн — де Ситтер коиноти. Ушбу моделларнинг ҳар бирида Эйнштейн космологик константадан воз кечди ва уни „ҳар қандай ҳолатда ҳам назарий жиҳатдан қониқарсиз“ деб даъво қилди.

Кўпгина Эйнштейн таржимаи ҳолларида, Жорж Гамовнинг ундан олган мактубига асосланиб, Эйнштейн кейинги йилларда космологик доимийни ўзининг „энг катта хатоси“ деб атагани даъво қилинади . Астрофизик Марио Ливио яқинда бу даъвога шубҳа билан қаради.

2013-йил охирида ирланд физиги Кормак ЎРаифеартаи бошчилигидаги гуруҳ Ҳубблнинг туманликларнинг таназзулга учраши кузатувларини ўрганганидан кўп ўтмай, Эйнштейн коинотнинг барқарор ҳолат моделини кўриб чиққанига оид далилларни топди. Эйнштейн 1931-йил бошида ёзилган шу пайтгача эътибордан четда қолган қўлёзмада кенгаяётган коинот моделини ўрганиб чиқди, унда материянинг доимий яратилиши туфайли материя зичлиги доимий бўлиб қолади, бу жараённи у космологик доимийлик билан боғлади. .У мақолада таъкидлаганидек, „Кейинги сўзларда мен Ҳуббелнинг [ сиc.] фактлар ва уларнинг зичлиги вақт ўтиши билан доимий бўлади“ … „Агар жисмоний жиҳатдан чекланган ҳажмни ҳисобга олсак, материя зарралари уни доимий равишда тарк этади. Зичлик доимий бўлиб қолиши учун материянинг янги зарралари доимий равишда маълум бир ҳажмда фазода ҳосил бўлиши керак.“ Шундай қилиб, Эйнштейн кенгайиб бораётган коинотнинг барқарор ҳолат моделини Хойл, Бонди ва Голддан кўп йиллар олдин ҳисоблаган кўринади.  Бироқ Эйнштейннинг барқарор ҳолат моделида асосий камчилик бор эди ва у бу фикрдан тезда воз кечди. Wормҳолес1935-йилда Эйнштейн Нейтан Розен билан биргаликда Эйнштейн-Розен кўприги деб аталадиган „қурт тешиги“ моделини ишлаб чиқди. Унинг мотивацияси „Элементар заррачалар конституциясида Гравитацион майдонлар муҳим рол ўйнайдими?“ Мақолада кўрсатилган дастурга мувофиқ, гравитацион майдон тенгламаларининг ечими сифатида зарядли элементар зарраларни моделлаштириш эди. Ушбу эчимлар иккита ямоқ ўртасида кўприк қилиш учун Шварцшилд қора туйнукларини кесиб ташлади .

Агар қурт тешигининг бир учи мусбат зарядланган бўлса, иккинчи учи манфий зарядланган бўлар эди. Бу хусусиятлар Эйнштейнни заррачалар ва антизарралар жуфтларини шу тарзда тасвирлаш мумкинлигига ишонишига олиб келди.