Alvand

Алванд
Жойлашуви	Ҳамадон, Эрон
Координаталар	34°39′51″Н 48°29′12″Э / 34.66417°Н 48.48667°Э
Тоғ тизмаси	Загрос
Баландлиги	1654

Алванд – Эроннинг ғарбида жойлашган Загрос тоғларининг кичик тизмаси бўлиб, Ҳамадон устонидаги Ҳамадон шаҳридан 10 км (6.2 ми) жанубда жойлашган. Унинг энг баланд чўққиси 3,580 м (11,750 фт) баландликда^[1]. Алванд тизмасининг асосий қисми шарқдан ғарбга 50 км га чўзилган, шимол–жануб бўйича эса максимал 30 км кенгликка эга^[1]. Тоғлар сўнгги Юра ва илк Бўр даврида Загрос орогенезининг бир қисми сифатида ҳосил бўлган бўлиб, атрофдаги текисликлардан кескин кўтарилиб чиқади ва кўплаб чуқур водийлар билан кесилган^[1]. Тоғларнинг асосий таркиби интрузив тоф жинслари – гранит ва диоритдан иборат^[1].

Ҳудуд бир вақтлар енгил эман ўрмонлари билан қопланган эди^[1], аммо тарихий даврлардаги кенг кўламли ўрмон кесишлар натижасида улар ҳозиргина водийларда сақланиб қолган кичик майдонларгача қисқарган^[2]. Бугунги кунда баланд ҳудудларда сийрак ўтлар ўсади, булоқ ва сойлар атрофида эса ўтлар анча зич ўсади^[1]. Алванд водийларида кенг тарқалган муҳим ўсимликлардан бири – гаввар (ёки эчки тиканлари) бўлиб, у саноат ва тиббиётда ишлатиладиган трагакант елимини беради^[2].

Тоғларнинг ўзида доимий аҳоли пунктлари бўлмаса-да, водийлар ва атрофдаги текисликлар кўплаб қишлоқ ва шаҳарларга макон бўлган[2]. Алванд тизмаси этагида Ҳамадон, Малоер ва Туйсеркан каби йирик шаҳарлар жойлашган^[1]. Бу аҳоли пунктлари ғоят унумдор қишлоқ хўжалиги базаси билан таъминланган бўлиб, у буғдой етиштириш ва чорвачилик (қой, эчки, сигир)ни ўз ичига олади^[1]. Ушбу қишлоқ хўжалиги фаровонлиги тоғ иқлимининг қулайлиги ва Алванд тоғларидан оқиб тушадиган мўл сув билан боғлиқ^[1].

Аҳамонийлар даврида қолдирилган уч тилда ёзилган битиклар жойлашган тарихий Ганжнома тош битиклари Алванд тоғлари этагида, Ҳамадондан 10 км жанубда жойлашган^[1]. Алванд тизмаси турк, курд, форс ва лури тиллари оралиғида тил чегараси вазифасини бажаради^[1].

Этимологияси

Бир ноилмий веб-сайтнинг даъво қилишича, „Алванд“ номи авесточа „Аурваñт“ сўзидан олинган. Бу сўз „тез, чаққон, жасур; от, жувонмард, жангчи“ маъноларини билдиради^[3].

Иқлими

Алванд тоғи баҳор ёғинларига эга бўлган Ўрта ер денгизи иқлим ҳудудида жойлашган^{[манба керак]}.

Гидрологияси

Алванд тизмаси Ҳамадон устонидаги асосий сувайирғич бўлиб, устондаги дарёларнинг аксарияти Алванддаги қорларнинг эришидан ҳосил бўлади ва шимол ёки жанубга оқади[3]. Умуман олганда, тоғнинг шимолий ёнбағирларидаги дарёлар асосан мавсумий бўлса, жанубий ёнбағирдагилари йил бўйи оқади[3].

Шимол томондаги асосий дарёлар Талвар ва Қуричай (ёки Сиёҳ Руд) ҳисобланади^[2]. Талвар шимоли-ғарбдаги Кўҳи Сафиддан бошланиб, охир-оқибат Эроннинг энг узун дарёси бўлган Сефидрудга қўшилади ва у Каспий денгизига оқади^[2]. Қуричай эса Ҳамадон ва Малайер оралиғидаги баландликлардан бошланади^[2], шимолий Алванд ҳудудларидан оқиб ўтади ва охирида Қум кўлига қуйилади^[2].

Жануб томондаги асосий дарёлар Гамасиаб ва Қелқелруд (Гамасиабнинг ирмоғи) ҳисобланади^[2]. Гамасиаб юқори оқимида Керхе дарёсининг номи билан ҳам танилган[3]. Унинг манбалари – Сароби Гамасиаб – Наҳаванднинг жануби-шарқида жойлашган^[2]. Дарё Наҳаванд текислигидан оқиб ўтади ва унга Малаер дарёси ҳамда Қелқелруд қўшилади^[2].

Яна бир дарё тизими – Абшинеҳ Руд – Алванднинг шарқий ёнбағирларидан бошланади^[4]. У шимолга қараб Қум кавирига йўл олади, бироқ суғориш учун сувнинг катта қисми ишлатилгани сабабли, фақат жуда нам қишлардан кейин кавирга етиб боради^[4]. Энг юқори оқим март ва апрел ойларида кузатилади, ёзда эса деярли бутунлай қуриб қолади^[4].

Кўчманчилик

Алванд баландликлари бир қанча кўчманчи қабилаларнинг анъанавий яйловларидир^[1]. Лаки тилида сўзлашувчи торкешвандлар ёзги яйлов сифатида Алванднинг ғарбий ёнбағирларини, яримтоғлу эса шарқий ёнбағирларини фойдаланади^[1]. Шаҳсевен иттифоқига мансуб яна бир гуруҳ ҳам шарқий томонга келади, бироқ уларнинг сони кам^[1]. ХХ асрдан бошлаб эса ўтроқ деҳқончилик ва чорвачилик авваллари кўчманчиларга тегишли бўлган ҳудудларнинг катта қисмини эгаллаб бормоқда^[1].

Галерея

Алванд саммити, 2006-йил ёз
Калагҳ йўли (қарға уяси)
Саммит қиши
Алванд саммити, Ҳамадон, Эрон
Саммит

Манбалар

↑ ^1,00 ^1,01 ^1,02 ^1,03 ^1,04 ^1,05 ^1,06 ^1,07 ^1,08 ^1,09 ^1,10 ^1,11 ^1,12 ^1,13 ^1,14 Эҳлерс, Э. „АЛВАНД КŪҲ“. Энcйcлопаэдиа Ираниcа. Қаралди: 2022-йил 12-октябр.
↑ ^2,0 ^2,1 ^2,2 ^2,3 ^2,4 ^2,5 ^2,6 ^2,7 ^2,8 Адка'и, Парвиз „ҲАМАДĀН и. ГЕОГРАПҲЙ“. Энcйcлопаэдиа Ираниcа. Қаралди: 2022-йил 12-октябр.
↑ „Авеста“.
↑ ^4,0 ^4,1 ^4,2 Эҳлерс, Э. „ĀБŠĪНА ҲАМАДĀН РŪД“. Энcйcлопаэдиа Ираниcа. Қаралди: 2022-йил 12-октябр.

Ҳаволалар

[Ehlers_1989-1] 1,00 ^1,01 ^1,02 ^1,03 ^1,04 ^1,05 ^1,06 ^1,07 ^1,08 ^1,09 ^1,10 ^1,11 ^1,12 ^1,13 ^1,14 Эҳлерс, Э. „АЛВАНД КŪҲ“. Энcйcлопаэдиа Ираниcа. Қаралди: 2022-йил 12-октябр.

[Adka'i_2003-2] 2,0 ^2,1 ^2,2 ^2,3 ^2,4 ^2,5 ^2,6 ^2,7 ^2,8 Адка'и, Парвиз „ҲАМАДĀН и. ГЕОГРАПҲЙ“. Энcйcлопаэдиа Ираниcа. Қаралди: 2022-йил 12-октябр.

[3] „Авеста“.

[Ehlers_1983-4] 4,0 ^4,1 ^4,2 Эҳлерс, Э. „ĀБŠĪНА ҲАМАДĀН РŪД“. Энcйcлопаэдиа Ираниcа. Қаралди: 2022-йил 12-октябр.

[1]

[2]

[3]

[4]