Ziyosfera

Muhammad Xorazmshoh: Versiyalar orasidagi farq

UzWikidan yoʻnaltirish sahifasi import qilindi
Oʻzbekiston Milliy Ensiklopediyasi (OʻZME) loyihasidan 100% asl holatida import qilindi.
#YOʻNALTIRISH [[Muhammad Xorazmshoh]] <!-- Bot tomonidan yaratildi -->
{{Hukmdor
|ismi= Muhammad Xorazmshoh<br/>علاءالدین محمد خوارزمشاه<br/>[[Tasvir:Mort de Muhammad Hwârazmshâh.jpeg|300px]]
|ismi oʻz tilida=Muhammad Xorazmshohning oʻlimi. [[Rashiduddin|Rashiduddin Fazlulloh]]ning [[Jome at-tavorix]] asaridan.
|portret=
|razmer=
|imzo=
|navbat=
|navbat-ayol=
|davlat=
|lavozim=
|hukmronligining boshlanishi= [[1200-yil]] 3 avgust
|hukmronligining tugashi= [[1220-yil]] [[dekabr]]
|koronatsiya=
|boshqa titullar=
|vise-prezident=
|prezident=
|monarh=
|partiya=
|oʻtmishdosh= [[Takash]]
|voris= [[Oʻzloqshoh]]<br/>[[Jaloliddin Manguberdi|Jaloliddin Xorazmshoh]]
|merosxoʻr=
|tugʻilgan sanasi= [[1169-yil]]
|tugʻilgan joyi=
|vafot sanasi=
|vafot joyi=
|dafn joyi= Ashuro oroli
|nikohda=
|turmush oʻrtogʻi=
|farzandlari= [[Jaloliddin Manguberdi]]<br/>[[Gʻiyosiddin Pirshoh]]<br/>[[Oʻzloqshoh]]<br/>[[Oqshoh]]<br/>[[Xon Sulton]]
|sulola= [[Anushteginiylar]]
|otasi= [[Takash]]
|onasi= [[Turkon xotun]]
}}
'''Alovuddin Muhammad Xorazmshoh''' (Muhammad II Alouddin, Alouddin Muhammad (toʻliq [[ism]]i Qutbiddin Muhammad ibn Takash ibn. Elarslon ibn Otsiz ibn Qutbiddin Muhammad Anushtegin) (taxminan [[1169]]— [[1220]] yil [[dekabr|dek.]]) – turkiy [[Anushteginiylar]] [[sulola]]sidan boʻlgan [[Xorazmshohlar davlati]] hukmdori (1200-yil [[3-avgust]] – 1220-yil dekabr).
 
== Biografiyasi ==
[[Ota]]si – [[Takash]] [[xorazmshoh]], onasi [[Turkon xotun]] [[qangʻli]] [[xon]]i Jonkishining qizi. Muhammad Xorazmshoh [[1193]]-yil dekabrda [[ota]]si tomonidan [[Nishopur]] [[shahar|shahri]]ga [[voliy]] (hokim) qilib tayinlangan. [[1198]]-yilda [[xalifa]] [[Nosir]] Takashga va uning oʻgʻli Qutbiddin Muhammadga sharaf [[libos]]i va [[Xuroson]], [[Turkiston]] va Iroq ajami [[sulton]]i ekanini tasdiqlovchi manshur ([[yorliq]]) joʻnatgan. Takash [[vafot]]idan soʻng Xorazmshohlar davlati [[taxt]]iga Qutbiddin Muhammad oʻtirdi. U otasining Aloiddin [[laqab]]ini, keyinroq esa Iskandar (ikkinchi) [[nom]]ini qabul qildi. Muhammad Xorazmshoh davrida [[saltanat]] ham hududiy, ham kuch-qudrat jihatidan oʻzining yuksak choʻqqisiga yetgan. Muhammad Xorazmshoh davrida Xorazmshohlar davlati [[shimol]]da [[Orol dengizi|Orol]], [[gʻarb]]da [[Kaspiy dengizi]]gacha, [[janub]]<nowiki/>da [[Iroq]] va [[Gʻazna]]gacha, [[sharq]]da [[Yettisuv]]gacha kengaygan. 1207-yilda Xurosonda va Fors Iroqida oʻz mavqeini mustahkamlab olgan Muhammad Xorazmshoh eʼtiborini [[Movarounnahr]]ga qaratdi. Bunga sabab [[qoraxoniylar davlati|qoraxoniylar]]ning soʻnggi hukmdori Usmon ibn Ibrohimning [[qoraxitoylar davlati|qoraxitoylar]]ga qarshi kurashda (qarang [[Malik sanjar qoʻzgʻoloni|Malik Sanjar qoʻzgʻoloni]]) yordam soʻragani bir bahona boʻldi. Xorazmshoh [[qoʻshin]]lari qoraxitoylarning Tayangu boshliq qoʻshini bilan Ilamish [[sahro]]sida toʻqnashdi. Bu [[jang]]da qoraxitoylar magʻlub boʻlib, Movarounnahrdan [[Oʻzgan|Oʻzgand]]gacha boʻlgan yerlar Xorazmshoh tasarrufiga oʻtdi. Muhammad Xorazmshoh oʻziga [[Iskandar Maqduniy|Iskandari]] Soniy laqabini ham oldi va [[saroy (qasr)|saroy]]da [[Zulqarnayn]] navbasi ([[shoh]] kirishi sharafiga musiqiy [[madhiya]])ni joriy qildi. Qoraxitoylar davlatini tormor qilib, sharqiy [[chegara]]laridan xotirjam boʻlgach, Fors Iroqini, [[Mozandaron]], [[Arron]], [[Eron Ozarbayjoni|Ozarbay-jon]], [[Shirvon]], Mikron, Mingqishloq, [[Kesh]], [[Seyiston|Sijiston]], Gʻur, [[Gʻazna]], [[Bomiyon]]larni zabt etib, [[Hindiston|Xindiston]] chegaralarigacha yetib bordi. Muhammad Xorazmshoh Movarounnahrni butunlay egallagach, Xitoyga qoʻshin tortmoqchi boʻlgan, ammo [[1215]] yil [[Chingizxon]]ning [[Pekin]]ni bosib olganini eshitgach, u haqida toʻliq maʼlumot toʻplash uchun Bahouddin Roziy boshchiligida [[Moʻgʻuliston]]ga [[elchi]]lar yubordi. Shu tariqa har ikki tomon bir necha marta bir-birlariga elchilar yuborib turganlar. [[1218]] yil Chingizxonning shaxsiy vakili Uhuna boshliq 500 tuyadan ortiq elchi va savdogarlar karvoni Oʻtrorga kirib keldi. Oʻtror hokimi Inolchiq, karvonni ushlab, elchilarni qatl ettirgan (qarang [[Oʻtror voqeasi]]). M.ning [[davlat]]ini yaxshi oʻrgangan Chingizxon Xorazmga qaram [[xalq]]larning noroziligidan, lashkarboshilar orasidagi nizolardan, M.ning onasi Turkon xotun [[qarindoshlik|qarindoshlari]] orasidan chiqqan amaldorlardan foydalanishi hamda M.ning moʻgʻullar hujumi xabarini eshitib [[amal]]ga oshirgan notoʻgʻri tadbirlari (har bir shahar oʻz-oʻzini himoya qshshshi; [[raiyat]]dan 1 yil uchun3 barobar [[xiroj]] yigʻishi) sababli mu-vaffaqiyatga erishdi. Chingizxon Xorazmga yurish qilib [[Oʻtror]] ([[1219]]), [[Buxoro]] va [[Samarqand]] (1220)ni bosib oldi. Muhammad Xorazmshoh Movarounnahrni tashlab Xuroson tarafga qochdi. Chingizxonning 20 min-glik qoʻshinining tinimsiz taʼqib qilishi M.ga oʻz kuchlarini qayta toʻplab, nafasini rostlashga imkon bermadi. Kaspiy dengizining Ashuro [[orol|oroli]]ga borib qolgan Muhammad Xorazmshoh qattiq betob boʻlib qoldi va umrining oxirida oldingi qarorini oʻzgartirib, oʻgʻli [[Oʻzloqshoh|Qutbiddin Oʻzloqshoh]]ning oʻrniga [[Jaloliddin Manguberdi]]ni [[valiahd|valiaxd]] deb eʼlon qildi. Oʻsha orolda vafot etdi va shu yerda [[dafn marosimi|dafn]] etildi. Keyinchalik Jaloliddinning [[farmoyish]]iga koʻra, Muhammad Xorazmshohning jasadi [[Isfahon]]dagi xorazmshoxlarning [[xotira]]siga [[qurilish|qurilgan]] [[madrasa]]ga koʻmish uchun Ardahn [[qalʼa]]siga keltirilgan<ref>[[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>.
 
== Vafoti ==
[[Rashiduddin|Rashid ad-Dinning]] yozishicha, [[Mozandaron ustoni|Mozandaron]] zodagonlari bilan uchrashuvda Xorazmshohga yagona najot taklif qilingan: ''Abeskun orollarida'' bir necha kun kutish. Ala-ad-din Muhammad bu maslahatdan foydalangan<ref name="Рашид-ад-Дин">{{Kitob manbasi/Ruscha|автор=[[Рашид-ад-Дин]]|ссылка часть=https://books.google.co.uz/books?id=HL37AgAAQBAJ&pg=RA1-PA213&dq=%D0%90%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%83%D0%BD+%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%85&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%D0%90%D0%B1%D0%B5%D1%81%D0%BA%D1%83%D0%BD%20%D1%85%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%B7%D0%BC%D1%88%D0%B0%D1%85&f=false|заглавие=Сборник летописей Рашид-ад-дина. Том 1. Книга первая|оригинал=|ссылка=|Викитека=|ответственный=перевод с персидского Л. А. Хетагурова. Редакция и примечания проф. А. А. Семенова|издание=|место=Москва - Ленинград|издательство=Издательство Академии Наук СССР|год=1952|volume=|страницы=213|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}</ref>. Maʼlumki, Abeskun oʻsha kunlarda ''Gurgan'' daryosi (hozirgi [[Goʻrgon|Goʻrgan]]) ogʻzida joylashgan dengiz portining nomi edi. [[Ziyo Buniyotov|Z. M. Buniyatov]] tomonidan qabul qilingan [[Vasiliy Bartold|V. V. Bartold]] identifikatsiyasiga koʻra, hukmdorning soʻnggi panohi [[Ashur-Ada|Ashur-ada]] boʻlishi mumkin edi (ammo sharqiy lugʻatlarda Sulton oroli dengizning koʻtarilishi tufayli yoʻqolib qolgandek koʻrsatilgan<ref name="Рашид-ад-Дин" />). [[Lev Gumilyov|L. N. Gumilyovning]] soʻzlariga koʻra, bu joy [[Moxov|moxov bilan ogʻrigan]] bemorlar uchun rezervatsiya boʻlgan<ref>{{Kitob manbasi/Ruscha|автор=[[Гумилёв, Лев Николаевич|Гумилёв Л. Н.]]|volume=|ссылка часть=|заглавие=Древняя Русь и Великая Степь|оригинал=|ссылка=|Викитека=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=«АСТ».|год=2008|страницы=485|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}</ref> (badiiy shaklda, tashlab ketilgan hukmdorning moxovlar orasida oʻlimi [[Vasil Yanchevetskiy|V. G. Yanning]] „[[Chingizxon (tarixiy hikoya)|Chingizxon]]“ tarixiy hikoyasida tasvirlangan).
 
Xorazmshoh orolga kirib kelayotganidayoq [[Zotiljam|pnevmoniyadan]] qattiq azob chekayotgan edi, shuning uchun uni kuzatgan hamrohlarining tuzalib ketishidan umidlari yoʻq edi. Abeskundan beri sulton moʻgʻullarni daf qilish uchun hech qanday chora koʻrmadi<ref>{{Kitob manbasi/Ruscha|автор=[[Гафуров, Бободжан Гафурович|Гафуров Б. Г.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история. Книга II|оригинал=|ссылка=|Викитека=|ответственный=|издание=|место=Душанбе|издательство=Ирфон|год=1989|страницы=181|серия=|isbn=|тираж=60000|ref=Гафуров}}</ref>. U oʻz taqdiridan afsusda edi: „Biz egalik qilgan yer yuzidagi hamma yerlardan oʻzimizga qabr qazish uchun ikki tirsakimiz ham qolmadi“. Xorazmshohni quvgan [[Jebe noʻyon|Jebe]] otryadi hukmdorni topa olmay, uning xazinasi va [[Haram|harami]] yashiringan qal’ani egallashga kirishadi. Rashid ad-din xabar berishicha, haramning asirga olingani haqidagi xabar Aload-Din<ref>{{Kitob manbasi/Ruscha|автор=[[Иванин, Михаил Игнатьевич|Иванин М. И.]]|часть=|ссылка часть=|заглавие=О военном искусстве и завоеваниях монголо-татар и среднеазиатских народов при Чингис-хане и Тамерлане|оригинал=|ссылка=|Викитека=|ответственный=|издание=|место=Санкт-Петербург|издательство=Типография товарищества «Общественная польза»|год=1875|volume=|страницы=66|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}</ref> davlatiga yetib kelgan.
 
Baʼzi Mozanderiyaliklar Xorazmshohni orolda oziq-ovqat va boshqa zarur narsalar bilan taʼminlab turishgan<ref name="Бартольд3">{{Kitob manbasi/Ruscha|автор=[[Бартольд, Василий Владимирович|Бартольд В. В.]]|volume=|ссылка часть=|заглавие=Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Том I|оригинал=|ссылка=|Викитека=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Издательство восточной литературы|год=1963|страницы=493—494|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}</ref> (shunday qilib, [[Shihobuddin Muhammad an-Nisoviy|Shihob ad-din an-Nasaviyning]] yozishicha, Sultonning xohishiga koʻra, unga ot yetkazib berilgan<ref name="Несеви">{{Veb manbasi |url=http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Nasawi_2/text2.phtml?id=1763 |sarlavha=Ан-Несеви, Ш. М. Жизнеописание султана Джалал ад-Дина Манкбурны. |qaralgan sana=2017-01-06 |arxivsana=2017-03-07 |arxivurl=https://web.archive.org/web/20170307141615/http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Nasawi_2/text2.phtml?id=1763}}</ref>). Alo ad-Din yordam berganlarga saxovatpeshalik bilan faxriy mansablar va yer egalari taqsimlab, oʻz mol-mulkini sovgʻa qilgan. Hokimiyatini yoʻqotgan sulton nomidan bunday harakatlar oʻshanda ramziy maʼnoga ega boʻlsa-da, Nasaviy fikricha, keyinchalik bu meroslarning barchasini vorisi [[Jaloliddin Manguberdi|Jaloliddin Mangberdi]] tasdiqlagan<ref name="Бартольд3" />.
 
Xorazmshoh Abeskunda vafot etar ekan, bir paytlar [[Turkon xotun|Turkon xotunning]] bosimi ostida merosxoʻr haqidagi qarorni oʻzgartirib, [[Oʻzloqshoh|Oʻzloqshoh]] emas, Jaloliddinga bor mol-mulkini topshirishini<ref name="Буниятов4">{{Kitob manbasi/Ruscha|автор=[[Буниятов Зия Мусаевич|Буниятов З. М.]]|volume=|ссылка часть=|заглавие=Государство хорезмшахов-Ануштегинидов 1097-1231|оригинал=|ссылка=|Викитека=|ответственный=|издание=|место=Москва|издательство=Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы|год=1986|страницы=148|серия=|isbn=|тираж=|ref=}}</ref> eʼlon qiladi.
 
== Oilasi ==
Uning nomaʼlum sonli xotinlari, kanizaklari va bolalari bor edi. Uning tirikligida oʻgʻillarining bir qismi shtatdan yer olishgan. Uning oilasi moʻgʻullar tomonidan asirga olingandan soʻng, uning yosh oʻgʻillari, jumladan<nowiki/>[[Kyumaxti Shoh|, eng kichigi Kyumaxtishoh]] oʻldirildi va asirga olingan qizlari, xotinlari Chingizxonning oʻgʻillari sarkardalariga taqsimlandi. [[Xon Sulton|Xon Sultonning]] toʻngʻich qizining taqdiri nomaʼlum. Uning amakivachchasi Sayf id-Din [[Qutuz]] [[Misr|Misrning]] [[Mamluklar davlati|mamluk sultoni]] ([[1259|1259–1260]]) boʻldi.
 
 
 
== Manbalar ==
{{manbalar}}
== Adabiyotlar ==
* Buniyodov 3., Anushtegin xorazmshohlar davlati (1097-1231), T., 1998.
* Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy, Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti tafsiloti, T., 1999.
{{s-start}}
{{s-hou|[[Anushteginiylar]]||1169||1220}}
{{s-reg|}}
{{s-bef|before=[[Takash|Alovuddin Takash]]}}
{{s-ttl|title=[[Xorazmshohlar davlati|Xorazmshohlar davlati hukmdori]]|years=1200–1220}}
{{s-aft|after=[[Jaloliddin Manguberdi]]}}
{{s-end}}
{{Anushteginiylar sulolasi}}
{{OʻzME}}
[[Turkum:1182-yilda tugʻilganlar]]
[[Turkum:1220-yilda vafot etganlar]]
[[Turkum:Madrasada dafn etilganlar]]
[[Turkum:Buxorolik kishilar]]
[[Turkum:Samarqand kishilari]]
[[Turkum:Anushteginiylar]]
[[Turkum:Xorazm hukmdorlari]]
{{chala}}
[[Turkum:Musulmon monarxlar]]
[[Turkum:Xorazmshohlar]]
[[Turkum:Markaziy Osiyodagi turkiy hukmdorlar]]
[[Turkum:Zotiljamdan vafot etganlar]]

$2, $3 dagi (joriy) koʻrinishi

Muhammad Xorazmshoh
علاءالدین محمد خوارزمشاه
Muhammad Xorazmshohning oʻlimi. Rashiduddin Fazlullohning Jome at-tavorix asaridan.
Hukmronligining boshlanishi: 1200-yil 3 avgust
Hukmronligining tugashi: 1220-yil dekabr
Oʻtmishdosh: Takash
Voris:Oʻzloqshoh
Jaloliddin Xorazmshoh
Tugʻilgan sanasi: 1169-yil
Dafn joyi:Ashuro oroli
Farzandlari:Jaloliddin Manguberdi
Gʻiyosiddin Pirshoh
Oʻzloqshoh
Oqshoh
Xon Sulton
Sulola:Anushteginiylar
Otasi:Takash
Onasi:Turkon xotun

Alovuddin Muhammad Xorazmshoh (Muhammad II Alouddin, Alouddin Muhammad (toʻliq ismi Qutbiddin Muhammad ibn Takash ibn. Elarslon ibn Otsiz ibn Qutbiddin Muhammad Anushtegin) (taxminan 1169— 1220 yil dek.) – turkiy Anushteginiylar sulolasidan boʻlgan Xorazmshohlar davlati hukmdori (1200-yil 3-avgust – 1220-yil dekabr).

Biografiyasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Otasi – Takash xorazmshoh, onasi Turkon xotun qangʻli xoni Jonkishining qizi. Muhammad Xorazmshoh 1193-yil dekabrda otasi tomonidan Nishopur shahriga voliy (hokim) qilib tayinlangan. 1198-yilda xalifa Nosir Takashga va uning oʻgʻli Qutbiddin Muhammadga sharaf libosi va Xuroson, Turkiston va Iroq ajami sultoni ekanini tasdiqlovchi manshur (yorliq) joʻnatgan. Takash vafotidan soʻng Xorazmshohlar davlati taxtiga Qutbiddin Muhammad oʻtirdi. U otasining Aloiddin laqabini, keyinroq esa Iskandar (ikkinchi) nomini qabul qildi. Muhammad Xorazmshoh davrida saltanat ham hududiy, ham kuch-qudrat jihatidan oʻzining yuksak choʻqqisiga yetgan. Muhammad Xorazmshoh davrida Xorazmshohlar davlati shimolda Orol, gʻarbda Kaspiy dengizigacha, janubda Iroq va Gʻaznagacha, sharqda Yettisuvgacha kengaygan. 1207-yilda Xurosonda va Fors Iroqida oʻz mavqeini mustahkamlab olgan Muhammad Xorazmshoh eʼtiborini Movarounnahrga qaratdi. Bunga sabab qoraxoniylarning soʻnggi hukmdori Usmon ibn Ibrohimning qoraxitoylarga qarshi kurashda (qarang Malik Sanjar qoʻzgʻoloni) yordam soʻragani bir bahona boʻldi. Xorazmshoh qoʻshinlari qoraxitoylarning Tayangu boshliq qoʻshini bilan Ilamish sahrosida toʻqnashdi. Bu jangda qoraxitoylar magʻlub boʻlib, Movarounnahrdan Oʻzgandgacha boʻlgan yerlar Xorazmshoh tasarrufiga oʻtdi. Muhammad Xorazmshoh oʻziga Iskandari Soniy laqabini ham oldi va saroyda Zulqarnayn navbasi (shoh kirishi sharafiga musiqiy madhiya)ni joriy qildi. Qoraxitoylar davlatini tormor qilib, sharqiy chegaralaridan xotirjam boʻlgach, Fors Iroqini, Mozandaron, Arron, Ozarbay-jon, Shirvon, Mikron, Mingqishloq, Kesh, Sijiston, Gʻur, Gʻazna, Bomiyonlarni zabt etib, Xindiston chegaralarigacha yetib bordi. Muhammad Xorazmshoh Movarounnahrni butunlay egallagach, Xitoyga qoʻshin tortmoqchi boʻlgan, ammo 1215 yil Chingizxonning Pekinni bosib olganini eshitgach, u haqida toʻliq maʼlumot toʻplash uchun Bahouddin Roziy boshchiligida Moʻgʻulistonga elchilar yubordi. Shu tariqa har ikki tomon bir necha marta bir-birlariga elchilar yuborib turganlar. 1218 yil Chingizxonning shaxsiy vakili Uhuna boshliq 500 tuyadan ortiq elchi va savdogarlar karvoni Oʻtrorga kirib keldi. Oʻtror hokimi Inolchiq, karvonni ushlab, elchilarni qatl ettirgan (qarang Oʻtror voqeasi). M.ning davlatini yaxshi oʻrgangan Chingizxon Xorazmga qaram xalqlarning noroziligidan, lashkarboshilar orasidagi nizolardan, M.ning onasi Turkon xotun qarindoshlari orasidan chiqqan amaldorlardan foydalanishi hamda M.ning moʻgʻullar hujumi xabarini eshitib amalga oshirgan notoʻgʻri tadbirlari (har bir shahar oʻz-oʻzini himoya qshshshi; raiyatdan 1 yil uchun3 barobar xiroj yigʻishi) sababli mu-vaffaqiyatga erishdi. Chingizxon Xorazmga yurish qilib Oʻtror (1219), Buxoro va Samarqand (1220)ni bosib oldi. Muhammad Xorazmshoh Movarounnahrni tashlab Xuroson tarafga qochdi. Chingizxonning 20 min-glik qoʻshinining tinimsiz taʼqib qilishi M.ga oʻz kuchlarini qayta toʻplab, nafasini rostlashga imkon bermadi. Kaspiy dengizining Ashuro oroliga borib qolgan Muhammad Xorazmshoh qattiq betob boʻlib qoldi va umrining oxirida oldingi qarorini oʻzgartirib, oʻgʻli Qutbiddin Oʻzloqshohning oʻrniga Jaloliddin Manguberdini valiaxd deb eʼlon qildi. Oʻsha orolda vafot etdi va shu yerda dafn etildi. Keyinchalik Jaloliddinning farmoyishiga koʻra, Muhammad Xorazmshohning jasadi Isfahondagi xorazmshoxlarning xotirasiga qurilgan madrasaga koʻmish uchun Ardahn qalʼasiga keltirilgan[1].

Vafoti

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Rashid ad-Dinning yozishicha, Mozandaron zodagonlari bilan uchrashuvda Xorazmshohga yagona najot taklif qilingan: Abeskun orollarida bir necha kun kutish. Ala-ad-din Muhammad bu maslahatdan foydalangan[2]. Maʼlumki, Abeskun oʻsha kunlarda Gurgan daryosi (hozirgi Goʻrgan) ogʻzida joylashgan dengiz portining nomi edi. Z. M. Buniyatov tomonidan qabul qilingan V. V. Bartold identifikatsiyasiga koʻra, hukmdorning soʻnggi panohi Ashur-ada boʻlishi mumkin edi (ammo sharqiy lugʻatlarda Sulton oroli dengizning koʻtarilishi tufayli yoʻqolib qolgandek koʻrsatilgan[2]). L. N. Gumilyovning soʻzlariga koʻra, bu joy moxov bilan ogʻrigan bemorlar uchun rezervatsiya boʻlgan[3] (badiiy shaklda, tashlab ketilgan hukmdorning moxovlar orasida oʻlimi V. G. Yanning „Chingizxon“ tarixiy hikoyasida tasvirlangan).

Xorazmshoh orolga kirib kelayotganidayoq pnevmoniyadan qattiq azob chekayotgan edi, shuning uchun uni kuzatgan hamrohlarining tuzalib ketishidan umidlari yoʻq edi. Abeskundan beri sulton moʻgʻullarni daf qilish uchun hech qanday chora koʻrmadi[4]. U oʻz taqdiridan afsusda edi: „Biz egalik qilgan yer yuzidagi hamma yerlardan oʻzimizga qabr qazish uchun ikki tirsakimiz ham qolmadi“. Xorazmshohni quvgan Jebe otryadi hukmdorni topa olmay, uning xazinasi va harami yashiringan qal’ani egallashga kirishadi. Rashid ad-din xabar berishicha, haramning asirga olingani haqidagi xabar Aload-Din[5] davlatiga yetib kelgan.

Baʼzi Mozanderiyaliklar Xorazmshohni orolda oziq-ovqat va boshqa zarur narsalar bilan taʼminlab turishgan[6] (shunday qilib, Shihob ad-din an-Nasaviyning yozishicha, Sultonning xohishiga koʻra, unga ot yetkazib berilgan[7]). Alo ad-Din yordam berganlarga saxovatpeshalik bilan faxriy mansablar va yer egalari taqsimlab, oʻz mol-mulkini sovgʻa qilgan. Hokimiyatini yoʻqotgan sulton nomidan bunday harakatlar oʻshanda ramziy maʼnoga ega boʻlsa-da, Nasaviy fikricha, keyinchalik bu meroslarning barchasini vorisi Jaloliddin Mangberdi tasdiqlagan[6].

Xorazmshoh Abeskunda vafot etar ekan, bir paytlar Turkon xotunning bosimi ostida merosxoʻr haqidagi qarorni oʻzgartirib, Oʻzloqshoh emas, Jaloliddinga bor mol-mulkini topshirishini[8] eʼlon qiladi.

Oilasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Uning nomaʼlum sonli xotinlari, kanizaklari va bolalari bor edi. Uning tirikligida oʻgʻillarining bir qismi shtatdan yer olishgan. Uning oilasi moʻgʻullar tomonidan asirga olingandan soʻng, uning yosh oʻgʻillari, jumladan, eng kichigi Kyumaxtishoh oʻldirildi va asirga olingan qizlari, xotinlari Chingizxonning oʻgʻillari sarkardalariga taqsimlandi. Xon Sultonning toʻngʻich qizining taqdiri nomaʼlum. Uning amakivachchasi Sayf id-Din Qutuz Misrning mamluk sultoni (1259–1260) boʻldi.


Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  2. ↑ 2,0 2,1 Рашид-ад-Дин. Сборник летописей Рашид-ад-дина. Том 1. Книга первая. Москва - Ленинград: Издательство Академии Наук СССР, 1952 — 213-bet. 
  3. ↑ Гумилёв Л. Н.. Древняя Русь и Великая Степь. Москва: «АСТ»., 2008 — 485-bet. 
  4. ↑ Гафуров Б. Г.. Таджики. Древнейшая, древняя и средневековая история. Книга II, 60000 экз, Душанбе: Ирфон, 1989 — 181-bet. 
  5. ↑ Иванин М. И.. О военном искусстве и завоеваниях монголо-татар и среднеазиатских народов при Чингис-хане и Тамерлане. Санкт-Петербург: Типография товарищества «Общественная польза», 1875 — 66-bet. 
  6. ↑ 6,0 6,1 Бартольд В. В.. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. Том I. Москва: Издательство восточной литературы, 1963 — 493—494-bet. 
  7. ↑ „Ан-Несеви, Ш. М. Жизнеописание султана Джалал ад-Дина Манкбурны.“. 2017-yil 7-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 6-yanvar.
  8. ↑ Буниятов З. М.. Государство хорезмшахов-Ануштегинидов 1097-1231. Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1986 — 148-bet. 

Adabiyotlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  • Buniyodov 3., Anushtegin xorazmshohlar davlati (1097-1231), T., 1998.
  • Shihobiddin Muhammad an-Nasaviy, Sulton Jaloliddin Manguberdi hayoti tafsiloti, T., 1999.
Muhammad Xorazmshoh
Tavalludi: 1169 Vafoti: 1220
Humkdorlik unvoni
Oldingisi Xorazmshohlar davlati hukmdori
1200–1220 		Keyingisi 



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/Aloiddin_Muhammad?oldid=216554" dan olindi