Ziyosfera

Alparslan Türkeş

(Alparslan Turkeshdan yoʻnaltirildi)

Алпарслан Тüркеş (асл исми: Али Арслан; 1917-йил 25-ноябр, Никосия – 1997-йил 4-апрел, Анқара) ― турк сиёсатчиси. Ҳарбий фаолияти даврида 27-Май давлат тўнтаришида фаол иштирок этган. Ҳарбий хизматдан сўнг Бош вазир ўринбосари, Миллий Ҳаракат партиясининг (Cумҳуриетçи Кöйлü Миллет Партиси) асосчиси ва биринчи раиси сифатида фаолият юритди.

Тüркеş 1963-йилда миллатчи доираларни бирлаштириш мақсадида „Турк Тинчлик ва Юксалиш Жамияти“ га асос солди. Унинг сиёсат оламига кириб келиши 1965-йилда Республика деҳқон миллати партиясига (CКМП) қўшилиш орқали бошланиб, шу йилнинг ўзидаёқ партия раҳбари этиб сайланди. У илк бор 1965-йил Туркиядаги умумий сайловларда CКМПнинг Анқара депутати сифатида парламентга кирди. Тüркеş 1966-йилги Туркия президентлик сайловларида ҳам ўз номзодини қўйди, аммо сайланмади. 1975-йилдан кейин Миллиетçи Cепҳе деб номланган коалиция ҳукуматларида бош вазир ўринбосар бўлиб ишлади.

Биографияси

Алпарслан Тüркеş туғилган уй

Алпарслан Тüркеş 1917-йил 25-ноябрида Тузлалик Аҳмет Ҳамди Бей ва Фатма Зеҳра Ҳанıм оиласида дунёга келди. Унинг асл исми Али Арслан бўлиб[1], шунингдек, баъзи манбаларда Ҳусайн Фейзуллоҳ деб келтирилган[2]. Бобоси Қайсерининг Пинарбоши туманидаги Кўшкерли қишлоғидан бўлиб, ер масаласи туфайли 1860-йилларда Султон Абдüлазиз томонидан Кипрга сургун қилинган[3]. Отаси Аҳмет Ҳамди Бей Фамагуста яқинидаги Тузла шаҳридан, онаси Фатма Зеҳра Хоним эса Ларнака шаҳридан эди[4]. Бироқ Ҳрант Динк Тüркеş асли арман эканлигини ва унинг Кипрлик мусулмон эр-хотин томонидан асраб олинган сиваслик бир етим бола эканлиги ҳақида айтиб ўтган[5].

Бугунги кунда Алпарслан Тüркеş туғилиб, ўсган уй ТİКА томонидан реставрация қилинди ва 2019- йилда уй музейга айлантирилди. Уй Лусигнан уйига туташган бўлиб, бугунги кунда музей сифатида аҳолига хизмат кўрсатиб келмоқда.

Ҳарбий фаолияти

1933-йилда Тüркеş оиласи билан Никосияни тарк этиб, Лимассолдан жўнаб кетаётган Италия байроғи остидаги „Вена“ кемасида Истанбулга келди[6][7]. Худди шу йили Лефкоşада туғилган Измит депутати Ҳусейин Сирри Беллиоғлунинг маслаҳати билан у Кулели ҳарбий лицейига вақтинча ўқишга кирди ва унинг асосий рўйхати Туркия Республикаси фуқаролигини қабул қилганида амалга оширилди. 1936-йилда Кулели ҳарбий ўрта мактабини, 1938-йилда Ҳарбий академияни тамомлаган. 1939-йилда отишма мактабига пиёда қўшинлар иккинчи лейтенанти унвони билан ўқишга кириб, уни лейтенант унвони билан тугатган (П.938-348)[8]. Ўша йили Қарсга тайинланиб, Испарта шаҳрига жўнаб, хизмат жойини қарслик дўсти билан қолдириб кетади[9]. Бу ерда 1939-йил 5 сентябрда Рефик Юрцевернинг опасининг қизи Музаффер Хоним билан унаштирилди ва 1940-йил 14 январда турмушга чиқди. Испартада бир йил қолгач, Галлиполидаги 58-дивизионга жўнатилади. 5-пиёда полки Рота қўмондони этиб тайинланган ва Балıкесир, Бандıрма, Эдинcик, Эрдек ва Мармара оролида хизмат қилган.

Ирқчилик-туранизм иши

1944-йилда Ниҳал Ацизга қарши бошланган, 23 кишининг ҳибсга олиниши билан давом этган ва ирқчилик-Туранчилик ишига айланган жараёнда Туркеш Эрдекда биринчи лейтенант сифатида хизмат қилаётганда, ёзилган мактублардан кейин ҳибсга олинди. Туркеш томонидан Ацизнинг уйида тинтув олиб борилганида, қўлга олиниб, Истанбулдаги Топҳанедаги марказий қўмондонлик қамоқхонасига жўнатилди[10]. 1944-йил 29-октабрда бўлиб ўтган биринчи суд мажлисида у " Мен турк миллатчисиман, лекин даъво қилинганидек ирқчи эмасман " деб оқланишини сўради[11].

Иш 1945-йил 29 мартда якунланди ва Туркеш 9 ой 10 кунлик қамоқ жазосига ҳукм қилинди; Бироқ Олий Ҳарбий суд ишнинг 2-сонли ҳарбий судда кўриб чиқилишига қарор қилганидан сўнг, „ 1-сонли ҳарбий ҳолат суди холислигини йўқотди“ дея қўйиб юборилган. [12] Биринчи қарор Ҳарбий апелляция суди томонидан бекор қилинди, суд жараёни 1946-йил 26 августда қайта бошланди ва 1947-йил 31 мартда эълон қилинган қарор билан суд „ирқчилик конституциявий жиноят таркибига кирмайди“ деб қарор қилди ва барча судланувчиларни оқлади. ҳол[10].

АҚШдаги таълими

Оқланганидан кейин армияга қайтган Туркеш 1948-йилда АҚШга ўқиш учун юбориладиган офицерлар учун имтиҳонда қатнашди ва имтиҳондан ўтган 16 кишидан бири бўлди[13]. Дастлаб Канзас штатидаги Америка Ҳарбий Академиясида, кейин Жоржия штатидаги Америка Пиёдалар мактабида икки йил давомида „партизан уруши“ таълими олган Туркеш, бу давр ҳақида гапирди ва „ Америкаликлар шундай фахрланишдики . Иккинчи жаҳон уруши ғолиблари ва Советлар бизни Маршалл режаси доирасида қабул қилишди.“ "Улар бизни . [13]

Унинг Туркияга қайтиши ва АҚШдаги вазифаси

АҚСҲда таълимни тамомлаганидан сўнг Туркияга қайтган Туркеш, Чанқири Партизан мактабига капитан унвонига лойиқ кўрилади ва у ерда икки ярим йил „партизан инструктори“ бўлиб хизмат қилди[14]. Ҳарбий Академия синовларини муваффақиятли топширгач, Истанбулга боради ва мазкур мактабни маёр унвони билан тамомлайди. (94-синф, 39-даражали).

1955-йилда у чет тили имтиҳондан ўтгач, Пентагонда фаолиятини бошлади. У АҚШнинг пойтахти Вашингтондаги НАТО Доимий Қўмитасида Туркия Бош штаб вакили делегациясида хизмат қилди ва 1958-йилгача АҚШда қолди[14].

Шу билан бир қаторда у халқаро иқтисод соҳасини ҳам ўрганган.[манба керак][ иқтибос келтириш керак ] 1959-йилда у Германиядаги Атом ва Ядро мактабига юборилади ва у ерни тамомлаганидан сўнг полковник даражасига кўтарилади ва Қуруқлик кучлари қўмондонлигининг НАТО бўлими бошқарувчиси даражасига кўтарилади.[манба керак]

27 май давлат тўнтариши

1960-йил 27-майда Демократик партия ҳукуматига қарши ҳарбий тўнтаришдан олдин Туркеш 1958-йилда полковник унвони билан фаолият юритган.Элазиғдаги бўлинмасидан Анқарага тайинланган [15], полковник Талат Айдемирнинг таклифи билан. у Миллий Бирлик Қўмитасига (МБК) олиб кетилди ва тўнтаришни ташкил қилган. У лойиҳани режалаштирадиган ва амалга оширадиган 38 кишилик МБК вакиллари сафида эди.

Ўзининг баёнотига кўра, у 27-майдаги давлат тўнтаришининг амалдаги раҳбаридир. Туркеш, тўнтариш билан боғлиқ баёнотида, „27-май инқилобининг амалдаги раҳбари ҳисобланаман, генерал бўлмасам-да, амалда раҳбар эдим деб баёнот берган[16] [17].

1960-йил 27-май куни эрталаб радиода давлат тўнтариши декларациясини ўқиб эшиттирган ва шундан сўнг унинг исми тез-тез қулоққа чалина бошлаган эди. Тўнтаришдан кейин ташкил этилган ҳарбий бошқарувда Бош вазирлик маслаҳатчиси лавозимида фаолият юритган.


Туркеш Ҳиндистонда сургунда бўлганида Миллий бирлик қўмитаси раиси Жемал Гурселга “Милли йўл" журналида чоп этилган мактуб йўллаб, судланган Аднан Мендерес ва унинг дўстларини қатл қилишнинг тўғри қарор эмаслиги ҳақида ёзади

Тахминан 25 ойдан сўнг, 1963-йил 23-февралда у Комотинидан уйига қайтганида, у „миллатчи жамоа“ томонидан кутиб олинди.

Сиёсий мартабаси

Гўкҳан Эвлияоғлунинг Адолат партиясига аъзо бўлиш таклифини рад этган Туркеш, миллатчи доираларни бирлаштириш мақсадида 1963-йилнинг май ойида Тинчлик ва юксалиш уюшмасини ташкил қилиши ҳақида хабар берди. Уюшма дастури кейинчалик Республика деҳқон халқ партияси дастури учун асос бўлиб хизмат қилди.

Аммо Талат Айдемирнинг иккинчи давлат тўнтаришига уриниши туфайли бу уюшма ташкил этилмади[18]. Туркеш бу жараёнда ;Давлат тўнтаришига тайёргарлик кўраётган, Талат Айдемир – Фетҳи Гуржан иккиси билан боғланди аммо,Талат Айдемир билан келиша олмаган. Шундан сўнг у давлат тўнтариши ҳақида ҳукуматга хабар берди. Унинг ўзи ҳам давлат тўнтаришига уриниш айблови остида ҳибсга олинган ва 3,5 ой қамоқ муддатини ўтаган Бироқ у ҳукуматга давлат тўнтаришини эълон қилгани учун оқланган озод қилинган[18]

ўлим

Алпарслан Туркеш 1997-йил 4-апрелда юрак хуружи оқибатида Анқарада вафот этди. Унинг қабри Анқаранинг Бештепе шаҳрида жойлашган.

Оила

Токатда Токат Üлкü Оcаклари томонидан қурилган Алпарслан Туркеш ёдгорлик фаввораси.
Этимесгутдаги Алпарслан Туркеш боғи.

Алпарслан Туркеш 1940-йилда Испарталик Музаффер Хоним билан турмуш қурди. 1974-йилда Музаффер Хоним вафотигача давом этган бу никоҳларидан эр-хотиннинг Айзит, Умай, Селcен, [н 1]. Севенбиге (Çаğри) [н 2] ва Йилдирим Туғрул [н 3] исмли беш фарзанд дунёга келган

Хотинининг вафотидан икки йил ўтиб, 1976-йилда Севал Ханим билан 2- бор оила қуради. Туркешнинг бу турмушидан Айюcе [н 4] ва Аҳмет Куталмиш [н 5] исмли икки фарзанди дунёга келади.

Асарлари

Туркеш ўзининг сиёсий ва тарихий қарашларини ўз ичига олган китоблар ёзган,

 

  1. ↑ ХХИИИ. Дöнем Бурса миллетвекили Ҳамза Ҳамит Ҳомриş иле эвлидир.
  2. ↑ Çаğрı Сараç Тüркеş
  3. ↑ ХИИИ., ХХИВ., ХХВ. ве ХХВИ. Дöнем Анкара миллетвекили ве 63. Тüркие Ҳüкûмети, 64. Тüркие Ҳüкûмети ве 65. Тüркие Ҳüкûмети Баşбакан Ярдıмcıсı
  4. ↑ ХХВИИИ. Дöнем Адана миллетвекили
  5. ↑ ХХИВ. Дöнем İстанбул миллетвекили
  1. ↑ „Тüрк Дüнясıнıн Билге Лидери Тüрк Миллиетçилиğинин Курcусу Баşбуğ Алпарслан Тüркеş'ин Ҳаятı“. мҳп.орг.тр. Миллиетçи Ҳарекет Партиси. 29 ҳазиран 2018да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 5 эйлüл 2017.
  2. ↑ Мурадоğлу, Абдуллаҳ. „İлк адı Ҳüсейин Фейзуллаҳ“. Ени Şафак (14 аğустос 2003). 7 нисан 2024да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 7 нисан 2024.
  3. ↑ „Арşивленмиş копя“. 19 ҳазиран 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 30 ҳазиран 2020.
  4. ↑ Текин, Арслан. Алпарслан Тüркеş ве Лидерлик. Билгеоğуз, 2009 — 71-бет. ИСБН 6055965801. 
  5. ↑ Гöçэк, Фатма Мüге. Тҳе Дениал оф Виоленcе: Оттоман Паст, Туркиш Пресент, анд Cоллеcтиве Виоленcе агаинст тҳе Арменианс, 1789-2009. Охфорд: Охфорд Университй Пресс, 2015, п. 598, ноте 71.
  6. ↑ Ҳулûси Тургут, Şаҳинлерин Дансı, АБC, İстанбул, 1995, с.3-14.
  7. ↑ Арслан Текин, Сон Баşбуğ, Элипс Китап, Анкара, Ҳазиран 2005, с.77-80.
  8. ↑ Кенан Эврен (Топ.938-50) иле сıнıф аркадаşıдıр. Факат танışıклığı ёкту. Тургут, а.э.г, с.23.
  9. ↑ Антикомüнизм, Üлкücü Ҳарекет, Тüркеş: Тüркие ве Соğук Саваş. İстанбул: Ёрдам Китап, 2019 — 21-бет. ИСБН 978-605-172-320-4. 
  10. ↑ 10,0 10,1 Яşлı, а.г.э. с. 26.
  11. ↑ Яşлı, а.г.э. с. 27.
  12. ↑ Яşлı, а.г.э. с. 29.
  13. ↑ 13,0 13,1 Яşлı, а.г.э. с. 30.
  14. ↑ 14,0 14,1 Яşлı, а.г.э. с. 31.
  15. ↑ Яşлı, а.г.э. с. 136.
  16. ↑ АЛПАРСЛАН ТÜРКЕŞ БАŞБУĞ. Билге Оğуз, 2020. ИСБН 9786052019948. Қаралди: 20 эйлüл 2020. 
  17. ↑ „Миллиетçилик Нерее-5: Тüрк-İслам сентези Еşил Куşак тактиğийди“. Тüркеş, япıлан 27 Майıс 1960 дарбесине илиşкин де şунларı сöйлемиşти: “27 Майıс иҳтилалинин фиилен лидери беним. Генерал олмамама раğмен фиилен лидерлиğини бен яптıм. Генерал олсайдıм, ҳерҳалде бир дисиплин, саğлам бир дисиплин курмуş олаcактıм öргüт иçинде. Öргüт, ҳиçбир заман дисиплинли бир öргüт олмадı. Бундан долайı да бирçок аксаклıк мейдана гелди.”. Cумҳуриет (20 эйлüл 2020). 2 эким 2020да асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20 эйлüл 2020.
  18. ↑ 18,0 18,1 Яşлı, а.г.э. с. 151. 
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi