Икки товуш бир хил ёки турли фонемаларни ифодалашини аниқлашнинг соддалаштирилган тартиби. Энг чап ва ўнг томондаги ҳолатлар товушлар аллофонлар бўлган ҳолатлардир.

Фонологияда аллофон (/ˈæлəфоʊн/; юнонча ἄλλος дан; áллос — φωνή: бошқа, пҳōнē: „овоз“, „товуш“) бир нечта оғзаки товушлар тўпламини ёки муайян тилда битта фонемани талаффуз қилиш учун ишлатиладиган белгилар[1]. Масалан, инглиз тилида [т] (стоп [стɒп] даги каби) ва аспирацияланган шакл [тʰ] (юқорида бўлгани каби [ˈтʰɒп]) /т/ фонемаси учун аллофонлар бўлиб, бу иккиси ҳинд ва тай каби баъзи тилларда турли фонемалар ҳисобланади. Бошқа томондан, испан тилида [д] (долор [дўлор] каби) ва [ð] (нада [ˈнаðа] каби) /д/ фонемаси учун аллофонлар бўлса, бу иккиси инглиз тилида турли фонемалар ҳисобланади.

Муайян вазиятда танланган ўзига хос аллофон кўпинча фонетик контекстдан башорат қилинади, бундай аллофонлар позицион вариантлар деб аталади, лекин баъзи аллофонлар эркин ўзгарувчанликда учрайди. Овозни бир хил фонеманинг бошқа аллофони билан алмаштириш, одатда, сўзнинг маъносини ўзгартирмайди, аммо натижа маҳаллий бўлмаган ёки ҳатто тушунарсиз бўлиши мумкин.

Муайян тилнинг она тилида сўзлашувчилар тилдаги бир фонемани ягона ўзига хос товуш сифатида қабул қиладилар ва битта фонемаларни талаффуз қилиш учун ишлатиладиган аллофефоник ўзгаришлардан „ҳам бехабар ва ҳатто ҳайратда қолишади“[2][3].

Консепсия тарихи

"Аллофон" атамаси 1929-йилда Бенжамин Леэ Wҳорф томонидан киритилган. Бу билан у илк фонема назариясини мустаҳкамлашда тамал тоши қўйган деб ҳисобланади[4]. Бу атама Георге Л. Трагер ва Бернард Блоч томонидан 1941-йилда инглиз фонологиясига оид мақолада оммалашган[5] ва Америка структуралистик анъаналари доирасида стандарт фойдаланишнинг бир қисмига айланди[6].

Аллотон

Аллотон тоник аллофондир, масалан, стандарт мандарин тилидаги нейтрал оҳанг шу қаторига киради.

Фонемани аллофон билан ифодалаш

Фонемалар товушларнинг ўзи эмас, балки нутқ товушларининг мавҳумлиги бўлгани сабабли, улар тўғридан-тўғри фонетик транскрипсияга эга эмас. Улар кўп аллофоник ўзгаришларсиз амалга оширилганда, оддий кенг транскрипсия қўлланади. Бироқ, фонеманинг тўлдирувчи аллофонлари мавжуд бўлганда, аллофония аҳамиятли бўлиб, нарсалар янада мураккаблашади. Кўпинча, диакритикани талаб қилмаслик маъносида аллофонлардан фақат биттасини транскрипсия қилиш оддий бўлса, фонема учун ўша вакиллик танланади.

Бироқ, бундай аллофонлар бир нечта бўлиши мумкин ёки тилшунос рухсат берганидан кўра кўпроқ аниқликни афзал кўриши мумкин. Бундай ҳолларда фонемани ифодаловчи аллофонни аниқлаш учун „бошқа жой шарти“ дан фойдаланиш одатий ҳолдир. „Бошқа жойда“ аллофони бошқалар учун шартлар фонологик қоидалар билан тавсифланганидан кейин ҳам қолади.

Мисол учун, инглиз тилида унлиларнинг оғзаки ва бурунли аллофонлари мавжуд. Моҳият шуки, унлилар бир хил бўғиндаги бурун ундошидан олдингина бурун унлиси бўлади; бошқа жойларда улар оғзаки. Шунинг учун „бошқа жойда“ конвенциясига кўра, оғзаки аллофонлар асосий, инглиз тилидаги бурун унлилари эса оғзаки фонемаларнинг аллофонлари ҳисобланади.

Бошқа ҳолларда аллофон ўз фонемасини ифодалаш учун танланиши мумкин, чунки у дунё тилларида бошқа аллофонларга қараганда кўпроқ учрайди, у фонеманинг тарихий келиб чиқишини акс эттиради ёки фонемик диаграммага янада мувозанатли кўриниш беради.

Архифонемалар учун кенг тарқалган бўлиб қўлланадиган алтернативлар [м], [н], [ŋ] /Н/ каби бош ҳарфдан фойдаланишдир.

Камдан-кам ҳолларда тилшунос бирон бир аллофонга имтиёз бермаслик учун дингбатлар каби мавҳум белгилар билан фонемаларни ифодалаши мумкин[7].

Манбалар

  1. ↑ Р. Жакобсон (1961), Струcтуре оф Лангуаге анд Иц Матҳематиcал Аспеcц: Проcеэдингс оф сймпосиа ин апплиэд матҳематиcс, АМС Бооксторе, 1980, ИСБН 978-0-8218-1312-6, „...Ан аллопҳоне ис тҳе сет оф пҳонес cонтаинед ин тҳе интерсеcтион оф а махимал сет оф пҳонетиcаллй симилар пҳонес анд а примарй пҳонетиcаллй релатед сет оф пҳонес....“
  2. ↑ Б.Д. Шарма (Жануарй 2005), Лингуистиcс анд Пҳонетиcс, Анмол Публиcатионс Пвт. Лтд., 2005, ИСБН 978-81-261-2120-5, „... Тҳе ординарй нативе спеакер ис, ин фаcт, офтен унаwаре оф тҳе аллопҳониc вариатионс оф ҳис пҳонемес ...“
  3. ↑ Й. Тобин (1997), Пҳонологй ас ҳуман беҳавиор: тҳеоретиcал имплиcатионс анд cлиниcал апплиcатионс, Дуке Университй Пресс, 1997, ИСБН 978-0-8223-1822-4, „...алwайс фоунд тҳат нативе спеакерс аре cлеарлй аwаре оф тҳе пҳонемес оф тҳеир лангуаге бут аре ботҳ унаwаре оф анд эвен шоcкед бй тҳе плетҳора оф аллопҳонес анд тҳе минутиаэ неэдед то дистингуиш бетwеэн тҳем....“
  4. ↑ Леэ, Пеннй. Тҳе Wҳорф Тҳеорй Cомплех — А Cритиcал Реcонструcтион. Жоҳн Бенжаминс, 1996 — 46, 88-бет. 
  5. ↑ Трагер, Георге Л. (1959). „Тҳе Сйстематизатион оф тҳе Wҳорф Ҳйпотҳесис“. Антҳропологиcал Лингуистиcс. 1-жилд, № 1. Оператионал Моделс ин Сйнчрониc Лингуистиcс: А Сймпосиум Пресентед ат тҳе 1958 Меэтингс оф тҳе Америcан Антҳропологиcал Ассоcиатион. 31–35-бет. ЖСТОР 30022173.
  6. ↑ Ҳймес, Делл Ҳ.. Америcан Струcтуралисм. Wалтер де Груйтер, 1981 — 99-бет. 
  7. ↑ Ҳале, Марк (2000). „Маршаллесе пҳонологй, тҳе пҳонетиcс-пҳонологй интерфаcе анд ҳисториcал лингуистиcс“. Тҳе Лингуистиc Ревиэw. 17-жилд, № 2–4. 241–258-бет. дои:10.1515/тлир.2000.17.2-4.241.