Alfred Nobel
| Алфред Бернхард Нобел | |
|---|---|
 Алфред Нобел 1896-йилда | |
| Таваллуди |
Стокголм, Швеция |
| Вафоти | Сан-Ремо, Лигурия, Италия |
| Истиқомат жойлари | Норра бегравнингсплацен, Стокголм, Швеция |
| Соҳаси | Кимё, Инженерия, Кашфиётчи, бизнесмен, хайриячи |
| Мукофотлари | Нобел мукофоти |
Алфред Бернхард Нобел (шведча: Алфред Бернҳард Нобел; 21-октябр 1833, Стокголм, Швеция – 10-декабр 1896, Сан-Ремо, Италия) – швед кимёгари, муҳандис, динамитнинг ихтирочиси. Ўзининг улкан бойлигини Нобел мукофотини татбиқ этишга васият қилган. Унинг шарафига синтезланиб олинган кимёвий элемент нобелий номланган.
Ҳаёти
Нобел, ўн еттинчи аср олими Олаус Рудбек (1630-1708)нинг авлоди. У Иммануэл Нобел (1801-1872) ва Андриэтте Нобел (1805-1889)ларнинг учинчи фарзанди. Алфред Нобел 1833-йил 21-октябр Стокголмда туғилган. 1842-йили оиласи билан Санкт-Петербургга кўчиб ўтишади, у ерда отаси торпедаларни ишлаб чиқиш билан шуғулланади. Алфред профессор Зинин Николай Николаевичнинг қўлида кимёни ўрганади. 1859-йили отасининг иши билан иккинчи ўғли Лудвиг Нобел (1831-1888) шуғуллана бошлайди. Оилавий бизнеси банкротга учрагач, Алфред отаси билан бирга Швецияга қайтади ва ўзини портловчи моддаларни ўрганишга, айниқса нитроглицеринни (1847-йилда Асcанио Собреро томонидан ихтиро қилинган) ҳавфсиз ишлаб чиқариш ва ишлатишга бағишлайди.
Нобелларга тегишли заводда бир неча портлашлар қайд этилган, уларнинг бирида 1864-йили Алфреднинг укаси Эмил ва бир нечта бошқа ишчилар ҳалок бўлади.
Алфред Нобелнинг драматург сифатидаги фаолияти – унинг биографиясининг энг машҳур бўлмаган фактларидан бири. Унинг ягона песаси – „Немезида“ – Беатриса Ченчи ҳақидаги назмда ёзилган 4-актли фожиа. У ўлим тўшагида ётганида нашрдан чиқади, аммо уч нусхадан ташқари бутун адад унинг вафотидан сўнг дарҳол йўқ қилинади, чунки песа жанжалли ва ширкли деб топилади. Сақланиб қолинган биринчи нашр (икки тилда, швед ва эсперанто) Швецияда 2003-йили чоп этилади.
Бизнесдаги турли муваффақияцизликлардан сўнг, Нобелнинг отаси Россиянинг Санкт-Петербург шаҳрига кўчиб ўтди ва у ерда дастгоҳлар ва портловчи моддалар ишлаб чиқарувчиси сифатида муваффақият қозонди. У шпонли станокни ихтиро қилди (бу замонавий фанера[1] ишлаб чиқариш имконини берди) ва торпедо устида иш бошлади[2]. 1842-йилда[3] оила шаҳарга кўчиб ўтди. Ота-онаси Нобелни хусусий репетиторларга юборишга муваффақ бўлди ва бола ўқишда, хусусан, кимё соҳаси ва тил ўрганишда аъло даражада таълим олди. Инглиз, франсуз, немис ва рус тилларини яхши билишга эришди. 1841-йилдан 1842-йилгача 18 ой давомида Нобел Стокголмдаги болалигида ўқиган ягона мактабга қайтди[4].
Нобел инглиз тилида шеър ёзиш учун етарли даражада адабий маҳоратга эга бўлди. Унинг Немесис – италиялик зодагон аёл Беатриса Ченчи ҳақидаги тўрт қисмдан иборат насрий трагедияси машҳур бўлган. Унинг шеърлари 2003-йилда Швецияда нашр этилган ва словен, франсуз, италян ва испан тилларига таржима қилинган[5].
Алфред Нобел Стокголмдаги Норра қабристонида дафн этилган[6].
Илмий фаолияти
Ёшлигида Нобел кимёгар Николай Зинин билан таҳсил олган. Кейинчалик у 1850-йилда Парижга кетади. У ерда уч йил олдин нитроглисеринни ихтиро қилган Асканио Собреро билан учрашади. Собреро нитроглисериндан фойдаланишга кескин қарши чиқди, чунки у ўзгарувчан иссиқлик ёки босимга нисбатан портлаши мумкин эди. Аммо Нобел нитроглисеринни тижорат мақсадларида фойдаланиш мумкин бўлган портловчи модда сифатида назорат қилиш ва ишлатиш йўлини топишга қизиқиб қолади. Нитроглисерин порохдан кўра кўпроқ кучга эга эди. 1851-йилда 18 ёшида у бир йилга Америка Қўшма Штатларига ўқиш учун кетди[7] ва қисқа муддат швед-америкалик ихтирочи Жон Эрикссон қўл остида ишлади. У Америка фуқаролик уруши темир қопламаси, УСС Мониторни лойиҳалаштирди. Нобел ўзининг биринчи патентини, газ ҳисоблагичи учун инглиз патентини 1857-йилда топширган бўлса, 1863-йилда олган биринчи Швеция патенти „порох тайёрлаш усуллари“ ҳақида эди[8][9].
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ „Нобел Плйwоод“ (эн). Қаралди: 2018-йил 3-апрел.
- ↑ „Тҳе Ман Wҳо Маде Ит Ҳаппен — Алфред Нобел“. 3833. 2014-йил 30-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2012-йил 3-май.
- ↑ „Алфред Нобел“ (св-СЕ). НЕ (2020-йил 1-июл). Қаралди: 2021-йил 9-октябр.
- ↑ Энcйcлопедиа оф Модерн Эуропе: Эуропе 1789-1914: Энcйcлопедиа оф тҳе Аге оф Индустрй анд Эмпире, „Алфред Нобел“, 2006 Тҳомсон Гале.
- ↑ Алфред Нобел. Нéмéсис: трагéдиэ эн қуатре аcтес. Беллес леттрес, 2008. ИСБН 978-2-251-44342-3.
- ↑ [„Алфред Нобел'с Граве Нортҳерн Cеметерй Стоcкҳолм, Сwеден“. атласобсcура.cом. Қаралди: 4-июл 2023-йил.
- ↑ „Алфред Б Нобел – Свенскт Биографискт Лехикон“. сок.риксаркивет.се. 2017-йил 24-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2022-йил 17-декабр.
- ↑ Энcйcлопедиа оф Модерн Эуропе: Эуропе 1789-1914: Энcйcлопедиа оф тҳе Аге оф Индустрй анд Эмпире, „Алфред Нобел“, 2006 Тҳомсон Гале.
- ↑ Cарлисле, Родней (2004). Сcиэнтифиc Америcан Инвентионс анд Дисcовериэс, п. 256. Жоҳн Wилей & Сонгс, Инc., Неw Жерсей. ИСБН 0-471-24410-4.
Ҳаволалар
- Алфред Нобел. Олден Уитменнинг мақоласи (рус.)
- Нобелпризе.орг (ингл.)