Алп тритони[2], ёки тоғ тритони[3] (лотинча: Ичтҳёсаура алпестрис) — ҳақиқий саламандрлар оиласига мансуб думли амфибиялар тури, Алп тритонларининг монотипик жинсига тегишли[2] (Ичтҳёсаура). Ноёб турлар.

Алп тритони
Илмий таснифлашUshbu tasnifni tahrirlash
Олам: Эукариотлар
Тип: Чордатлар
Синф: Амфибиялар
Оила: Саламандер
Халқаро илмий номи
(Лауренти, 1768)[1]
Кичик турлар
  • Тритон алпестрис Лауренти, 1768
  • Ҳемитритон алпестрис (Лауренти, 1768)
  • Тритурус алпестрис (Лауренти, 1768)
  • Месотритон алпестрис (Лауренти, 1768)[1]
Ареал

Хавфсизлик ҳолати
Алп тритрити аёл, сув босқичи

Таъриф

Эркак алп тритони, ердаги ҳаёт фазаси

Алп тритонларининг умумий тана узунлиги, думи билан бирга, ўртача 11 см. Думи бироз қисқароқ ёки бош билан тананинг узунлигига тенг. Ҳаётнинг сув фазасида тритоннинг териси силлиқ бўлса, қуруқликдаги ҳаёт тарзида у нотекис бўлади[4].

Алп тритонлари (айниқса, эркаклар) ёрқин рангга эга — орқа томони кулранг-жигарранг, баъзан деярли қора, тананинг ён томонларида ва оёқларида бинафша ва тўқ кўк доғлар, қорни оловли қизил. Пастки дорсал тепалик ўзгарувчан қоронғу ва енгил доғлар билан безатилган. Урғочилар янада камтарона рангга эга.

Ёйиш

Алп тритонлари Марказий Эвропанинг кўп қисмида — ғарбда Франсиядан Руминия ва шарқда Украина Карпатларигача тарқалган. Қаторнинг шимолий чегараси Германия ҳудудидан, Полшанинг жанубий вилоятларидан ўтади. Изоляция қилинган популяциялар Испаниянинг шимоли-ғарбий қисмида ва Италиянинг жанубида жойлашган[4]. Шимолий Испания, шимолий Италия, Венгрия, Болгария, Австрия, Дания, Грецияда камдан-кам учрайди. Тур Португалияда учрамайди.

Буюк Британиянинг жанубида, Франсиянинг жанубида ва Янги Зеландиянинг Шимолий оролида киритилган.

Таснифлаш ва кичик турлари

Алп тритонлари анъанавий равишда Тритурус жинсига жойлаштирилган. Яқинда ўтказилган генетик тадқиқотлар натижаларига кўра, Тритурус жинси бир нечта мустақил авлодларга бўлинган, алп тритонлари эса Месотритон жинсига киритилган (Болкай, 1927).

Ҳозирги вақтда алп тритонларининг тўққизта кичик тури мавжуд:

  • Алп тритони, номинатив кенжа тури (М. а. алпестрис Лауренти, 1768)

Франсия, Германия, Белгия, Нидерландия, Люксембург, Полша, Австрия, Швейсария, Венгрия, Чехия ва Болқонда тарқалган.

  • Италия алп тритони (М. а. апуанус Грай, 1850)

Кичик тур Италиянинг шимолида , Алп тритонларининг жанубида жойлашган. Пастки турларнинг вакиллари томоқдаги доғлар мавжудлиги билан ажралиб туради.

  • Испания алп тритони (М. а. cйрени Мертенс & Муллер, 1940)

Испания шимолидаги Кантабриан тоғларида топилган. Ташқи томондан, у деярли кичик турлардан фарқ қилмайди алпестрис ва апуанус, бироз каттароқ бош ва юмалоқ тана шакли бундан мустасно.

  • Югослав алп тритрити (М. а. лаcуснигри Делй, 1960)

Словенияда топилган.

  • М. а. монтенегринус Радовановиc, 1951

Черногорияда топилган тўлиқ неотеник кичик турлари.

  • М. а. пиперианус Радовановиc, 1961
  • М. а. сердарус Радовановиc, 1961
  • М. а. инехпеcтатус Дубоис & Бреуил, 1983
  • Греческий алпийский тритон (М. а. велучиэнсис Wолтерсторфф, 1935)

Марказий Грецияда яшайди. У бошқа кичик турлардан қисқароқ дум узунлиги билан фарқ қилади.

Ҳаёт давраси

Алп тритрити урғочи

Қишлашдан кейин у баҳорда апрел ёки май ойларида пайдо бўлади ва деярли дарҳол сувда кўпайишни бошлайди. Урғочилар 2-3 мм ўлчамдаги 300 тагача тухум қўйиб, уларни ўсимликларнинг сув ости қисмларига бириктирадилар, кўпинча тухумлар 7 донагача бўлган гуруҳларга жойлаштирилади. Май-июн ойларида содир бўладиган уруғланиш тугагандан сўнг, катталар ер усти турмуш тарзига қайтадилар. Личинкаларнинг чиқиши 20-30 кун ичида содир бўлади. Дастлаб уларнинг узунлиги атиги 7 мм ни ташкил қилади, улар 2 см гача ўсгунча сув ҳавзаларида яшайдилар. Июл ёки август ойларида метаморфоз тугагандан сўнг, ёш тритонлар сув ҳавзаларини тарк этадилар. Қисман неотеник ривожланиш ҳолатлари мавжуд, бир неча йиллар давомида Алп тритонларининг личинкалари ўз сув омборини тарк этмаган, аммо улар 7-8 см гача ўсган. Сентабр ойида тритонлар кейинги баҳоргача тошлар ёки йиқилган дарахтлар остида яширинади.[5]

Ҳаёт тарзи

Алп тритонлари тепаликли ёки тоғли ҳудудларда сувга эга бўлган ўрмонли ерларни афзал кўради. Жуфтланиш мавсуми бундан мустасно, Алп тритонлари қуруқликдаги турмуш тарзини олиб бориши мумкин ёки у сувда қолиши мумкин — бу ўзига хос кичик турларга ва ҳатто ўзига хос популяцияга боғлиқ. Кун давомида у сув остида яширинган ва жуфтлашиш мавсумида — сув ҳавзаларида.

Вояга етганлар ёмғир қуртлари, ҳашаротлар личинкалари, салянгозлар ва ўргимчаклар билан озиқланадилар ва сув фазасида майда қисқичбақасимонлар билан озиқланадилар.

турларни ҳимоя қилиш

Алп тритони Украина Қизил китобига киритилган ва ИИ тоифага (заиф турлар) киритилган.. Алп тритонлари популяциясининг камайишининг асосий сабаблари ўрмонларнинг ифлосланиши, қуриб қолиши, музлаши ва сув ҳавзаларининг ифлосланишидир.

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Ампҳибиан Спеcиэс оф тҳе Wорлд 6.0, ан Онлине Референcе: Ичтҳёсаура алпестрис (Лауренти, 1768) Wайбаcк Мачинедаги асл нусхадан архивланган архив нусхаси. (15-феврал 2019-йил). Америcан Мусеум оф Натурал Ҳисторй, Неw Ёрк, УСА.
  2. ↑ 2,0 2,1 Кузмин С. Л. Земноводниэ бившего СССР. — М.: Товарищэство научних изданий КМК, 2012. — 2-э изд. — С. 92. — 370 с. — ИСБН 978-5-87317-871-1
  3. ↑ Кузмин С. Л. Земноводниэ бившего СССР. — М.: Товарищэство научних изданий КМК, 2012. — 2-э изд. — С. 92. — 370 с. — ИСБН 978-5-87317-871-1
  4. ↑ 4,0 4,1 Описаниэ вида Месотритон алпестрис (Wайбаcк Мачине сайтида 2021-01-16 санасида архивланган)(ингл.) на сайте АмпҳибиаWеб (Wайбаcк Мачине сайтида 2011-02-23 санасида архивланган)
  5. ↑ Даревский И. С., Орлов Н. Л. Редкиэ и исчезающиэ животниэ. Земноводниэ и пресмикающиэся: Справочноэ пособиэ // М.: Висш. шк., 1988. — с. 67-68. — ИСБН 5-06-001429-0

Ҳаволалар