Aleksandr Negri

Александр Фёдорович Негри (1784—1854) — рус дипломати, тарихчи, Шарқ тиллари таржимони, археолог ва илмий ёзувчи, Одесса тарих ва қадимчилар жамияти вице-президенти.

Александр Негри
русча: Александр Фёдорович Не́гри
Таваллуди	1782 ёки 1784-йил
Вафоти	1854 ёки 1856-йил 9-июл Одесса, Херсон губернияси, Россия империяси
Касби	таржимон, дипломат
Турмуш ўртоғи	Елена Ипсиланти
Болалари	Александрос Негрис
Отаси	Фёдор Негри

Таржимаи ҳоли

Истанбулда доимий яшаб келган юнон оиласидан чиққан. Молдавия ҳукмдори Константин Ипсиланти саройида хизмат қилишни бошлаган тез орада маълум бир лавозимга эришиб, Ипсилантининг тўнғич қизига уйланган. Қайнотасини давлатдан маҳрум қилган йирик сиёсий воқеалар Негри тақдирига кучли таъсир кўрсатган. 1806-йилда Ипсиланти яқин одами сифатида у билан бирга Россияга, Киевга боради, бу ерда император Александр И нинг таклифига биноан қайнотаси кўчиб ўтади.

1815-йилда худди Ипсиланти илтимосига биноан ҳақиқий давлат маслаҳатчиси унвони билан рус хизматига қабул қилинган ва бир мунча вақт ўтгач, Ташқи ишлар вазирлигида лавозимга тайинланган. Турк, форс, юнон ва франсуз тилларини билганлиги туфайли тез-тез турли муҳим топшириқларни бажарган. 1818-йилда элчихонанинг катта маслаҳатчиси сифатида фавқулодда элчи, генерал А. П. Ермолов даврида рус асирлари сафида Форсга кетган. Форс урф-одатларини билганлиги туфайли саройнинг илтифотига сазовор бўлиб, Форс ҳукуматидан Теҳрондаги рус адвокатининг ўрнини эгаллаш таклифини олган. Санкт-Петербургга қайтиб келгач, ИИИ даражали Владимир ордени, Форс ҳукумати томонидан эса — Форснинг Арслон ва Қуёш орденининг олмос белгилари билан тақдирланган. Форсда бўлганида у батафсил кундалик юритган ва саёҳатдан қайтгач, уни қайта ишлаган.

1820-йилда унга савдо алоқаларини йўлга қўйиш ва хиваликлар, қирғизлар ва туркманлар томонидан асирга олинган ва Бухорода асирликка сотилган рус фуқароларининг озод этиш учун Бухорога бориш буюрилган. Ўзига юклатилган барча кўрсатмаларни муваффақиятли бажариб, Бухоро ҳукумати билан олиб борган музокаралар ва ёзишмаларнинг батафсил журналини Ташқи ишлар вазирлигига топширАди. Улар бу ердан кўплаб асирларни олиб чиқиб кетилган, Негри эса меҳнатлари учун мукофот сифатида И даражали Анна ордени билан тақдирланган. Негрининг Бухоро ерлари бўйлаб саёҳати ҳам бир қанча илмий натижаларга эга бўлди, чунки у бу ўлка ҳақида географик билимлар соҳасига жуда кўп янгилик киритган; элчиликнинг бир қисми бўлган полковник Меиндорфф ўзининг шахсий кузатишларини ёзган, кейинчалик улар „Вояге д’Оренбоург à Воучара, фаит эн 1820“ сарлавҳаси остида нашр этилган. Ушбу саёҳатдан кейин Негри узоқ дам олиб, 1828-йилгача бу ишларда қатнашмаган.

Ўша йили Туркия билан бошланган уруш унинг турк пошшолари билан доимий музокараларда иштирок этишини талаб қилган. 1828-йил апрел ойида Қора денгиз флотининг бош қўмондони адмирал Грейге қўмондонлигига тайинланган. Унга Қора денгиздаги қал’аларга қўмондонлик қилувчи турк қўмондонлари билан музокаралар олиб бориш ва муносабатларни сақлаш буюрилган. Анапа қал’асини қамал қилиш пайтида (1828-йил 6-май — 12-июн) таслим бўлиш тўғрисида музокараларни муваффақиятли олиб борганлиги учун Зоти Олийларининг монограммаси ва И даражали Анна ордени олмос белгилари ва олмос узук олган. Рус қўшинлари Варна қал’асини қамал қилишни бошлаганларида, қамал давомида доимий равишда асосий штаб-квартира жойлашган „Париж“ кемасида бўлган. 1829-йилда қал’анинг қулаши билан Дунайнинг чап қирғоғидаги қўшинлар отрядига қўмондонликка юборилган; турли қал’аларда турли турк қўмондонлари билан музокаралар олиб бориш учун, Журжи қал’асини қўлга киритгунга қадар бир неча бор кўрсатмалар билан юборилган. Мукофот сифатида И даражали Станислав ордени, Туркия уруши хотирасига бағишланган Георгий лентасидаги кумуш медал ва қўшимча равишда Бессарабия вилоятидаги 5000 гектар ерни олган.

Уруш тугагач, Санкт-Петербургга қайтиб келиб, бу ерда бўш вақтини шарқ тиллари ва хусусан араб тилини яхшилашга сарфлаган. Хотинидан ажралиб, Санкт-Петербургни тарк этишга қарор қилган, шу жумладан, унинг иқлимига бардош беролмаган. Одессага кўчиб ўтиш учун рухсат олади ва у ерда 1837-йилда кўчиб ўтди. Одессада у тез орада ўша пайтда эндигина очилган Одесса қадимий асарлар жамияти фаолиятида фаол иштирок эта бошлайди, унинг ходимларидан бирига айланади ва турли шарқ тилларидан рус тилига янги материалларни таржима қилади. 1844-йил 15-ноябрда жамиятнинг вице-президенти этиб сайланиб, умрининг охиригача шу мансабда қолган.

Умрининг сўнгги йилларда деярли оёқларини йўқотган ва даволаниш учун Константинополга кетган. Қрим уруши бошланишида 1854-йил 10-апрелда туркларнинг Одессага кутилмаган ҳужуми уни шаҳарни тарк этишга мажбур қилган ва саломатлиги анча ёмонлашган.

1854-йил 27-июнда (9-июл) вафот этган ва Одессадаги юнон черковига дафн қилинган.

Константин Ипсилантининг қизи Елена (1788-1837) билан турмуш қурган. У Бостондаги (Массачусец, АҚСҲ) биринчи юнонлардан бири бўлган Александрос Негриснинг отаси бўлиб, Ҳарвард университетида замонавий юнон тилидан биринчи профессор бўлган.

Илмий-адабий фаолияти

Негрининг илмий ва адабий фаолияти Киевда бўлган даврида бошланган. 1812-йилда „Вестник Европи“ асарининг 5-китобига Валахия ҳукмдорларини ҳимоя қилишга бағишланган мақолани жойлаштирган. Бундан ташқари, 1815-йилда Кораиснинг „О нинешнем просвешчении Греции“ (Юнонистоннинг ҳозирги маърифати ҳақида) асарининг таржимасини нашр этган. Негрининг энг йирик асарлари Одесса антикварлар жамиятининг эслатмаларида нашр этилган, бундан ташқари, унинг турк тилидан таржима қилган бир қанча актлари жамият кутубхонасида қўлёзма ҳолида сақланган. 1845-йилда Қур’оннинг беш бобини серб тилидан рус тилига таржима қилган ва 1847-йилда Стурдзанинг „О должностях свяшченного сана“ асарини юнон тилига ўгирган.