Aleksandr

Александр, Искандар Мақдуний (қадимги юнонча: Ἀλέξανδρος ὁ Μέγας) (Шарқ мамлакатларида Искандар) (мил. ав. 356, Пелла — 323.13.6, Бобил) — македониялик саркарда ва давлат арбоби.

Аҳамонийлар давлати харитаси

Македония подшоси Филипп ИИ ва унинг рафиқаси Олимпиаданинг ўғли. Аристотелдан таълим олган, ҳарбий илимни отасидан ўрганган. 336-йил Филипп ИИ фитначилар томонидан ўлдирилгач, Македония тахтига ўтирган.

334-йил Александр Эронга юриш бошлайди; бу босқинчилик уруши отаси Филипп ИИ давридаёқ бошланган бўлиб, унинг ўлими туфайли тўхтаб қолганди. Александр қўшинида саркардалардан Антипатр, Парменион, Птолемей Лаг ва бошқа, шунингдек 30 мингга яқин пиёда жангчи, 5 минг отлиқ, енгил қуролланган ёрдамчи отрядлар ва 160 та кема бўлган.

Александр Граник (334-йил), Исс (333-йил) ва Гавгамела (331-йил) жангларида Доро ИИИ қўшинларини енгган. Александр Эроннинг марказий шаҳарлари — Бобил, Суза, Персепол, Экбатанаҳамда Мисрни эгаллаган.

Сўғд ва Бақтрияга юриши

Самарқандда Александр томонидан ўз д’ости Клитни о'лдириши, Кастаниэ расми, 19 аср

Александр 329-йил Бақтрияни эгаллагач, сатрап Бесс, Оке (Укуз, Амударё) дан кечиб ўтиб, Навтака (Қашқадарё воҳаси) га чекинган. Аммо Бесс тезда қўлга олиниб, қатл этилган. Сўнг, Александр Самарқанд (Мароканда)ни эгаллаб, Сирдарё томон йўл оладида, у ерда шаҳар барпо этиб, уни Александрия Эсхата (Чекка Искандария) деб атайди. Умуман Александрнинг Ўрта Осиёга нисбатан босқинчилик сиёсати қаттиқ қаршиликка учраган. Усрушонадаги еттита шаҳар-қал’а Александрга қаттиқ қаршилик кўрсатган. Буларнинг ичида энг каттаси — Киропол бўлиб, Кир ИИ уни бошқа шаҳар-қал’аларга нисбатан баланд девор билан ўраттирганди. Унинг ичида маҳаллий аҳолининг кўпчилик қисми, энг жанговар жангчилар тўпланганди. Александр шаҳар атрофига хандақ қазиттирган, манжаниқлар (девортешар машиналар) билан деворнинг бир неча еридан тешик очиб, у ердан шаҳарга бостириб кирмоқчи бўлган. Бу уриниши натижасиз чиққач, у ҳарбий ҳийла ишлатиб, шаҳар ичидан ўтган қуруқ дарё ўзани орқали ўзининг хос жангчилари билан шаҳарга кирган. Киропол мудофаачилари билан Александр жангчилари ўртасида шиддатли жанг бўлган. Унда Александр боши ва бўйнига тош тегиб ярадор бўлган, бир қанча лашкарбошилари (Кратер ва бошқалар) камон ўқидан шикастланган. Македон қўшини катта қийинчилик билан шаҳарни эгаллаган. Шаҳар мудофаачилари (жами 15 минг) дан 8000 га яқини ҳалок бўлган, қолгани ички қўрғонга яширинган, сўнг ташналикдан қийналиб таслим бўлган. Македон қўшини қолган шаҳарларни ҳам шу тариқа қийинчилик билан эгаллаган. Мил.авв.330-йилда Македонский Александр Форс давлатини босиб олди.

Александр маҳаллий халқнинг жасоратидан шу қадар хавотирга тушганки, Птолемейнинг айтишича, у ўз жангчиларига асир олинган кишиларни бўлиб бериб, то бу мамлакатдан чиқиб кетмагунларича уларни занжирбанд ҳолда сақлашни топширган. Александр Суғдиёнада Спитамен қўзғолон кўтариб, Марокандани қамал қилгани (қаранг Спитамен, Спитамен қўзғолони) ва Танаис ортидан саклар подшосининг укаси Картазис бошчилигидаги катта қўшин унга ёрдамга етиб келгани ҳақида хабардор бўлгач, қўзғолончиларга қарши 2000 кишилик қўшин жўнатиб, ўзи саклар томон қўшин тортган (қаранг Танаис дарёси бўйидаги жанг). Мазкур қўшин тормор келтирилгач, Александр шахсан ўзи катта куч билан Спитаменни дашт чегарасигача таъқиб қилиб бориб, ортга қайтишда 120 мингдан ортиқ тинч аҳолини қириб ташлайди, кўплаб қишлоқ ва қал’аларни вайрон қилади, экинзор, боғ-роғларни пайҳон этади. Александр мил. ав. 329-328-йиллар қишини Зариаспа (Балх, Бақтра)да ўтказади. Баҳорда унинг ҳузурига хорасмийлар подшоси Фарасман 1500 жангчиси билан келиб ўзаро иттифоқ тузишни таклиф этади. Александр 328-327-йил бошида Суғдиёнадаги тоғлар устида жойлашган қал’алардаги қўзғолончиларни бўйсундиришга жуда кўп куч сарфлайди, уларни мағлуб қилгач, Оксиартнинг қизи Рохшанак (Роксана) га уйланади (қаранг Сўғд қояси, Хориен қал’аси ва бошқалар).

Ҳиндистонга юриши

Мил. ав. 327-йил ёзида Александр сўғдлик Оропийни Сўғдиёна ҳокими этиб тайинлаб, ўзи Ҳиндистонга юриш қиладида, Гидасп дарёси (Ҳинд дарёси ирмоғи) соҳилида катта қийинчилик билан подшо Пор қўшини устидан зафар қозонади. Шу тариқа Александр Панжобни эгаллаб, Ганг дарёси водийсига юришни давом эттирмоқчи бўлади. Бироқ сафар ва касаллик азобидан ҳолдан тойган қўшиннинг очиқдан-очиқ қаршилигига дуч келади. Шу боис Александр Гифасис дарёси (Ҳинд дарёси шарқий ирмоғи) бўйидан ортга қайтишга мажбур бўлади. Александр ўз давлатининг пойтахти қилиб Бобил шаҳрини танлаган ва шу ерда янги юришларга тайёргарлик кўриш асносида безгак касалига йўлиқиб вафот этган. Александр юришлари натижасида вужудга келган улкан салтанат ҳудуди Ҳинд дарёсидан Дунайга қадар чўзилган бўлиб, у қадимги дунёнинг энг йирик давлати эди. Лекин мустаҳкам ички алоқалари бўлмаган бу салтанат Александр вафот этгач, тезда парчаланиб кетган ва унинг ҳудудида бир қанча эллинистик давлатлар вужудга келган. Александр ҳарбий санъат тарихида йирик саркарда сифатида машҳурдир. Қадим замонлардан (мил. ав. 200-йил) Александр ҳақида кўплаб ривоят, афсона, достон ва миниатюралар яратилган. Улар ўрта аср адабиётига ҳам кириб келган.

Адабиётлар

• Ковалев С. И., Александр Македонский, Л., 1937;
• Тревер К., Александр Македонский в Согде, „Вестник истории“, 1947, № 5;
• Бертелс Е. Э., Роман об Александре и его главниэ версии на Востоке, М.- Л., 1948.