Амга улуси (туман) (саха.: Амма улууһа) — Россия Федерациясининг Саха (Якутия) Республикасидаги маъмурий-ҳудудий бирлик (улус ёки туман) ва муниципал тузилма (муниципал округ).

Амга улуси
саха.: Амма улууһа

Герб
Gerb
Байроқ
Bayroq
улус (туман)
Таркибида Ёқутистон
Маъмурий маркази Амга
Асос солинган санаси 1930-йил 9-январ
Аҳоли (2023) 16 894
Зичлиги 0,57 киши./км²
Майдони 29 421,33[1] км²
Баландлиги
денгиз сатҳидан
 Баланд чўққиси


 224 м
Харитада
Amga ulusi xaritada
60°24′0″Н 130°54′0″Э / 60.40000°Н 130.90000°Э / 60.40000; 130.90000

Маъмурий маркази — Амга қишлоғи.

Географияси

Марказий Якутиянинг жануби-шарқида жойлашган. Шимолда Чурапчин, шарқда ва жануби-шарқда — Уст-Май, жанубда ва ғарбда — Алдан, шимоли-ғарбда — Хангалас ва Мегино-Кангалас улуслари билан чегарадош. Туманнинг майдони 29,4 минг км².

Табиий шароитлар

Амга дарёсининг ўрта оқимида, Прилен платосида жойлашган.

Январнинг ўртача ҳарорати 38…- 42 °C, июлники +16…+18 °C. Йилига 200–250 мм ёғин тушади.

Тарихи

Улуснинг маркази — Амга, 1652-йилда рус деҳқонлари томонидан посёлка сифатида ташкил этилган. Якутиянинг маҳаллий аҳолиси деҳқончилик маданияти билан танишган биринчи минтақаларидан бири.

Ёзувчи Иван Гончаров 1854-йилда Ёқут вилояти ҳудуди бўйлаб саёҳат қилиб, „Фрегат „Паллада““ асарида туманни шундай таърифлаб ёзган:

Амга дарёсига яқинлашганда (бу жой Якуцкга яқинроқ), мен тўсатдан Волга қирғоғига келиб қолгандек бўлдим: олдимда ғалла билан тўла далалар ёйилган эди. Менга таниш бўлган момиқ тилла бошоқларни кўриб „Бу ростдан ҳам буғдойми?“ деб сўрадим ҳайрон бўлиб, мен ёқутлар ҳўкизларга пичан қўйиб, ғалла йиғиб ўтаётган сон-саноқсиз ўтлоқларни кўриб кўзим қамашди.

1880-йилларнинг бошларида Владимир Короленко Амгада сургунда хизмат қилган.

1911-йил 12-декабрда Россия империяси Сенатининг қарори билан Амга улуси Ботуру улусидан ажратилган.

Фуқаролар уруши ва ундан кейин Якутиядаги энг шиддатли жанглар кечган. 1922-йилда оқ генерал Анатолий Пепеляев Сибирга ҳужум қилиб, у ерда Сибир Республикасини эълон қилиш мақсадида Якуцкга ҳужум бошлаган. Ҳужум Россиядаги фуқаролар урушининг сўнгги воқеаларидан бири бўлган. Аммо, 1923-йил 14-февралда Пепеляевнинг отряди Амгадан бир неча километр узоқликдаги Сасил-Сиси трактида Иван Строднинг қизил отряди томонидан тўхтатиган. Бу жанг Россия тарихига „Муз қамали“ номи билан кирган: Ёқутистоннинг қаттиқ совуқлари шароитида Иван Строде қўмондонлиги остида Якуцкни ҳимоя қилган қизил жангчилар ва Сибир генерали Анатолий Пепеляевнинг отряди ўртасида жанг бўлган. Амгадаги жанглар натижасида РСФСР ҳудудидаги сўнгги йирик оқ ҳарбий тузилма мағлубиятга учраган, генералнинг ўзи Охота денгизи қирғоғига чекинган ва асирга олинган.

1927-йил 7-ноябрда Конфедералистлар қўзғолони пайтида исёнчилар отряди Абага қишлоғини эгаллашга ҳаракат қилди, аммо қуролли кашшофларнинг қаршиликларига дуч келди ва чекинди.

1930-йил 9-январда ташкил топган.

Аҳолиси

Миллий таркиби

Но. аҳоли
сони,

киши
ҳисобига

жамидан

% да

миллати
кўр
сатил
ганлар
нинг
% и
Жами 17 183 100.00%
1 якутлар 15 772 91.79% 92.20%
2 руслар 846 4.92% 4.95%
3 эвенклар 217 1.26% 1.27%
4 эвенлар 129 0,75% 0,75%
бошқа 143 0,83% 0,84%
миллати
кўрсатилган
17 107 99,90% 100.00%
миллатини
кўрсатмаган
76 0,10%

Муниципал-ҳудудий тузилиши

Амга улуси, муниципал ҳудудда маҳаллий ўзини ўзи бошқаришни ташкил этиш доирасида, қишлоқ аҳоли пунктлари мақомига эга 14 та муниципалитетни (наслеглар) ўз ичига олади[2][3]:

Аҳоли пунктлари

Амга улусида 21 та аҳоли пункти мавжуд.

Иқтисодиёти

Қишлоқ хўжалиги иқтисодиётда етакчи ўринни эгаллайди. Асосий тармоғи чорвачилик (гўшт-сут чорвачилиги, гўшт-подали отчилик), дон, картошка, сабзавот ва ем-хашак экинлари етиштирилади. Қишлоқ хўжалиги ерлари 106 минг гектарни ташкил этади.

Амга улусида иш ҳақи унчалик паст эмас: республика ўртача иш ҳақининг 70% ига тўғри келади[4]. Бироқ, иқтисодий ривожланиш кўрсаткичларида барқарор ўсиш кузатилмоқда.

Транспорти

Улус маркази Амга қишлоғи Якуцк билан республика аҳамиятга эга Амга автомобил йўли орқали туташган.

Таниқли шахслар

  • Гавриил Ефимов (1920—2000), совет ва ёқут жамоат арбоби, ўқитувчи, ёзувчи, шоир.

Манбалар

Ҳаволалар