Kontent qismiga oʻtish
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦
Ilova test rejimida ishlamoqda: matnlar, jumlalar va soʻzlardagi xatoliklar tez orada tahrirchilar tomonidan tuzatiladi ✦

Aluminiy

ZiyoSfera, erkin ensiklopediya
Алуминий(Ал)
Атом рақами 13
Кўриниши юмшоқ, енгил,
оқиш-кумуш ранг металл,
тез оксидланувчи
Атом хоссаси
Атом массаси
(моляр массаси)
26.981539 м. а. б. (г/мол)
Атом радиуси 143 пм
Ионлашиш энергияси
(биринчи электрон)
577.2(5.98) кЖ/мол (эВ)
Электрон конфигурацияси [Не] 3с2 3п1
Кимёвий хоссалари
Ковалентлик радиуси 118 пм
Ион радиуси 51 (+3э) пм
Электрманфийлик
(полинг бўйича)
1.61
Электрод потенсиали -1.66 в
Оксидланиш даражаси 3
Термодинамик хоссалари
Зичлик 2.6989 г/см³
Солиштирма иссиқлик сиғими 0.900 Ж/(К·мол)
Иссиқлик ўтказувчанлик 237 Вт/(м·К)
Эриш ҳарорати 933.5 К
Эриш иссиқлиги 10.75 кЖ/мол
Қайнаш ҳарорати 2740 К
Қайнаш иссиқлиги 284.1 кЖ/мол
Моляр ҳажм 10.0 см³/мол
Кристалл панжараси
Панжара тузилиши кубик марказлашган
Панжара даври 4.050 Å
Панжара/атом нисбати н/а
Дебе ҳарорати 394.00 К
13
Алюминий
Ал
26,9816
3с23п1

Алюминий (Алуминиум), А1 -Менделеев даврий системасининг ИИИ гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 13, атом массаси 26,9815; Алуминий лотинча алумен (аччиқтош) сўзидан келиб чиққан. Табиатда битта барқарор изотоп ҳолида (АҒ 100%) учрайди, бир неча сунъий радиоактив изотоплари бор, улар орасида энг аҳамиятлиси А12’ (ярим емирилиш даври 7,4-105 йил). Алуминий ер пўстининг оғирлик жиҳатдан 8,8%ини ташкил этади, яъни у кислород ва кремнийдан кейин учинчи, металлар ичида эса биринчи ўринда туради. Металл ҳолидаги Алуминийни биринчи марта 1825-йил Ҳанс Чристиан Øрстед топган. Алуминий табиатда соф ҳолда учрамайди, унинг энг кўп учрайдиган бирикмалари: алюмосиликатлар (мас, тупроқнинг асосий қисми бўлган алюмосиликат, каолин, андалузит, алунит минерали), корунд (алюминий оксид) ва боксит. Ўзбекистонда шулардан каолин (Тошкент вилояти) ва боксит (Навоий ва Фарғона вилоятлари) топилган. Алуминий гилтупроқ (А12О,)ни криолит (На3АлФ6) билан суюқлантириб, электролиз қилиш йўли билан олинади. Гилтупроқ эса асосан бокситдан олинади. Ўзбекистонда Ангрен каолинидан ҳам гилтупроқ олиш мумкинлиги аниқланган. Алуминий кумушдай оқ металл, аллотропик шакл ўзгаришлари (қаранг Аллотропия) йўқ. Суюқланиш температураси — 660’, қайнаш температураси 2500° атрофида, Солиштирма оғирлиги 2,6989. Алуминий пластик, осон прессланувчан, болғаланувчан, қолипланадиган, чўзиладиган металл. 380А. барча барқарор бирикмаларида 3 валентли, юқори температурада баъзан 1, камдан-кам ҳолларда 2 ва-лентли бўлиши мумкин. Алуминий сирка, вино, лимон кислоталари ва бошқа органик моддалар таъсирига турғун. Алуминий кислород билан тез бирикади, шу сабабли унинг усти ҳамиша оксид пардаси билан қопланган бўлади; оксид пардаси зич бўлганидан у Алуминийни занглашдан ва турли моддалар таъсиридан сақлайди. Алуминий кукуни шиддат билан ёнади, юқори температурада гало-генлар билан бирикиб, Алуминий фторид (А1Ф3), Алуминий хлорид (А1С13), Алуминий бромид (А1Вг3), Алуминий ёдид (А1Ж3), Алуминий астатид (АлАт3), олтингугурт билан Алуминий сулфид (А12С3), азот билан Алуминийнитрид (А1Н3), углерод билан Алуминий карбид (А14С3) ҳосил қилади. Шунингдек, алоҳида усулда Алуминий билан водород бирикмаси — Алуминий гидрид (А1Н3) олиш мумкин. Жуда суюлтирилган ҳамда консентрланган нитрат кислота Алуминийга таъсир этмайди (сир-тида дарҳол ҳосил бўлган оксид пардаси уни сақлайди), суюлтирилган ва консентрланган сулфат кислотада Алуминий қисман эрийди. Водород хлорид Алуминийга кучлироқ таъсир этади, ортофосфат кислота таъсир этмайди. Алуминийнинг кўпгина тузлари сувда яхши эрийди ва гидролизланиб, кислотали реаксия рўй беради. У ишқорларда ҳам яхши эрийди, бунда алюминатлар ҳосил бўлади. Алуминий таркибининг софлигига қараб ўта соф, жуда соф ва техник соф хилларга бўлинади. Ўта соф Алуминий (Алуминий 999 маркали) 0,001% гача қўшимчага, жуда соф Алуминий (Алуминий 995. Алуминий 99, Алуминий 97, Алуминий 95 маркалар) 0,005 дан 0,05% гача, техник соф Алуминий (А85, А8, А7, А5, АО, А ва АЕ маркалар) эса 0,015% дан 1,000% гача қўшимчага эга бўлади. Алуминий енгил ва пухта қотишмалар олишда жуда катта аҳамиятга эга. У мис, рух, никел, магний, темир, титан қотишмаларига ҳам легирловчи элемент сифатида қўшилади. Алуминий баъзи металларни уларнинг оксидларидан қайтаришда (алюминотермия) ишлатилади. Бу ме-таллардан самолёцозлик, радио ва электротехника, рангли металлургия ҳамда бошқа саноат тармоқларида фойдалани-лади. Алуминий зичлигининг камлиги, юқори даражадаги электр ўтказувчанлиги, айрим кимёвий моддаларга нисбатан чидамлилиги ва таннархининг арзонлиги сабабли техниканинг турли соҳаларида кенг қўлланади. Ундан уй-рўзғор асбоблари, кимёвий асбоб-ускуналар ва бошқа кўпдан кўп буюмлар тайёрланади. Темир Отақўзиев[1].

Алуминий (Алумин) — унсурлар даврий жадвалининг 13 унсури, металл-амфотер.Алуминий лотинча „алумен“, яъни лотинча номи Алумен (фр. Алун, ингл. Алум) — калий ва алуминийдан иборат сулфат тузидан олингани сабабли шундай аталади. Кимёвий элементлар даврий жадвалида алуминий Бор гуруҳига (аввалги номи ер металлари гуруҳи) киради. Алуминий ерда энг кўп тарқалган учта элементдан бири ва ер қобиғида энг кўп учрайдиган элементдир. Ер қобиғида фақат кимёий бирикма сифатида учрайди, чунки реакцияга осон киришади (ер қобиғи массасининг 7,57 %ни ташкил этади).

Плиний афсонасига кўра, император Тиберий (эрамиздан аввалги 14-37-йиллар) саройига бир куни бир темирчи келади ва ташқи кўриниши кумуш каби, лекин анчайин енгил металл парчасини совға сифатида олиб келади. Император ундан буни қаердан олинганини сўраганида, уста унга тупроқдан ажратиб олганини айтади. Император эса ушбу метал савдода пул сифатида қўлланадиган олтин ва кумуш қадрига зарар етказмаслиги учун ушбу устани қатл қилдиради. Ҳозир маълум бўлган энг қадимги алуминий предмет бу Хитой генерали Чоу-Чоу (265-316) камарининг бириктирувчи қисмидир. Ҳумпҳрй Давй (Ҳамфри Дейви) ушбу элементни „Алуминий“ деб атаган. Биринчи бўлиб Ҳанс Эрстед 1825-йилда лабораторияда ажратиб олишга муваффақ бўлган.

Ҳаволалар

Манбалар

  1. ↑ ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил