Амуда (арабча: عَامُودَا‎‎, курдча: ئاموودێ) Сурия шимоли-шарқидаги Ҳасака муҳофазасидаги шаҳарча. Сурия ва Туркия чегараси яқинида жойлашган. Давом этаётган фуқаролар уруши натижасида Амуда ҳозирда ААНЕС фуқаролик назорати ва СДК ҳамда Сурия армиясининг ҳарбий назорати остида қолмоқда[1].

Амуда

عَامُودَا
ئاموودێ
Шаҳарча
37°06′15″Н 40°55′48″Э / 37.10417°Н 40.93000°Э / 37.10417; 40.93000
Мамлакат Сурия
муҳофаза Ал-Ҳасака
округ Қамишли
Маркази баландлиги 470 м
Расмий тил(лар)и араб тили
Аҳолиси
 (2004)
26,821
Вақт минтақаси УТC+2
Amuda xaritada
Amuda
Амуда

Тарихи

Телл Шермола
Телл Амуда (Камолия)

Ҳудудда иккита тепа бор — бири Амуданинг ўзида, иккинчиси чегаранинг турк томонида, шаҳардан уч километр шимолда[2]. Эски ва баъзи замонавий адабиётларда Амуда ичидаги тепа Телл Амуда деб аталади, аммо маҳаллий аҳоли учун унинг номи Телл Шермола, турк томонидаги тепа эса ҳақиқий Телл Амуда бўлиб, турк ҳукумати номини Телл Камолия деб ўзгартирган[3].

Телл Шермоладаги қазишма ишлари унинг учинги минг йилликка оидлигини кўрсатади[3].

Ўрта Оссурия даври

Шермоланинг ўрта Оссурия даврига оид археологик далиллари шуни кўрсатадики, бу шаҳарда оссурияликлар Шалманасер И ҳукмронлиги даврида (милоддан аввалги 1250 йил) яшаган[4].

Элисабетҳ Wагнер-Дуранд ва Жеанне-Мариэ Айнард ҳозирги Шермола Оссуриянинг Кулишинас шаҳри (Кулиšинаš) эканлигини аниқлаган[5][6][7]. Бу идентификация Кулишинасда ёзилгани ва Шермоладан топилгани даъво қилиниб, ўртакаш томонидан музейга сотилган тахта ёзувга асосланади. Шермола Ўрта Оссурия шаҳри эканлиги археология томонидан тасдиқланган бўлса-да, идентификация аниқ эмас[8].

Замонавий давр

Бу ҳудуднинг демографияси 20-асрнинг бошларида катта ўзгаришларга учради. Айрим курд қабилалари Юқори Месопотамияда арман ва оссурий насронийларга қарши геноцидда Усмонли ҳукумати билан ҳамкорлик қилган. Курд қабилалари дарҳол Ҳаккари тоғларининг шимолидаги Албақ округидаги оссурий ва арман қишлоқларига ҳужум қилиб, кўп сонли қишлоқ аҳолисини ўлдиришди[9][10][11][12]. 1915-йилги геноциддан олдин, Амудани ўз ичига олган Рас-ул-айн қазоси 16.000 сунний мусулмонлардан иборат эди[13]. Баъзи насронийлар геноциддан кейин шаҳарга жойлашдилар. 1936-йилда франсуз қўшинлари Амудани (Туша Амуди) бомбардимон қилдилар. 1937-йил 13-августда қасос олиш учун Даккури, Милан ва Кики қабилаларидан 500 га яқин курдлар насронийларга ҳужум қилишди. Христиан аҳолиси, 300 га яқин оила Қамишли ва Ҳасака шаҳарларига қочиб кетди[14][15][16][17]. 1941-йилда ал-Маликиядаги оссурий жамоаси шафқациз ҳужумга учради. Ҳужум муваффақияцизликка учраган бўлса ҳам, оссурияликлар даҳшатга тушди, кўп қисми қочиб кетди ва курдларнинг Туркиядан бу ҳудудга кўчиши натижасида Амуда, ал-Маликия ва ал-Дарбасияда курдлар кўпчиликни ташкил қилди[18][19].

1960-йил 13-ноябрда 500 га яқин курд талабалари мажбуран кинотеатрга олиб кетилганидан сўнг, давлат ходимлари томонидан кинотеатрда ўт ўчирилди ва Амуда кинотеатрида 283 талаба ҳалок бўлди[20]. Амудада ушбу воқеага бағишланган парк бор[21].

2004-йил 12-мартда шаҳарда ҳукуматга қарши қўзғолон бўлиб ўтди. 2004-йил ҳолатига кўра, Амуда ал-Ҳасака муҳофазасидаги тўртинчи йирик шаҳардир[22].

2017-йил июл ойида шаҳарда 90 йиллик Мор Элиас черкови қайта тикланди ва қайта очилди. 2017-йил ҳолатига кўра Амудада фақат битта оссуриялик оила қолган[19].

Фуқаролар уруши

2011-йил 19-августда Амудада Сурия ҳукуматига қарши намойиш

Фуқаролар уруши бошланиши билан Сурия шимолининг катта қисмида Башшор ал-Асад ҳукумати ҳукмронлиги тугади. 2012-йил июлида ҳукумат қўшинлари ҳудуддан олиб чиқиб кетилганда, Озод Сурия армияси жангчилари қисқа вақт ичида шаҳарчада кўриниш берди[23], аммо 2012-йилнинг 21-июлида ЙПГ назоратни ўрнатди[24]. Демократик иттифоқ партияси (ПЙД) таъсиридаги Амудада дастлабки кунлари тўқнашувларсиз ўтмади — 2013-йил июн ойида тўқнашувлар бўлиб ўтди[25]. ПЙД мухолифларининг билдиришича, Озод Сурия армияси тарафдори ёшлар қўмиталари ва рақиб курд гуруҳлари билан зиддият юзага келганидан сўнг жангчилар намойишчиларга қарата ўт очган. Бошқа томондан, ПЙД ёлланма тўда томонидан ҳужумга учраганини айтди[25][26]. Ислом давлати жангариларининг ҳужуми туфайли минглаб қочқинлар Амуда томон кўчиб ўтди[27].

Рожава инқилобидан сўнг, 2014-йил 21-январда эълон қилинган Жазира Кантонининг Демократик автоном маъмуриятининг биринчи йиғилиши Амуда шаҳрида бўлиб ўтди. Қамишли кантоннинг де-юре пойтахти деб эълон қилинди, Амуда ҳозирча шу вазифани бажармоқда. Ҳурî маданият ва санъат марказида бўлиб ўтган йиғилишда мажлис раиси Экрем Ҳисо, унинг икки араб ва оссурий ўринбосари ҳамда 22 вазир иштирок этди[28]. 2014-йил июл ойида Амудада йиғилган кенгаш томонидан Кантон учун иккита янги қўш ҳоким сайланди. Сайланганлар Ҳамди Даҳам (араб Шаммар қабиласининг шайхи) ва Ҳадия Юсиф (Аёллар ҳимояси бўлинмасининг собиқ раҳбари, ЙПЖ) эди[29]. 2014-йилнинг ноябр ойида Франсия собиқ ташқи ишлар вазири ва Чегара билмас шифокорлар ташкилоти асосчиси Бернард Кушнер Амудага ташриф буюрди ва маҳаллий юқори мартабали амалдорлар билан учрашди[30].

Иккинчи Шимолий Сурия буфер зонаси келишувидан сўнг, СДК жангчилари шаҳарни Сурия армиясининг ҳарбий назорати остида қолдириб чиқиб кетишди[1].

ПЙД назоратидаги Амуда

2012-йил июл ойида ҳукумат бошқарувининг тугаши Амудада курд маданиятининг янгиланишига олиб келди. Сурия армияси кетганидан сўнг, курд байроқлари унинг бозорларида яна сотилиши мумкин бўлди ва анъанавий курд кийимларига ҳам катта талаб пайдо бўлди. Шаҳар ҳали ҳам ҳукумат назорати остида бўлган бир пайтда, 2011-йилда курд тили маркази очилди ва таҳдид остида ишлади. ЙПГ келганидан бери марказ хавфсиз ишлай бошлади, натижада талабалар кўпайиб кетади. 2012-йил охирида курд тилида эфирга узатувчи Суриянинг ягона телеканали Ронаҳи ТВ ташкил этилди. Унинг 50 нафар ходими бор, уларнинг баъзилари араблар бўлиб, улар „курд ва араб тилларида 25 дан ортиқ сиёсий, маданий ва ижтимоий дастурларни“ тақдим этадилар[31].

2015-йил август ойида Малмö шаҳридан (Аллт åт Алла) швед фаоллар гуруҳи Амуда учун пул йиғиш учун Индиэгого сайтида краудфандинг кампанияси бўлган „Рожава электр лойиҳаси“ни бошлади. Мақсад, 23 кун ичида шаҳарнинг Швецияда ишлаб чиқарилган генераторларини таъмирлашга ёрдам бериш учун 23 000 доллар йиғиш бўлган[32]. Рожавада электр инқирози кучаймоқда ва маҳаллий иқтисодий қўмита маълумотларига кўра, Амуданинг бешта генераторидан учтаси ишламаяпти. Кампания доирасида йиғилган маблағ ҳисобидан генераторлар ўрнатилгач, ҳисоб-китобларга кўра, 1320 кВт қувват ишлаб чиқарилади ва ҳозирда электр энергияси узилиб қолган 800 та хонадон кунига 10 соат электр энергияси олади[33][34].

Аҳолиси

2004-йилда аҳоли сони 26 821 кишини ташкил этди, шаҳар аҳолисининг 95% курдлар, қолганлари араблар ва оссурийлар бўлган[35].

Черковлари

  • Авлиё Элиас Сурия православ черкови (كنيسة مار إلياس الحي للسريان الأرثوذكس)[36][37]
  • Авлиё Жон баптист Сурия католик черкови (كنيسة القديس مار يوحنا المعمدان للسريان الكاثوليك)

Машҳур кишилари

  • Абдулбасет Сиэда, сиёсатчи
  • Ҳаитҳам Ҳуссеин, суриялик курд ёзувчиси, танқидчиси ва муҳаррири
  • Маҳмоуд Даҳоуд, суриялик футболчи
  • Ҳелîм Йûсив, суриялик курд ёзувчиси ва ҳуқуқшуноси
  • Аҳмад Чикҳ Моуса, Глорй Киcкбохингдаги суриялик курд кикбоксчиси

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Эдиториал Стафф. „Сйриан Курдс сай пуллинг оут фром энтире ленгтҳ оф Туркей бордер“ (эн-УС). Курд Нет - Экурд.нет Даилй Неwс (2019-йил 28-октябр). 2019-йил 9-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 28-октябр.
  2. ↑ Гиоргио Буccеллати, Марилйн Келлй-Буccеллати. Мозан, 1988 — 89-бет. ИСБН 9780890031940. 
  3. ↑ 3,0 3,1 Гиоргио Буccеллати, Марилйн Келлй-Буccеллати. Мозан, 1988 — 36-бет. ИСБН 9780890031940. 
  4. ↑ Доминик Бонатз. Тҳе Арчаэологй оф Политиcал Спаcес: Тҳе Уппер Месопотамиан Пиэдмонт ин тҳе Сеcонд Милленниум БCЕ, 2014 — 73-бет. ИСБН 9783110266405. 
  5. ↑ Гиоргио Буccеллати, Марилйн Келлй-Буccеллати. Мозан, 1988 — 35-бет. ИСБН 9780890031940. 
  6. ↑ Эдwард Липиńски. Тҳе Арамаэанс: Тҳеир Анcиэнт Ҳисторй, Cултуре, Религион, 2000 — 39-бет. ИСБН 9789042908598. 
  7. ↑ Ж. Н. Постгате. Тҳе Ланд оф Ассур & тҳе Ёке оф Ассур: Студиэс он Ассйриа, 1971-2005, 2007 — 126-бет. ИСБН 9781842172162. 
  8. ↑ Даисуке Шибата „Лоcал Поwер ин тҳе Миддле Ассйриан Период: Тҳе "Кингс оф тҳе Ланд оф Мāри" ин тҳе Миддле Ҳабур Регион“, . Организатион, Репресентатион, анд Сймболс оф Поwер ин тҳе Анcиэнт Неар Эаст: Проcеэдингс оф тҳе 54тҳ Ренcонтре Ассйриологиқуэ Интернатионале ат Wüрзбург, 20-25 Жулй 2008 Гернот Wилҳелм: . Эисенбраунс, 2012 — 496-бет. 
  9. ↑ Р. С. Стаффорд. Тҳе Трагедй оф тҳе Ассйрианс, 2006 — 24–25-бет. ИСБН 9781593334130. 
  10. ↑ Ҳованнисиан, Ричард Г.. Тҳе Армениан Геноcиде: Cултурал анд Этҳиcал Легаcиэс (эн). Трансаcтион Публишерс, 2011-12-31. ИСБН 978-1-4128-3592-3. 
  11. ↑ Жоан А. Аргентер, Р. МcКенна Броwн. Он тҳе Маргинс оф Натионс: Эндангеред Лангуагес анд Лингуистиc Ригҳц, 2004 — 199-бет. ИСБН 9780953824861. 
  12. ↑ Лазар, Давид Wиллиам, нот датед. А бриэф ҳисторй оф тҳе плигҳт оф тҳе Чристиан Ассйрианс* ин модерн дай Ирақ (Wайбаcк Мачине сайтида 17 Април 2015 санасида архивланган) Америcан Меспопотамиан.
  13. ↑ Витал Cуинет, "Ла Турқуиэ Д'Асиэ: Гéограпҳиэ Административе Статисқуэ Десcриптиве Эт Раисоннéэ Де Чақуэ Провинcе Де Л'Асиэ Минеуре".
  14. ↑ Жорди Тежел, "Сйриа'с Курдс: Ҳисторй, Политиcс анд Соcиэтй", фоотноте 57.
  15. ↑ Wатенпаугҳ, Кеитҳ Давид. Беинг Модерн ин тҳе Миддле Эаст: Револутион, Натионалисм, Cолониалисм, анд тҳе Араб Миддле Cласс. Принcетон Университй Пресс, 2014 — 270-бет. ИСБН 978-1400866663. 
  16. ↑ Жоҳн Жосепҳ, "Муслим-Чристиан Релатионс анд Интер-Чристиан Ривалриэс ин тҳе Миддле Эаст", п107.
  17. ↑ Сақр Абу Факҳр ин Ас-Сафир, Абу Факҳр, Сақр, 2013. Ас-Сафир даилй Неwспапер, Беирут. ин Арабиc (Wайбаcк Мачине сайтида 2014-11-13 санасида архивланган) Чристиан Деcлине ин тҳе Миддле Эаст: А Ҳисториcал Виэw
  18. ↑ Абу Факҳр, Сақр, 2013. Ас-Сафир даилй Неwспапер, Беирут. ин Арабиc (Wайбаcк Мачине сайтида 2014-11-13 санасида архивланган) Чристиан Деcлине ин тҳе Миддле Эаст: А Ҳисториcал Виэw
  19. ↑ 19,0 19,1 „Ундерстандинг реcент мовеменц оф Чристианс фром Сйриа анд Ирақ то отҳер cоунтриэс аcросс тҳе Миддле Эаст анд Эуропе“. ампҳибианарк.орг. Қаралди: 2023-йил 1-июл.
  20. ↑ "Чилдрен Диэ ин Мовиэ Ҳоусе Фире", Дайтона Беач Морнинг Жоурнал, 15 Новембер 1960, п4
  21. ↑ Рубин, Мичаэл. „Тҳе У.С. Гец тҳе Курдс Wронг — Агаин“ (2014-йил 13-феврал). Қаралди: 2015-йил 12-август.
  22. ↑ „Арчивед cопй“. 2013-йил 10-мартда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2013-йил 4-ноябр.
  23. ↑ Ҳугҳс, Чрис. „"Тҳе региме ис гоинг тҳроугҳ иц ласт дайс": Фиэрcе cлашес ин тҳе баттле фор Дамасcус ас Ассад дениэс ҳе'с флеэинг то Руссиа“ (2012-йил 20-июл). Қаралди: 2015-йил 12-август.
  24. ↑ „Cлашес бетwеэн Курдс анд Сйриан армй ин тҳе Курдиш cитй оф Қамиşло, Wестерн Курдистан“ (2012-йил 21-июл). 2012-йил 29-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 12-август.
  25. ↑ 25,0 25,1 „Курдиш милитиа киллс тҳреэ протестерс ин Сйриа тоwн: аcтивисц“. Агенcе Франcе-Прессе (2013-йил 28-июн). Қаралди: 2015-йил 12-август.
  26. ↑ Глиоти, Андреа. „Сйриан Курдиш Гроуп Линкед то ПКК Киллс Протестерс“ (2013-йил 1-июл). 2015-йил 16-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 12-август.
  27. ↑ Wесталл, Сйлвиа; Перрй, Том. „Исламиc Стате киллс ат леаст 145 cивилианс ин Сйриа'с Кобани“ (2015-йил 27-июн). Қаралди: 2015-йил 12-август.
  28. ↑ „Ал-Қамишли то бе cапитал cитй оф Жазеэра Cантон ин Сйриан Курдистан“. Фират Неwс (2014-йил 26-январ). 2016-йил 20-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 6-май.
  29. ↑ „Курдиш Cантон ин Сйриа лед бй ан Араб Шеикҳ“ (2014-йил 10-июл). Қаралди: 2015-йил 12-август.
  30. ↑ Аумри, Масуд. „Формер Френч Фореигн Министер Адвисес Рожава то Гет Cлосер то КРГ“ (2014-йил 29-ноябр). Қаралди: 2015-йил 12-август.
  31. ↑ „Лонг табоо, Курдиш cултуре сеэс ренаиссанcе ин Сйриа“. Агенcе Франcе-Прессе (2015-йил 12-август). Қаралди: 2015-йил 12-август.
  32. ↑ „Де вилл ҳжäлпа Рожова мед элфöрсöржнинг“ (св) (2015-йил 12-август). Қаралди: 2015-йил 12-август.
  33. ↑ МcКернан, Бетҳан. „Тҳере'с а пеаcефул регион ин тҳе миддле оф Исис территорй анд ит'с руннинг оут оф элеcтриcитй“ (2015-йил 11-август). 2015-йил 13-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 12-август.
  34. ↑ Андерссон, Ниcклас. „Дерас прожект кан ҳжäлпа ҳундратусенталс ИСИС-оффер и Рожава“ (св) (2015-йил 8-август). 2015-йил 9-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2015-йил 12-август.
  35. ↑ Балади, Энаб. „Арабс, Курдс, анд тҳе соcиал тиэс тҳат оверcоме политиcал cонфлиcц“ (2016-йил 14-август). Қаралди: 2016-йил 12-сентябр.
  36. ↑ „دور آرتا إف إم في إعادة افتتاح كنيسة مار الياس الحي في عامودا | Арта Фм“. 2023-йил 12-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 6-май.
  37. ↑ „إعادة افتتاح كنيسة مار إلياس الحيّ في عامودا“. 2023-йил 17-апрелда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2024-йил 6-май.