Алберт Буюк ёки Албертус Магнус (тах.1200-йил 15-ноябр) – ўрта аср немис файласуфи, илоҳиётчиси, астрологи. Ўрта аср схоластикасининг йирик вакили, католик черкови томонидан 37 та Черков Устозларидан бири деб тан олинган ва у Фома Аквинскийнинг устозидир. Ҳаёти давомида у „Доcтор универсалис“ ва „Доcтор эхпертус“ номлари билан машҳур бўлган. Умрининг охирги йилларида эса унинг исми билан бирга Магнус („Буюк“) унвони қўшиб чақирилган. У ўрта асрларнинг энг буюк немис файласуфи ва илоҳиётчиси сифатида тан олинган[1].

Албертус Магнус
Алберт Граф вон Боллстäдт
Таваллуди 1193-йил
Вафоти 15-ноябр 1280-йил
Кöлн, Муқаддас Рим империяси
Фуқаролиги Муқаддас Рим империяси
Таълими Падуа университети; Париж университети
Касби Кимёгар, мусиқашунос, файласуф, ёзувчи, иқтисодчи, мунажжим, энтомолог, теолог, географ, ботаник, католик эпископи.
Дини Католик

Ҳаёти

Алберт катта эҳтимол била 1200-йилдан олдин туғилган. Сабаб, 1280-йилда вафот этганида 80 ёшдан ошгани ҳақида аниқ ҳужжатлаштирилган далиллар мавжуд. Бошқа манбаларда эса, Албертнининг 87 ёшида вафот этганини таҳмин қилишади. Шу сабаб, Албертнинг туғилган санаси сифатида одатда 1193-йил кўрсатилади, бироқ бу маълумотни ҳам тасдиқлаш учун етарли далиллар йўқ. Бошқа маълумотларга кўра, унинг оиласи руҳонийлар табақасига мансуб бўлиши мумкин[2].

Кöлн университети яқинида Буюк Албертга бағишланган ҳайкал.

Алберт, асосан Падуа университетида таълим олган, у ерда Аристотел ва Черков Оталари асарларини ўрганган. Алберт, табиий фанларга катта қизиқиш билдирган. Бошқа манбаларга кўра, Новамагия шаҳридан Рудолф Албертннинг Бокира Маряма билан учрашганини ва у руҳонийликни қабул қилишга ишонтирганини айтади. 1223-йилда у Доминикан орденига аъзо бўлган. 1228-йилдан 1254-йилгача Алберт Бавария ва Франсиянинг энг йирик университетларида дарс берган ва Европанинг энг буюк схоласти сифатида шуҳрат қозонган. У доминиканларнинг уйи бўлган Кёлнда маърузачи лавозимига сайланганидан сўнг, бир неча йил давомида Регенсбург, Фреибург, Страсбоург ва Ҳилдешеимда дарс берган. Кёлндаги биринчи маърузачилик даврида Алберт „Яхшилик суммаси“ асарини ёзган[3]. 1245-йилда Алберт Герик Сен-Квентенский раҳбарлигида илоҳиёт магистри бўлди. Шундан сўнг Алберт Париж университетида доимий профессор сифатида илоҳиётни ўргатиш имкониятига эга бўлди. Шу давр ичида Фома Аквинский Албертдан таълим олишни бошлади. Кейинчалик у Албертннинг севимли шогирдларидан бирига айланган ва уни университетлар ҳамда кўплаб саёҳатлар давомида ҳамроҳ қилган[4].

Алберт биринчилардан Аристотелнинг деярли барча асарларини шарҳлаб чиққан ва уларни кенг академик муҳокамалар учун очиб берган. Аристотелни ўрганиш уни Ислом олимлари оламига олиб кирди. Хусусан, Авиценна таълимотларини ўрганишни ва шарҳлашни бошлади.

1254-йилда Алберт Доминикан орденидаги вазифаларини алоҳида эътибор ва тиришқоқлик билан бажарган. Албертнинг ушбу фаолияти Тевтония провинциясида унга ишониб топширилган орденнинг ривожланиши ва биродарлар сонининг ўсишига ёрдам берди.

1259-йилда Алберт Фома Аквинский, Бонушомо Бритто[5], Флоренций[6] ва Петр билан бирга Валансенда бўлиб ўтган Доминиканларнинг Умумий капитуласида иштирок этган. Унда доминиканлар учун таълим дастури бўлган ўқув дастурини ўрнатган. Бу янгилик доминикан схоластик фалсафа анъанасини бошлаб берган. 1265-йилда Римда Санкт-Сабина монастиридаги орденнинг „студиум провинcиале“да амалга оширилган бўлиб, ундан кейинчалик Папа Фома Аквинский университети – „Ангелиcум“ пайдо бўлган.

1260-йилда Папа Александр ИВ уни Регенсбург епископи этиб тайинлаган, аммо у илмий ва илоҳий фаолиятига тўсқинлик қилингани сабаб уч йилдан сўнг бу лавозимдан воз кечган. 1263-йилда Папа Урбан ИВ уни епископликдан озод қилган ва немис тилида сўзлашувчи мамлакатларда саккизинчи салиб юришини ваъз қилишни сўраган. У ўртадаги низоларни ҳал қилиш учун воситачилик қилган.

Кёлнда у нафақат Германиянинг энг қадимги университетини асос солганлиги билан, балки 1258-йилда архиепископ ўртасидаги низога якун ясаган „Катта ҳукм“ (дер Гроßэ Счиэд) билан машҳур бўлган. Унинг сўнгги ютуқларидан бири, собиқ шогирди Фома Аквинскийнинг таълимотини ҳимоя қилиши бўлган.

Алберт олим, файласуф, астролог, илоҳиётчи, диний ёзувчи, экуменист ва дипломат бўлган. Ҳумберт Римий ҳимоясида Алберт барча доминикан талабалар учун ўқув дастурини ишлаб чиққан. Аристотелнинг таълимотини университетларга киритган ва неоплатонистлар асарларини ўрганган[7].

1278-йилда соғлиғи ёмонлашганидан сўнг, у 1280-йил 15-ноябрда Германиянинг Кёлн шаҳридаги доминикан монастирида вафот этган. 1954-йил 15-ноябрдан буён унинг қолдиқлари Кёлн шаҳридаги Санкт-Андре доминикан черкови криптидаги Рим саркофагида сақланмоқда. Унинг жасади вафотидан уч йил ўтиб биринчи эксгумацияда бузилмаган ҳолда топилган, 1483-йилда эксгумация қилинганида фақат скелет қолган[8].

Асарлари

Албертнинг 1899-йилда тўпланган асарлари 38 жилддан иборат бўлган. Унинг ишлари мантиқ, илоҳиёт, ботаника, география, астрономия, астрология, минералогия, алхимия, зоология, физиология, френология, юриспруденсия, дўстлик ва севги каби соҳаларда бўлган. У Аристотелнинг барча асарларини, лотин тилидаги таржималар ва араб шарҳловчиларининг изоҳларидан олинган ҳолда, черков таълимоти билан мувофиқ таҳлил қилган ва тизимлаштирган. Аристотел ҳақида ҳозирги кунда мавжуд бўлган кўпгина билимлар айнан Алберт томонидан сақланиб қолган.

Албертнинг фаолияти, кўпроқ фалсафий бўлган. Алберт Аристотелнинг табиацҳуносликка ёндашуви христиан фалсафий қарашларини табиий жисмлар тартибида ривожланишига ҳеч қандай тўсиқ бўлмаслигини таъкидлаган[9].

Албертнинг табиацҳунослик соҳасидаги билимлари ўз даври учун улкан бўлган. Албертнинг табиий фанлар соҳасидаги кўпгина эмпирик ютуқлари кейинчалик четга сурилган, аммо унинг илмга умумий ёндашуви ажабланарли даражада бўлган.

Буюк Алберт „Машҳур кимёгарлар“ расмлари сериясида (Чимистес Cелебрес, 1929).

Алкимё

Алберт вафотидан кейин асрлар давомида уни алкимёгар ва сеҳргар сифатида тасвирловчи кўплаб ҳикоялар пайдо бўлган. Алкимёга оид кўплаб трактатлар берилган, гарчи у ўз асарларида бу масалани кўтармаган бўлсада. Алберт вафотидан кейин йиллар давомида шаклланган алкимёга оид ишларни намойиш этувчи сохта-алберт асарлари тарқалишни бошлаган. Улар орасида „Металлар ва материаллар“, „Кимё сир-асрорлари“, „Металлар келиб чиқиши“, „Бирликларнинг келиб чиқиши“, „Фалсафий тошга оид кузатишлар“ ва бошқа асарлар киради. Унга мишяк элементини кашф этиш ва кумуш нитрат каби ёруғликка сезгир кимёвий моддалар билан тажрибалар ўтказиш каби ишлар ҳам келтирилган. У тошларнинг оккултик хусусиятларига ишонган ва бу ҳақда Де минералибус асарида ёзган. Бироқ, у шахсан алкимёвий тажрибалар ўтказганига оид камдан-кам далиллар мавжуд.

Де анималибус („Ҳайвонлар ҳақида“) асари.

Астрономия ва астрология

Ўрта асрлардан янги давргача астрология олимлар ва зиёлилар томонидан қабул қилинган бўлиб, улар ерда ҳаёт аслида макрокосмос ичидаги микрокосмос эканлигига ишонишган. Астрологияни инсоннинг эҳтимолий келажагини башорат қилиш учун фойдаланиш мантиқан тўғри деган фикрни олға суришган. Алберт осмон таъсирларини тушуниш бизга христианлик қонунларига мувофиқ ҳаёт кечиришга ёрдам бериши мумкинлигини таъкидлаган. Унинг астрологик қарашлари энг тўлиқ тарзда, тахминан 1260-йилда ёзилган „Зерчало Астрономии“ номли асарида баён этилган.

ахлоқ метафизикаси

У томонидан ёзилган икки трактатлари ҳам яхшилик тушунчаларининг метафизик тадқиқотдан ва моддий яхшилик тушунчасидан бошланади. Алберт буни „табиий яхшилик“ (бонум натураэ) деб атайди. Бошқа асарларида Алберт инсоний ва ахлоқий яхшилик тушунчасини аниқлаш учун, аввало яхши бўлиш ва яхши ишларни амалга ошириш нимани англатишини тушунтирган. Бу Албертнинг неоплатонийликнинг яхшилик назарияларига, бўлган қизиқишини акс эттиради. Албертнинг қарашлари Католик черкови ва унинг замондошлари томонидан юқори баҳоланган.

Табиий фанлар

Алберт Буюк Европа илм-фанига қадимги юнон файласуфлари ва араб олимларининг асарларини олиб кирган. У табиат ҳодисаларини, хусусан, қуёш ва ой тутилиши, кометалар, вулқонлар, иссиқ булоқлар, флора ва фаунани ўрганиш бўйича ўзининг тадқиқотларини ўтказган. Унинг бу каби ишлари учун „Доcтор универсалис“ унвони берилган. Асосий асарлари орасида Де анималибус („Ҳайвонлар ҳақида“), Де вегеталибус эт плантис („Ўсимликлар ҳақида“), Де минералибус („Минераллар ҳақида“), Де cаэло эт мундо („Осмон ва дунё ҳақида“) мавжуд.

Манбалар

  1. ↑ Жоачим Р. Сöдер, "Алберт дер Гроссе – эин стаунен- эррегендес Wундер, " Wорт унд Антwорт 41 (2000): 145; Ж. А. Wеишеипл, "Албертус Магнус, " Жосепҳ Страер эд., Диcтионарй оф тҳе Миддле Агес 1 (Неw Ёрк: Сcрибнер, 1982) 129.
  2. ↑ Тугwелл Симон.. Алберт анд Тҳомас,. Неw Ёрк Паулист Пресс, 1988 — 96–7-бет. 
  3. ↑ Ковач, Франcс, анд Робер Шаҳан.. Алберт тҳе Греат: Cоммеморативе Эссайс .. Норман, Оклаҳома: Университй оф Оклаҳома Пресс, 1980. 
  4. ↑ Кеннедй, Даниэл. „Ст. Албертус Магнус.“ Тҳе Cатҳолиc Энcйcлопедиа. Вол. 1. Неw Ёрк: Роберт Апплетон Cомпанй, 1907.
  5. ↑ Гранге, Антоине Ривет де ла; Cлéмент, Франçоис; (Дом), Чарлес Cлéменcет; Дауноу, Пиэрре Cлауде Франçоис; Cлерc, Жосепҳ Виcтор Ле; Ҳаурéау, Бартҳéлемй; Меер, Паул (1838). Ҳистоире литтéраире де ла Франcе: ХИИИэ сиècле. Вол. 19. п. 103.
  6. ↑ Вероятно, Флорентий из Гидиния (Флорентиус Галлиcус), Ҳистоире литтéраире де ла Франcе: ХИИИэ сиècле, Волуме 19, п. 104.
  7. ↑ Cарролл Cруз, Жоан. Тҳе Инcорруптиблес: А Студй оф тҳе Инcорруптион оф тҳе Бодиэс оф Вариоус Cатҳолиc Саинц анд Беати.. Чарлотте, НC: ТАН Боокс., 1977. ИСБН ИСБН 978-0-89555-066-8. 
  8. ↑ Фüлленбач, Элиас Ҳ.: Тҳе Cанонизатион оф Алберт тҳе Греат ин 1931, ин: Фра трионфи э сcонфитте. „Политиcа делла сантитà“ делл’Ордине деи предиcатори, эд. бй Вилиам С. Доcи анд Гианни Феста, Роме 2021 (Диссертатионес Ҳисториcаэ, вол. 39), п. 131—147.
  9. ↑ Wолперт Леwис. "Муч море фром тҳе чиcкен'с эгг тҳан бреакфаст – а wондерфул модел сйстем".. Мечанисмс оф Девелопмент.. ПМИД 15296967. ИСБН ИССН 0925-4773. 

Адабиётлар

  • Алберт Великий: Гайденко В. П., Шишков А. М. // А – Анкетированиэ. – М.: Болшая российская энсиклопедия, 2005. – С. 548. – (Болшая российская энсиклопедия: / гл. ред. Ю. С. Осипов; 2004—2017, т. 1). – ИСБН 5-85270-329-Х.
  • Алберт фон Болштедт // Энсиклопедический словар Брокгауза и Ефрона: в 86 т. (82 т. и 4 доп.). – СПб., 1890—1907.
  • Пернатев Ю. С. Учёний оракул Алберт Великий // Пророчества знаменитих ясновидящих. – Белгород—Харков: Книжн. клуб „Клуб семейного досуга“, 2014. – С. 13—15. – 400 с. – (Мифи. Тайни. Загадки). – 18 000 экз. – ИСБН 978-5-9910-2817-2.
  • Фокин А. Р. Алберт Великий // Новая философская энсиклопедия / Ин-т философии РАН; Нац. общэств.-науч. фонд; Предс. научно-ред. совета В. С. Стёпин, заместители предс.: А. А. Гусейнов, Г. Ю. Семигин, уч. секр. А. П. Огурсов. – 2-э изд., испр. и допол. – М.: Мисл, 2010. – ИСБН 978-5-244-01115-9.
  • Фокин А. Р., Усков Н. Ф. Алберт Великий // Православная энсиклопедия. – М., 2001. – Т. ИИ : „Алексий, человек Божий – Анфим Анхиалский“. – С. 72—75. – 752 с. – 40 000 экз. – ИСБН 5-89572-007-2.
  • Алберт тҳе Греат // Станфорд Энcйcлопедиа оф Пҳилосопҳй.
  • Кеннедй, Д. Ст. Албертус Магнус // Тҳе Cатҳолиc Энcйcлопедиа. Вол. 1. Неw Ёрк: Роберт Апплетон Cомпанй, 1907. 9 Ауг. 2012.