Almanac

```wики

Олд Мооре'с Алманаcк — 1697-йилдан бери Буюк Британияда нашр этилаётган астрологик алманах.

Алманах (тарихий шакли алманаcк) — бир ёки бир нечта мавзу бўйича жорий ма'лумотлар мунтазам равишда жамлаб нашр этиладиган нашр.

Унда об-ҳаво прогнози, деҳқончилик учун экин экиш муддатлари, сув тошқини ва қайтиш вақтлари, шунингдек, тақвим асосида жойлаштирилган бошқа жадвал кўринишидаги ма'лумотлар келтирилади. Алманахларда Қуёш ва Ойнинг чиқиш ва ботиш вақтлари, тутилишлар саналари, сувнинг юқори ва паст даражадаги вақтлари ҳамда диний байрамлар каби астрономик ма'лумотлар ҳам берилиши мумкин.

Алманахдаги ма'лумотлар муайян ўқувчилар гуруҳига, масалан, деҳқонлар, денгизчилар ёки астрономларга мўлжалланган бўлиши мумкин.

Келиб чиқиши

Алманах сўзининг келиб чиқиши аниқ эмас. Сўзнинг ҳозирги ма'носига яқин бўлган энг қадимги ҳужжатлаштирилган қўлланиши 1267-йилда лотин тилида учрайди. Рожер Бекон бу сўзни Ой ва бошқа осмон жисмларининг ҳаракатларини кўрсатувчи жадваллар тўпламини ифодалаш учун ишлатган.

Сўзнинг юнон тилидаги “тақвим” ма'носини англатувчи сўздан келиб чиққани тахмин қилинган. Бироқ унинг аниқ этимологияси ҳанузгача баҳсли ҳисобланади.

Тарихи

Қадимги ҳемерологиялар ва парапегмалар

Алманахларнинг дастлабки шаклларига ўхшаш матнлар Яқин Шарқда милоддан аввалги ИИ минг йилликнинг ўрталарига оид манбаларда учрайди. Улар одатда юнонча ҳēмерологион — “тақвим” сўзидан келиб чиққан ҳолда ҳемерологиялар деб аталади.

Улардан бири Бобил алманахи бўлиб, унда қулай ва ноқулай кунлар ҳамда ҳар бир кунда бажарилиши ёки бажарилмаслиги керак бўлган ишлар ҳақида тавсиялар берилган.

Қадимги Мисрда ҳам куннинг турли вақтларини омадли ёки омадсиз деб кўрсатувчи рўйхатлар мавжуд бўлган. Ушбу башоратларнинг кўпчилиги осмон ҳодисалари билан боғланган.

Қадимги Юнонистонда парапегма деб аталган алманахлар мавжуд бўлган. Улар дастлаб ой кунлари кўрсатилган ва тешикларга ўрнатиладиган кўчма қозиқлар ёрдамида тузилган тош жадваллар шаклида бўлган.

Астрономик жадваллар

Алманахларнинг келиб чиқишини қадимги Бобил астрономияси билан боғлаш мумкин. Бобилликлар Ой ва сайёраларнинг ҳолатини олдиндан аниқлаш учун астрономик жадваллар тузганлар.

Кейинчалик ислом астрономияси ривожланган даврда зиж деб аталган шунга ўхшаш астрономик жадваллар яратилди.

Замонавий ма'нодаги энг қадимги ма'лум алманахлардан бири 1088-йилда Абу Ишоқ Иброҳим аз-Зарқолий томонидан Толедода тузилган Алманаc оф Азарқуэил ҳисобланади. Унда 1088–1092-йиллар оралиғидаги тўрт йил учун Қуёш, Ой ва сайёраларнинг кунлик ҳақиқий ҳолатлари ҳамда бошқа астрономик жадваллар берилган.

Ушбу асарнинг лотинча таржимаси кейинчалик Толедо жадваллари ва Алфонсин жадвалларининг шаклланишига та'сир кўрсатган.

Ўрта асрлар

Алманахлар пайдо бўлганидан кейин ҳам одамлар юлдузлар ҳаракатини башорат қилиш билан келажакни фолбинлик орқали башорат қилиш ўртасида катта фарқ кўрмаганлар. Шу сабабли дастлабки алманахларда астрономик ва табиий ма'лумотлар билан бир қаторда умумий мунажжимлик башоратлари ҳам мавжуд бўлган.

ХИВ–ХВ асрларда Европада турли алманахлар қўлёзма ва босма шаклда тарқала бошлади.

1457-йилда Майнс шаҳрида Ёханнес Гутенберг босмахонасида илк босма алманахлардан бири нашр этилган. 1497-йилда франсуз тилидан таржима қилинган Шеапҳеард'с Календар инглиз тилида босилган илк алманахлардан бирига айланди.

Англия

ХВИ асрнинг иккинчи ярмига келиб Англияда йиллик алманахлар мунтазам нашр этила бошлади. ХВИИ асрда инглиз алманахлари Библиядан кейинги энг кўп сотилган нашрлар қаторига кирган.

Бу даврда алманахлар нафақат астрономик ма'лумотлар, балки об-ҳаво, қишлоқ хўжалиги, диний байрамлар, тарихий воқеалар ва турли башоратларни ҳам ўз ичига олган.

Алманахларнинг машҳур сатирик намуналаридан бири Поор Робин'с Алманаcк бўлган.

Британия Америкаси ва АҚШ

Британия Америкаси колонияларида босилган биринчи алманах 1639-йилда Уилям Пирс томонидан тайёрланган Ан Алманаc Cалcулатед фор Неw Энгланд ҳисобланади. Уни Стивен Дей Кембрижда нашр қилган.

ХВИИИ асрда алманахлар Бостон ва Филаделфия каби шаҳарларда кенг тарқалди.

Бенжамин Франклин 1732–1758-йилларда Филаделфияда ҳар йили Поор Ричард'с Алманаcкни нашр этди. Ушбу нашр АҚШдаги энг машҳур алманахлардан бирига айланди.

Бенжамин Баннекер 1792–1797-йиллар учун бир қатор алманахлар тузди. У эркин афроамерикалик бўлиб, астрономия ва математика билан шуғулланган.

Замонавий қўлланилиши

Замонавий алманахлар тарихий алманахларга қараганда анча кенг мавзуларни қамраб олади. Уларда дунё мамлакатлари ҳақидаги статистик ва тавсифий ма'лумотлар, долзарб воқеалар, тарихий ма'лумотлар ва турли соҳаларга оид жадваллар берилиши мумкин.

Замонавий алманахларда қуйидаги мавзулар кенг учрайди:

• география;
• ҳукумат ва сиёсий тизимлар;
• демография;
• қишлоқ хўжалиги;
• иқтисодиёт ва бизнес;
• тиббиёт ва соғлиқни сақлаш;
• дин;
• оммавий ахборот воситалари;
• транспорт;
• фан ва технология;
• спорт;
• мукофотлар ва совринлар.

Машҳур замонавий алманахларга Wҳитакер'с Алманаcк, Wорлд Алманаc анд Боок оф Фаcц, Тҳе Олд Фармер'с Алманаc ва Фармерс' Алманаc киради.

ГПС тизимида ҳам “алманах” атамаси қўлланади. ГПС алманахи барча сун'ий йўлдошларнинг тахминий орбитал ва ҳолат ма'лумотларини, ионосфера модели ҳамда ГПС вақтини УТC билан боғлашга оид ма'лумотларни ўз ичига олади.

Шунингдек қаранг

• Йиллик нашр
• Тақвим
• Энсиклопедия
• Газеттеэр
• Наутик алманах
• Панчангам
• Панжика
• Йилнома

Манбалар

```