Olmaota: Versiyalar orasidagi farq
UzWikidan yoʻnaltirish sahifasi import qilindi | Oʻzbekcha Vikipediyadan (UzWiki) 100% asl holatida import qilindi. | ||
{{Bilgiquti aholi punkti | |||
| oʻzbekcha nomi = Olmaota | |||
| mavqe = respublika ahamiyatiga ega shahar | |||
| mamlakat = Qozogʻiston | |||
| mintaqa turi = shahar | |||
| mintaqa = | |||
| jadvalda mintaqa = | |||
| tuman turi = | |||
| tuman = | |||
| jadvalda tuman = | |||
| jamoat turi = | |||
| jamoat = | |||
| jadvalda jamoat = | |||
| qaram = | |||
| gerb =Coat of arms of Almaty.svg | |||
| bayroq = Flag of Almaty.svg{{!}}border | |||
|lat_deg=43|lat_min=15||lon_deg=76|lon_min=54| | |||
|CoordAddon=type:city(1226000)_region:KZ | |||
| CoordScale = | |||
| mamlakat xaritasi oʻlchami = 300 | |||
| mintaqa xaritasi oʻlchami = | |||
| tuman xaritasi oʻlchami = | |||
| mamlakat xaritasi = | |||
| mintaqa xaritasi = | |||
| tuman xaritasi = | |||
| ichki bolinishi = | |||
| rahbar turi = Akim | |||
| rahbar = Sagintaev Bakitzhan Abdirovich | |||
| asos solingan = 1854-yil | |||
| ilk eslatilishi = | |||
| avvalgi nomlari = Alma-Ata, Almatu | |||
| qachondan beri = | |||
| maydon = 682<ref>{{veb manbasi|url=//alatau.almaty.kz/page.php?page_id=137&lang=1&article_id=2626|title=Указ о расширении границ города Алматы|archiveurl=https://web.archive.org/20140422074949/http://alatau.almaty.kz/page.php?page_id=137&lang=1&article_id=2626|archivedate=2014-04-22|accessdate=2021-01-30}} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/20140422074949/http://alatau.almaty.kz/page.php?page_id=137&lang=1&article_id=2626 |date=2014-04-22 }}</ref> | |||
| balandlik turi = | |||
| AP markazi balandligi = 506 | |||
| iqlim = | |||
| rasmiy til = qozoqcha | |||
| aholi = 1,600,000 kishi <ref>{{veb manbasi|url=https://kapital.kz/gosudarstvo/29187/kakie-zemli-prisoedinili-k-almaty.html|title=Какие земли присоединили к Алматы?|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140506223701/http://kapital.kz/gosudarstvo/29187/kakie-zemli-prisoedinili-k-almaty.html|archivedate=2014-05-06|kirish sanasi=2014-05-25}}</ref> | |||
| sanalgan yil = 2014-yil | |||
| zichlik = 2,346 | |||
| aglomeratsiya = | |||
| milliy tarkib = [[qozoqlar]] 70 % <br /> [[ruslar]] 20% <br /> [[uyg'urlar]] 5,45 % <br /> [[koreyslar]] 1,84 % <br /> [[tatarlar]] 1,33 % <br /> [[ozarbayjonlar]] 0,72% <br /> [[oʻzbeklar]] 0,65% <br /> [[ukrainlar]] 0,56% <br /> [[dunganlar]] 0,55% <br /> [[olmonlar]] 0,41 % | |||
| konfessiyaviy tarkib = | |||
| etnoxronim = | |||
| vaqt mintaqasi = +5 | |||
| DST = | |||
| telefon kodi = +7 727<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Almati viloyatining telefon kodlari |url=http://kazindex.ru/04/index.html |qaralgan sana=2013-11-25 |arxivsana=2021-08-15 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20210815221907/http://kazindex.ru/04/index.html }}</ref> | |||
| pochta indeksi = 050000—050063<ref>{{Veb manbasi |sarlavha=Почтовые индексы Казахстана |url=http://kazindex.ru/04/0.html |qaralgan sana=2013-11-25 |arxivsana=2021-08-15 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20210815221909/http://kazindex.ru/04/0.html }}</ref> | |||
| pochta indekslari = | |||
| avtomobil kodi = A, 02 | |||
| identifikator turi = | |||
| raqamli identifikator = | |||
| Commons turkumi = | |||
| sayt=http://www.almaty.kz | |||
|tasvir={{Photomontage | |||
|photo1a = Almaty, Kok-tobe exposition (edit).jpg | |||
|photo2a = Abai Theatre.jpg | |||
|photo2b = Accession Cathedral, Almaty (1).jpg | |||
|photo3a = KBTU, Almaty (cropped).jpg | |||
|photo3b = Kok Tobe cablecar.jpg | |||
|photo4a = Panfilov Street.jpg | |||
|spacing = 2 | |||
|position = center | |||
|color_border = white | |||
|color = white | |||
|size = 276 | |||
|foot_montage = | |||
}}|asl nomi={{lang-kk|Алматы́}}}} | |||
'''Olmaota''' yoki '''Almati''' ({{lang-kz|Алматы́}}) ([[1921]]-yilgacha ''Verniy''; oʻrta asrlarda ''Almatu'') — [[Qozog'iston]]ning eng katta shahri hisoblanadi. 1929 — 1998-yillarda mamlakat poytaxti. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni, 2 aeroport bor. Orqa Ili Olatovi tizmasining shimoliy yon bagʻri etaklarida, 650- 950 m balandlikda,[[Tyan-Shan]] togʻining shimolida, Qozogʻiston Respublikasining janubiy-sharqida joylashgan. Yanvarning oʻrtacha haroratii — 8 °C, iyulniki 22,9 °C. Almati shahrida 1,434,755 kishi istiqomat qiladi (2011). Almatining [[YaIM]]i [[2010]]-yili 18,8 mlrd [[AQSh dollari]]ni, har bir kishi boshiga hisoblaganda 19 ming AQSh dollarini tashkil qilib, [[Qozog'iston]]ning YAIM ining beshdan bir qismini tashkil qiladi. | |||
== Aholisi == | |||
Shahar aholisining yarmidan oshigʻini [[qozoqlar]] tashkil qiladi. Qozoqlardan boshqa [[ruslar]], [[uyg'urlar]], [[tatarlar]], [[ukrainlar]] va boshqalar tashkil qiladi. Chet elliklarning ichida eng koʻpi [[turklar]]. Norasmiy bayonotga koʻra aholi soni 2 millionnan ortiq, rasmiy bayonot boʻyicha Almatida aholi 1,8 millionni tashkil qiladi. | |||
== Almatining aholisi == | |||
* [[1859]] — 5,000 | |||
* [[1879]] — 18,423 | |||
* [[1913]] — 40,000 | |||
* [[1926]] — 45,400 | |||
* [[1939]] — 222,000 | |||
* [[1959]] — 456,000 | |||
* [[1970]] — 665,000 | |||
* [[1979]] — 899,700 | |||
* [[1982]] — 1,000,000 | |||
* [[1989]] — 1,071,900 | |||
* [[1999]] — 1,129,400 | |||
* [[2009]] — 1,365,600 | |||
* [[2013]] — 1,484,200 | |||
== Tarixi == | |||
Shahar dastavval [[1854-yil]]da Zailiyskoye harbiy istehkomi sifatida [[qozoqlar]] joylashgan Almati qalʼasi yonida qurildi. Keyinchalik bu istehkom Verniy deb ataldi. [[1867-yil]]da Turkiston general-gubernatorligi tarkibida yangi tashkil etilgan Yettisuv viloyatining markaziga aylandi. U davrda sanoat korxonalari boʻlmagan, aholining koʻpchiligi dehqonchilik bilan shugʻullangan. | |||
== Iqtisodi == | |||
[[Fayl:Night Almaty.jpg|300px|thumb|Tungi Almati]] | |||
[[Fayl:Alfar3.jpg|thumb|200px|Al Farabi shoh koʻchasidagi biznes markaz]] | |||
Shaharda mashinasozlik va metallsozlik sanoati („Porshen“, stanoksozlik, mexanika-tajriba, past voltli apparatura ishlan chiqarish) korxonalari yetakchilik qiladi. Almatida Qozogʻiston yengil sanoat korxonalari mahsulotining 28 % ishlab chiqariladi. Toʻqimachilik va moʻyna, ip-gazlama kombinatlari, ip-yigiruv, trikotaj, poyabzal, tikuvchilik fabrikalari faoliyat koʻrsatadi. Oziq-ovqat sanoati (goʻsht-konserva, un-yorma, makaron fabrikasi, sut, shampan vinosi, meva-konserva, qandolatpazlik, choy qadoqlash, likyor-araq, vino, pivo, achitqi zavoddlari) korxonalari mahalliy xom ashyo asosida ishlaydi. Elektrotexnika zavodi ham faoliyat koʻrsatadi. Qurilish materiallari, yogʻochsozlik, temir-beton konstruksiyalari va qurilish detallari zavodlari bor. Almatining yoqilgʻi-energetika bazasi [[Qaragʻandi]] havzasining koʻmiri, koʻmir va mazut bilan ishlaydigan issiqlik elektr stansiyalari, Katta Almasay daryosidagi GES kaskadlari, Ili daryosidagi Qopchigʻay GESdir. Almatida tijorat banklari, qoʻshma va kichik korxonalar faoliyat koʻrsatmoqda. | |||
== Ijtimoiy soha == | |||
Qozogʻiston FA, 16 oliy oʻquv yurti, 13 muzey, respublika kutubxonasi. teatrlar, telemarkaz, shahar mashaqqatga sazovor binolar: Abak nomplagi qozoq opera va balet teatri (1941), Hukumat uyi (1957), Respublika saroyi (1970), „Qozogʻiston“ mehmonxonasi (1977). Almatining turar joy mavzelari bir necha marta zilziladan qattiq shikastlangan. Oxirgi zilzilalar 1911 va [[1921-yil]]larda sodir boʻldi. Shuningdek, sel ham vaqt-vaqti bilan ancha ziyon yetkazib turadi. Shu bois selga qarshi inshootlar qurilgan. Almati — yirik turistik va sport markazi. Shahardan janubda Orqa Ili Olatovi turistik zonasi hamda kurortlar bor. Almati yaqinida „Medeo“ qishki sport majmui ishlab turibdi.<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref> | |||
== Mustaqillik davri == | |||
[[1993]]-yilgi qaror boʻyicha shahar nomi rus tilida Alma-Atadan Almatiga oʻzgartirildi. | |||
[[1997]]-yili Qozogʻiston Respublikasi Prezidenti [[Nursulton Nazarboyev]]ning farmoni bilan davlat poytaxti Almatidan [[Astana]]ga koʻchirildi. | |||
[[1998]]-yilning 1-iyulida Almati shahrining mavqei haqida yangi qonun qabul qilindi. Bu qonun boʻyicha Almati ilmiy, madaniy, tarixiy, moliyaviy va ishlab chiqarish markazi boʻldi. | |||
== Mashhur odamlar == | |||
Polina Ledkova-oshxona kitoblari muallifi, fudbloger | |||
Natalya Nazarova-teatr va kino aktrisasi | |||
Dimash Adilet-biznesmen, blogger, telekoʻrsatuv ishtirokchisi | |||
Vladimir Jirinovskiy-siyosiy va davlat arbobi | |||
Irina Lindt-aktrisa | |||
Radionova Svetlana-Rosprirodnadzor rahbari<ref>https://tass.ru/encyclopedia/person/radionova-svetlana-gennadevna</ref><ref>https://fedpress.ru/person/2733024</ref><ref>https://www.globalmsk.ru/person/id/5777</ref> | |||
== Transport == | |||
[[Fayl:alfarabi3.jpg|thumb|left|200px|Al Farabi shoh koʻchasi]] | |||
[[Fayl:samal.jpg|thumb|200px|Samal tumani]] | |||
=== Avtobus, trolleybus, tramvay, taksi, metro === | |||
Almati shahrida yoʻlovchilarni va yuk tashiydigan shahar yoʻnalishlarida 24 tashiydigan va oʻzlari 2000 avtobus, 46 tramvaylar, 191 trolleybuslarni boshqarish bilan „Alamtieelektrotrans“ MKK shugʻullanadi. 2011-yili 16-dekabrda Qozogʻiston Respublikasining 20 yillik mustaqillik bayramiga bagʻishlab 8 km ni tashkil qilgan metro topshirildi. | |||
== Manbalar == | |||
{{manbalar}} | |||
{{Qozogʻiston shaharlari}} | |||
[[Turkum:Qozogʻiston shaharlari]] | |||
[[Turkum:Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari]] | |||
{{Kazakhstan-geo-stub}} | |||
$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi
Olmaota qozoqcha: Алматы́ | |
|---|---|
| respublika ahamiyatiga ega shahar | |
.jpg)  .jpg) .jpg)   | |
 Bayroq  Gerb | |
| 43°15′0″N 76°54′0″E / 43.25000°N 76.90000°E | |
| Mamlakat | Qozogʻiston |
| Hukumat | |
| • Akim | Sagintaev Bakitzhan Abdirovich |
| Asos solingan | 1854-yil |
| Avvalgi nomlari | Alma-Ata, Almatu |
| Maydon | 682[1] km2 (263 kv mi) |
| Markazi balandligi | 506 m |
| Rasmiy til(lar)i | qozoqcha |
| Aholisi (2014-yil) |
1,600,000 kishi [2] |
| Zichligi | 2,346 kishi/km2 |
| Milliy tarkib |
qozoqlar 70 % ruslar 20% uyg'urlar 5,45 % koreyslar 1,84 % tatarlar 1,33 % ozarbayjonlar 0,72% oʻzbeklar 0,65% ukrainlar 0,56% dunganlar 0,55% olmonlar 0,41 % |
| Vaqt mintaqasi | UTC+5 |
| Telefon kodi | +7 727[3] |
| Pochta indeks(lar)i | 050000—050063[4] |
| Avtomobil kodi | A, 02 |
|
| |
Olmaota yoki Almati (qozoqcha: Алматы́) (1921-yilgacha Verniy; oʻrta asrlarda Almatu) — Qozog'istonning eng katta shahri hisoblanadi. 1929 — 1998-yillarda mamlakat poytaxti. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni, 2 aeroport bor. Orqa Ili Olatovi tizmasining shimoliy yon bagʻri etaklarida, 650- 950 m balandlikda,Tyan-Shan togʻining shimolida, Qozogʻiston Respublikasining janubiy-sharqida joylashgan. Yanvarning oʻrtacha haroratii — 8 °C, iyulniki 22,9 °C. Almati shahrida 1,434,755 kishi istiqomat qiladi (2011). Almatining YaIMi 2010-yili 18,8 mlrd AQSh dollarini, har bir kishi boshiga hisoblaganda 19 ming AQSh dollarini tashkil qilib, Qozog'istonning YAIM ining beshdan bir qismini tashkil qiladi.
Aholisi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Shahar aholisining yarmidan oshigʻini qozoqlar tashkil qiladi. Qozoqlardan boshqa ruslar, uyg'urlar, tatarlar, ukrainlar va boshqalar tashkil qiladi. Chet elliklarning ichida eng koʻpi turklar. Norasmiy bayonotga koʻra aholi soni 2 millionnan ortiq, rasmiy bayonot boʻyicha Almatida aholi 1,8 millionni tashkil qiladi.
Almatining aholisi
[tahrir | manbasini tahrirlash]- 1859 — 5,000
- 1879 — 18,423
- 1913 — 40,000
- 1926 — 45,400
- 1939 — 222,000
- 1959 — 456,000
- 1970 — 665,000
- 1979 — 899,700
- 1982 — 1,000,000
- 1989 — 1,071,900
- 1999 — 1,129,400
- 2009 — 1,365,600
- 2013 — 1,484,200
Tarixi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Shahar dastavval 1854-yilda Zailiyskoye harbiy istehkomi sifatida qozoqlar joylashgan Almati qalʼasi yonida qurildi. Keyinchalik bu istehkom Verniy deb ataldi. 1867-yilda Turkiston general-gubernatorligi tarkibida yangi tashkil etilgan Yettisuv viloyatining markaziga aylandi. U davrda sanoat korxonalari boʻlmagan, aholining koʻpchiligi dehqonchilik bilan shugʻullangan.
Iqtisodi
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Shaharda mashinasozlik va metallsozlik sanoati („Porshen“, stanoksozlik, mexanika-tajriba, past voltli apparatura ishlan chiqarish) korxonalari yetakchilik qiladi. Almatida Qozogʻiston yengil sanoat korxonalari mahsulotining 28 % ishlab chiqariladi. Toʻqimachilik va moʻyna, ip-gazlama kombinatlari, ip-yigiruv, trikotaj, poyabzal, tikuvchilik fabrikalari faoliyat koʻrsatadi. Oziq-ovqat sanoati (goʻsht-konserva, un-yorma, makaron fabrikasi, sut, shampan vinosi, meva-konserva, qandolatpazlik, choy qadoqlash, likyor-araq, vino, pivo, achitqi zavoddlari) korxonalari mahalliy xom ashyo asosida ishlaydi. Elektrotexnika zavodi ham faoliyat koʻrsatadi. Qurilish materiallari, yogʻochsozlik, temir-beton konstruksiyalari va qurilish detallari zavodlari bor. Almatining yoqilgʻi-energetika bazasi Qaragʻandi havzasining koʻmiri, koʻmir va mazut bilan ishlaydigan issiqlik elektr stansiyalari, Katta Almasay daryosidagi GES kaskadlari, Ili daryosidagi Qopchigʻay GESdir. Almatida tijorat banklari, qoʻshma va kichik korxonalar faoliyat koʻrsatmoqda.
Ijtimoiy soha
[tahrir | manbasini tahrirlash]Qozogʻiston FA, 16 oliy oʻquv yurti, 13 muzey, respublika kutubxonasi. teatrlar, telemarkaz, shahar mashaqqatga sazovor binolar: Abak nomplagi qozoq opera va balet teatri (1941), Hukumat uyi (1957), Respublika saroyi (1970), „Qozogʻiston“ mehmonxonasi (1977). Almatining turar joy mavzelari bir necha marta zilziladan qattiq shikastlangan. Oxirgi zilzilalar 1911 va 1921-yillarda sodir boʻldi. Shuningdek, sel ham vaqt-vaqti bilan ancha ziyon yetkazib turadi. Shu bois selga qarshi inshootlar qurilgan. Almati — yirik turistik va sport markazi. Shahardan janubda Orqa Ili Olatovi turistik zonasi hamda kurortlar bor. Almati yaqinida „Medeo“ qishki sport majmui ishlab turibdi.[5]
Mustaqillik davri
[tahrir | manbasini tahrirlash]1993-yilgi qaror boʻyicha shahar nomi rus tilida Alma-Atadan Almatiga oʻzgartirildi.
1997-yili Qozogʻiston Respublikasi Prezidenti Nursulton Nazarboyevning farmoni bilan davlat poytaxti Almatidan Astanaga koʻchirildi.
1998-yilning 1-iyulida Almati shahrining mavqei haqida yangi qonun qabul qilindi. Bu qonun boʻyicha Almati ilmiy, madaniy, tarixiy, moliyaviy va ishlab chiqarish markazi boʻldi.
Mashhur odamlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Polina Ledkova-oshxona kitoblari muallifi, fudbloger
Natalya Nazarova-teatr va kino aktrisasi
Dimash Adilet-biznesmen, blogger, telekoʻrsatuv ishtirokchisi
Vladimir Jirinovskiy-siyosiy va davlat arbobi
Irina Lindt-aktrisa
Radionova Svetlana-Rosprirodnadzor rahbari[6][7][8]
Transport
[tahrir | manbasini tahrirlash]
Avtobus, trolleybus, tramvay, taksi, metro
[tahrir | manbasini tahrirlash]Almati shahrida yoʻlovchilarni va yuk tashiydigan shahar yoʻnalishlarida 24 tashiydigan va oʻzlari 2000 avtobus, 46 tramvaylar, 191 trolleybuslarni boshqarish bilan „Alamtieelektrotrans“ MKK shugʻullanadi. 2011-yili 16-dekabrda Qozogʻiston Respublikasining 20 yillik mustaqillik bayramiga bagʻishlab 8 km ni tashkil qilgan metro topshirildi.
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ „Указ о расширении границ города Алматы“. 2014-yil 22-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 30-yanvar. (Wayback Machine saytida 2014-04-22 sanasida arxivlangan)
- ↑ „Какие земли присоединили к Алматы?“. 2014-yil 6-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 25-may.
- ↑ „Almati viloyatining telefon kodlari“. 2021-yil 15-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 25-noyabr.
- ↑ „Почтовые индексы Казахстана“. 2021-yil 15-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 25-noyabr.
- ↑ OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
- ↑ https://tass.ru/encyclopedia/person/radionova-svetlana-gennadevna
- ↑ https://fedpress.ru/person/2733024
- ↑ https://www.globalmsk.ru/person/id/5777
 Qozogʻiston shaharlari | ||
|---|---|---|
Poytaxt: Ostona | ||
| Respublika ahamiyatiga ega shaharlar |  | |
| Viloyat markazlari | Aqtau • Oqtoʻba • Atirov • Jezqozgʻon • Koʻkchatov • Pavlodar • Petropavl • Taldiqoʻrgʻan • Taraz • Turkiston • Oʻral • Oʻskemen • Qaragʻandi • Qoʻstanay • Qiziloʻrda | |
| Viloyat ahamiyatiga ega shaharlar | ||
| Kichik shaharlar | Abay • Oqkoʻl • Oqsoy • Oqsuv • Olgʻa • Orqaliq • Oris • Otbosar • Ayagoʻz • Bulayev • Derjavinsk • Emba • Yereymentau • Yesik • Yesil • Janatas • Jarkent • Jem • Jitiqara • Jetisay • Zaysan • Ziryanovsk • Kurchatov • Qazali • Qandiagʻash • Qapchagʻay • Qorajol • Qoratau • Qarqarali • Qaskelen • Qulsari • Lenger • Lisakovsk • Makinsk • Mamlyutka • Priozersk • Saran • Sarqand • Sariagʻash • Sergeyevka • Serebryansk • Stepnyak • Tayinsha • Talgʻar • Tekeli • Temir • Usharal • Uchtepa • Fort-Shevchenko • Xromtau • Chordara • Chu • Shalqar • Shar • Shemonaixa • Shuchinsk | |
 | Qozogʻiston geografiyasi haqidagi uşbu maqola çaladir. Siz uni boyitib, ZiyoSferaga yordam berişingiz mumkin. |