Ziyosfera

Amman

(Ammondan yoʻnaltirildi)

Амман — Иордания пойтахти. Мамлакатнинг шимоли-ғарбида, Зарқа водийсида жойлашган. Аҳолиси 1,6 млн. киши (1998). Савдо, саноат ва маданият маркази. Транспорт йўллари тугуни. Аэропорти халқаро аҳамиятга эга. Нефтни қайта ишлаш, семент, тўқимачилик, тамаки, кўнтери, озиқ-овқат (мева ва сабзавот консервалаш, сут заводлари, қандолатчилик фабрикаси) саноати корхоналари бор. Туризм ривожланган. Университет, археология ва ислом музейлари бор. Шаҳар қадимда Работ-Амман номи билан машҳур бўлган, юнонлар ва римликлар ҳукмронлиги даврида Филаделфия деб аталган. ВИИ-ИХ асрларда Араб халифалиги таркибига кирган. Х асрда халифалик парчалангач, Миср ва Суриядаги турли давлатлар тасарруфида бўлган. 1516-1918-йилларда Туркия султонлиги таркибида. 1921-йилда Трансиордания амирлиги тузилгач, унинг пойтахти, 1946-йилдан мустақил Ҳошимийлар подшолигининг пойтахти. Шаҳарда мил. бошларига оид театр, ибодатхона бинолари ҳаробалари, араблар даврида қурилган қал’а, ХИХ асрда бунёд этилган саройлар, Ал-Ҳусайн масжиди (1924) ва бошқа сақланган. Ҳозирги Амманда 3-4 қаватли замонавий бинолар қурилган.

Амман
عَمَّان
Пойтахт шаҳар
Янги Абдали
Қирол Абдуллоҳ И масжиди ва Бокира Марям черкови
Рим театри ва Ҳашимитлар Плазаси
Умавийлар саройи
Абдоун ко'приги
Ниcкнамес: 
  • Оқ каптар
  • Зиналар шаҳри
[1][2]
Мамлакат Иордания
Губернаторлик Амман губернаторлиги
Муниципалитети 1909
Ҳукумат
 • Ҳоким Ёусеф Шаwарбеҳ[3][4]
Ҳудуд
 • Умумий 1 680 км2 (650 сқ ми)
Баландлиги
 1 100 м (3 600 фт)
Аҳолиси
 (2021)
 • Умумий 4 061 150
 • Зичлиги 00 024/км2 (00 063/сқ ми)
Вақт минтақаси УТC+3
Почта коди 11110-17198
Веб-сайт амманcитй.гов.жо

Этимологияси

Шаҳар бир неча минг йил олдин ташкил этилган. Унинг қадимги номи Раббат Аммон — „Аммон шаҳри“. Милоддан аввалги ИИИ асрда Миср қироли Птолемей ИИ шарафига Филаделфия номини ўзгартирди, у „Филаделфос“ („биродарларча меҳрибон“) лақабини олган. Бу ном эрамизнинг биринчи асрларигача ишлатилган.

Тарихи

Милоддан аввалги ХИИИ асрда Аммон шаҳри (ўша пайтда Раббат-Амман деб аталган) Аммон шоҳлигининг пойтахти эди. Бу ҳудудни кейинчалик қадимги оссурияликлар, ҳатто кейинчалик форслар, кейин эса юнонлар босиб олган. Мисрнинг юнон ҳукмдори Птолемей ИИ уни Филаделфия деб ўзгартирди.

Тўртинчи Сурия уруши пайтида, милоддан аввалги 218-йил шаҳар Антиох ва унга қўшилган арабларга қарши курашда Птолемей Мисрининг қал’асига айланди. Раббатаманида муҳим ҳарбий контингент жойлашган эди. Шунинг учун Антиох ИИИ шаҳарга қарши юриш қилди ва у жойлашган баландликлар олдида қароргоҳ тузди. Разведкадан сўнг Антиох иккита энг заиф жойда қамал двигателларини қуришни бошлади. У бу ишларни бошқаришни бир жойда Никархга, бошқа жойда Феодотга топширди. Ва унинг ўзи иккала бошлиқнинг барча ишларини ва меҳнацеварлигини кузатиб борди. Теодот ва Никарх қамални ўтказишда бир-бирлари билан қаттиқ рақобатлашдилар, шунинг учун иккала жойда ҳам девор кутилганидан тезроқ қулаб тушди. Шундан сўнг, бузилишларга ҳар куни қонли ҳужумлар бошланди, аммо катта гарнизон туфайли муваффақияциз якунланди. Ниҳоят, маҳбуслардан бири сурияликлар учун ер ости йўлини очди, у орқали қамалда бўлганлар ичимлик суви учун тушишди. Қамалчилар бу ўтиш жойини вайрон қилиб, уни ўтин, молоз ва шунга ўхшаш нарсалар билан тўлдиришди. Шундан сўнг, сув етишмаслиги ҳимоячиларни таслим бўлишга мажбур қилди. Антиох Никархни Сурия гарнизонига қўмондон этиб тайинлади.

Милоддан аввалги 217-йилда Раббатаманах Рафия жангидан кейин Птолемей ИВ Флопатор назоратига қайтди.

Шаҳар эрамизнинг 106-йилида Набатийлар салтанати таркибига кирди. Филаделфия Рим назорати остига тушиб, Декаполисга қўшилганида.

Милодий 326-йилда Христианлик Византия империясининг асосий динига айланди ва Филаделфия Византия даврининг бошида епархия қароргоҳига айланди. Бу даврдаги черковлардан бири шаҳар қал’асида жойлашган. Шаҳардан 60 км узоқликда минтақадаги биринчи исломий бинолардан бири Қаср Ҳарана жойлашган[5].

Филаделфия Ғасонийлар даврида Амман деб ўзгартирилган. Шаҳар бир неча зилзилалар ва табиий офатлар натижасида вайрон бўлган ва 1887-йилгача кичик шаҳарча ва вайроналар уяси бўлиб қолган. Усмонли султони Дамашқ ва Мадинани Амман орқали боғлайдиган Ҳижоз темирйўлини қуришга қарор қилганидан сўнг ҳамма нарса ўзгарди.

География ва иқлими

Шаҳар Ўлик денгиздан 35 км шимоли-шарқда, Ўрта ер денгизидан 110 км шарқда ва Қуддусдан 65 км шарқда жойлашган.

Шаҳар етти тепаликда жойлашган бўлиб, улар Иордания байроғида етти қиррали юлдуз билан тасвирланган.

Амман иқлими Ўрта Ер денгизига яқин, аммо континенталроқ. Денгиз сатҳидан баландлиги (773 м) ҳам таъсир қилади. Барча ёғингарчилик қишда қаттиқ тушади, қор тез-тез тушади ва совуқлар тез-тез учрайди. Шаҳарда кучли туманлар жуда кенг тарқалган.

Диққатга сазовор жойлари

Музейлар

Ҳаробалар

  • Жебел калаа (Қал’а тоғи)
  • 6000 томошабинга мўлжалланган Рим театри

Иқтисодиёти

Шаҳар муҳим саноат маркази ҳисобланади. Бу ерда озиқ-овқат, семент, нефтни қайта ишлаш, тўқимачилик ва тамаки саноати корхоналари тўпланган[6].

Халқаро аэропорт мавжуд.

Араб Банкнинг бош офиси Амман яқинида жойлашган.

Адабиётлар

  • ЎзМЕ. Биринчи жилд. Тошкент, 2000-йил

Манбалар

  1. ↑ Трент Ҳолден, Анна Метcалфе. Тҳе Cитиэс Боок: А Жоурней Тҳроугҳ тҳе Бест Cитиэс ин тҳе Wорлд. Лонелй Планет Публиcатионс, 2009 — 36-бет. ИСБН 978-1-74179-887-6. Қаралди: 2017-йил 24-август (2020-йил 18-майда асл нусхадан архивланган). 
  2. ↑ „Амман'с Стреэт Фоод“. БеАмман.cом. 2015-йил 26-сентябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 26-сентябр.
  3. ↑ „Неw Амман маёр пледгес 'фаир анд респонсибле' говернанcе“. жодантимес.cом (2017-йил 21-август). 2018-йил 11-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 23-октябр.
  4. ↑ „Неw Мембер: Ёусеф Ал-Шаwарбеҳ – Амман, Жордан“. глобалпарлиаментофмаёрс.орг (2018-йил 1-июн). 2018-йил 24-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2018-йил 29-декабр.
  5. ↑ „Всеобщая история (Полибий; Мищенко)/Книга пятая — Викитека“ (ру). ру.wикисоурcе.орг. 2022-йил 5-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2023-йил 24-феврал.
  6. ↑ Андоза:БСЭ3 



"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi