Ziyosfera

Ali Suavi

Али Суавий (1839-йил 8-декабр – 1878-йил 20-май) – Усмоний турк сиёсий фаоли, журналист, маърифатчи, илоҳиёцҳунос ва ислоҳотчи. Султон Абдулазизга қарши ёзган мақолалари туфайли Кастамонуга сургун қилинган. Усмонийлар даврида биринчи пантуркистлардан бири ҳисобланади[1][2].

Али Суави
Таваллуди 1839-йил 8-декабр
Истанбул, Усмонийлар империяси
Вафоти 1878-йил 20-май
Истанбул, Усмонийлар империяси

Ҳаёти

Ака-ука Абдуллоҳлар томонидан олинган Али Суавийнинг сурати

Али Суавий Бурсада бошланғич мактабда дарс берган, Истанбулдаги Шаҳзода масжидида ваъз қилган, Филип афандининг Муҳбир газетасида ишлаган, Симав, Пловдив ва София шаҳарларида турли лавозимларда фаолият юритган. У Ёш усмонийлар ҳаракатининг аъзоси бўлган ва унинг расмий нашрида муҳаррирлик қилган. Шунингдек, пан-исломчи Басирет газетасининг муаллифларидан бири эди[3].

1867-йилда Али Суавий суд таъқибидан қочиб, ҳамфикр ёш усмонийлар Намıк Кемал ва Зиоа пошо билан бирга Парижга қочган. 1876-йилда Султон Абдулазиз тахтдан ағдарилгунга қадар ўша ерда яшаган[4]. Журналистика соҳасидаги тажрибаси туфайли Суавий Европада чиққан Ёш усмонийларнинг биринчи газетаси – Муҳбир нашрини бошқарган. Бироқ бу газета кейинчалик Ёш усмонийларга ноқулайликлар туғдириб, улар Суавийдан бу нашр билан боғлиқ ҳаракатларини тўхтатишни сўрашган. Шундан сўнг Суавий Европанинг турли шаҳарларида яшаб, ҳаракатдан норози бўлган ва мустақил равишда нашрлар чиқарган. У, шунингдек, ўзи ёзган ва таҳрир қилган "Улум газетеси" (Илмлар газетаси) ҳам нашр қилдирган[5]. У ҳам республикачи Ёш усмонийларни, ҳам монархияни қўлловчи султон ҳукуматини халқ душманлари сифатида кескин танқид қилган. Бироқ у султонлик институтига ҳурмат билан қарар, уни халқ манфаати йўлида энг яхши йўл билан бошқариши мумкин бўлган маърифатли мутлақ монарх тарафдори эди.

Консерватив Абдулҳамид ИИ тахтга чиққач, Суавий 1878-йилда Чираган воқеаси номи билан танилган давлат тўнтаришини амалга оширишга уринди. Унинг мақсади ортиб бораётган авторитаризмни тугатиш ва либерал қарашли Султон Мурод В ни тахтга қайтариш эди. Аммо бу уриниш муваффақияцизлик билан тугади ва Али Суавий тўнтариш пайтида ўлдирилди. Инглиз Саид пошонинг[6]нинг ёзишича, Суавий ўлимидан сал олдин Султон Муроднинг қўлидан ушлаб: „Эй жанобимиз, келинг, бизни Москофлардан қутқаринг“ („Аман эфендимиз, кел бизи Москофлардан халос эт.“) деган[7].

Асарлари

  • А Пропос де Л’Ҳерзеговине (Герсеговина ҳақида, Париж, 1876)
  • Али пошонинг сиёсати (1908)
  • Дафтар-и аъмол-и Али пошо (Париж)
  • Давлат 116,5 миллион қарздан қутулмоқда (Париж, 1875)
  • Хива (Париж, 1874; Истанбул, 1910)
  • Ҳукуку’ş-Şэвари (Газолийдан таржима, 1808)
  • Черногория (Париж, 1876)
  • Несайиҳ-и Абу Ҳанифа – Қомус ул-улоом ва маъриф (Илм ва таълим луғати, 1870)
  • Сайду’л мефқуд (Йўқолган ўлжа, 2 жилд)
  • Таҳаррият-и Суави ала тарих-и турк (Турк тарихи бўйича Суави тадқиқотлари)
  • Усул-и фиқҳ ном рисоланинг таржимаси (Лондон, 1868)

Манбалар

  1. ↑ „Али̇ Суâви̇“.[сайт ишламайди]
  2. ↑ Али Суâвиънинг Туркчилик ғоялари, Исмоил Ҳами Даниşменд · Вакит Матбаасı, 1942
  3. ↑ Мурат Cанкара (2015). "Усмонийлараро маданий учрашувларни қайта ўйлаш: турклар ва арман алифбоси". Миддле Эастерн Студиэс 51 (1): 6. дои:10.1080/00263206.2014.951038. 
  4. ↑ Эримтан, Cан. Усмонийлар Ғарбга қарайди?: Лоле даврининг келиб чиқиши ва унинг замонавий Туркиядаги ривожланиши. Блоомсбурй Аcадемиc, 30 Март 2008 — 106-бет. ИСБН 978-1-84511-491-6. 
  5. ↑ Текин, Кенан. „Чегарасиз илм журнали: Али Суавининг Улûм газетеси.“ Ин Интернатионал Перспеcтивес он Публишинг Платформс, 178-182. Роутледге, 2019.
  6. ↑ У аслида инглиз эмас эди; бу лақаб унга инглиз тилида равон сўзлашгани ва ташқи сиёсатда Британияпараст бўлгани учун берилган.
  7. ↑ Çаğлар, Бурҳан. Инглиз Саид пошо ва унинг кундалиги (Журнал). Истанбул: Арı Санат, 2010 — 143-бет. ИСБН 9944742252. 

Адабиётлар


"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi