An-Nosir Muhammad madrasasi sahifasining manbasini koʻrish

{{Taʼlim muassasasi bilgiqutisi
| nomi                   = An-Nosir Muhammad madrasasi
| asl_nomi               = مدرسة الناصر محمد بن قلاوون
| asl_nomi_til           = ar
| tasvir                 = Madrasa of al-Nasir Muhammad overall front view.jpg
| tasvir_eni             = 
| izoh                   = Madrasaning umumiy ko‘rinishi
| xalqaro_nomi           = Madrasa of al-Nasir Muhammad
| boshqa_nomi            = 
| ilgarigi_nomi          = 
| shiori                 = 
| shiori_til             = 
| yuqorigi_belgi         = 
| yuqorigi_matn          = 
| yuqorigi_belgi1        = 
| yuqorigi_matn1         = 
| yuqorigi_belgi2        = 
| yuqorigi_matn2         = 
| turi                   = [[Madrasa]] va [[maqbara]]
| asos_solingan          = {{start date|1295}}
| yopilgan               = 
| asoschisi              = Al-Odil Kitbugʻa va An-Nosir Muhammad ibn Qalovun
| akkreditatsiya         = 
| endaumenti             = 
| byudjeti               = 
| rahbari                = 
| raisi                  = 
| kansleri               = 
| prezidenti             = 
| vitse-prezident        = 
| vitse-kansleri         = 
| provosti               = 
| rektori                = 
| direktori              = 
| dekani                 = 
| rahbar_turi1           = 
| rahbari1               = 
| fakultet               = 
| xodimlar_tarkibi       = 
| talabalari             = 
| bakalavriat            = 
| magistratura           = 
| aspirantura            = 
| doktorantura           = 
| akademiklari           = 
| doktorlari             = 
| professorlari          = 
| oʻqituvchilari         = 
| manzili                = Al-Muizz ko'chasi, Bayn al-Qasrayn
| shahar                 = [[Qohira]]
| viloyat                = Qohira muhofazasi
| davlat                 = [[Misr]]
| pochta_indeksi         = 
| koordinatalari         = {{koord|30.049750|N|31.261063|E|type:landmark|display=inline,title}}
| kampusi                = 
| tili                   = [[Arab tili]]
| belgi                  = 
| matn                   = 
| belgi1                 = 
| matn1                  = 
| belgi2                 = 
| matn2                  = 
| ranglari               = 
| laqabi                 = 
| maskoti                = 
| veb-sayti              = 
| logotip                = 
| logotip_eni            = 
| logotip_alt            = 
| pushpin_map            = 
| pushpin_label_position = left
| map_size               = 
| pushpin_map_caption    = 
}}

'''An-Nosir Muhammad madrasasi''' — Misrning [[Qohira]] tumanidagi Bayn al-Qasrayn mavzesida, Al-Muizz ko'chasida joylashgan tarixiy [[madrasa]] va [[maqbara]]. U [[Mamluklar davlati|mamluk]] sultoni An-Nosir Muhammad nomi bilan bog‘liq bo‘lib, uning qurilishi 1294–1295-yillarda sulton An-Nosir Muhammadning birinchi va ikkinchi hukmronlik davrlari oralig‘ida taxtga o‘tirgan sulton Al-Odil Kitbugʻa davrida boshlangan<ref name=":0" /><ref name="Book" />. An-Nosir Muhammad 1299-yilda taxtga qaytgach, 1303-yilda qurilish to‘liq yakunlanguniga qadar unga rahbarlik qilgan<ref name="Book" />. Ushbu majmua qadimiyroq [[Qalovun]] majmuasi va keyinroq qurilgan Sulton Barquq madrasasi yaqinida joylashgan.

== Tarixiy fon == 
An-Nosir Muhammad Misrning to‘qqizinchi mamluk sultoni, sulton [[Qalovun]]ning kenja o‘g‘li bo‘lib, 1285–1341-yillarda yashagan. U uch marta — 1293–1294, 1299–1309 va 1309–1341-yillarda sulton sifatida taxtga o‘tirgan. 1293-yil dekabrida An-Nosir Muhammadning katta akasi sulton Al-Ashraf Xalil o‘ldirilgach, taxt 9 yashar An-Nosir Muhammadga qoladi. Uning dastlabki ikki hukmronligi davrida yosh bo‘lgani sababli davlatni amalda noib sultonlar va vazirlar boshqargan. Uchinchi hukmronligiga kelib esa An-Nosir Muhammad 24 yoshga to‘ladi va Mamluklar sultonligini to‘liq o‘z qo‘liga oladi. Bu davr hech qanday yirik ziddiyatlarsiz o‘tib, Misrda mamluklar qudratining eng yuqori cho‘qqisini belgilab berdi. Sulton kanallar, maydonlar, madrasalar va masjidlar kabi ko‘plab jamoat ishoratlarini amalga oshirdi.

Mazkur madrasa qurilishini 1294–1296-yillarda hukmronlik qilgan sulton Al-Odil Kitbug‘a boshlab bergan, biroq uning ikkinchi hukmronligi davrida An-Nosir Muhammad uni o‘z nazoratiga olib, oxiriga yetkazgan. Islom tarixchisi An-Novayriyning yozishicha, Al-Odil Kitbug‘a maqbara va namozxona-iyvonni qurdirgan, An-Nosir Muhammad esa binoning qolgan qismini tugatib, [[minora]] qo‘shgan<ref name="Book" />. Shuningdek, yana bir tarixchi Al-Maqriziyning xabar berishicha, Al-Odil Kitbug‘a binoni bitiklar tasmasigacha bo‘lgan qismigacha qurilishini boshqargan, qolgan qismini esa An-Nosir Muhammad bajargan<ref name="Book" />. Inshoot minora qo‘shilgan holda 1303-yilda rasman ochilgan<ref name="Book" /><ref name=":0">{{Cite book |title=Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide |last=Williams |first=Caroline |publisher=The American University in Cairo Press |year=2018 |edition=7th |location=Cairo |pages=225–226}}.</ref>

An-Nosir Muhammad o‘z nomi bilan ataluvchi ushbu maqbaraga dafn etilmagan. U o‘limidan keyin amirlar o‘rtasidagi raqobat sababli tartibsizliklar kelib chiqishidan qo‘rqib, otasining maqbarasiga — Sulton Qalavun maqbarasiga maxfiy ravishda dafn qilinishini vasiyat qilgan.<ref name="Book"/> Shunga qaramay, mazkur maqbara uning onasi Bint Sukbay va o‘g‘li Anukning qabri hisoblanadi.<ref name="Archnet">{{cite web|url=http://archnet.org/sites/2227|title=Madrasa wa-Qubbat al-Nasir Muhammad ibn Qalavun|work=ArchNet Digital Library|publisher=Massachusetts Institute of Technology|access-date=8 March 2011}}</ref>

== Meʼmorchiligi ==
[[File:Mausoleum of Al-Nassir Muhammad Ibn Qalawun 001.jpg|left|thumb|Maqbaraning ichki ko‘rinishi]]


=== Umumiy tavsif ===
An-Nosir Muhammad madrasasi Bayn al-Qasrayn mavzesida otasi sulton Qalavun va keyingi davr sultonlaridan biri [[Barquq]] maqbaralari majmualari yonida joylashgan. U g‘ishtdan bunyod etilgan bo‘lib, tashqi va ichki devorlari ganch o‘ymakorligi hamda bitiklar bilan bezatilgan. Fasoddagi yozuv An-Nosir Muhammad nomiga bitilgan, biroq oxirida asl poydevor qo‘yilgan sana — 1296-yil ko‘rsatilgan<ref name="Book"/>. Bu shuni ko‘rsatadiki, An-Nosir Muhammad 1299-yilda taxtni qaytarib olgach, yozuvning ikkinchi qismini o‘zgartirmasdan, faqat Al-Odil Kitbug‘a nomini o‘ziga almashtirgan<ref name="Book"/>. [[File:Al-Nasir Muhammad Mihrab.jpg|thumb|right|An-Nosir Muhammad madrasasidagi ''[[mehrob]]'']] Madrasa Qohirada [[sunniylik|sunniy]] mazhablarining to‘rttasini ham o‘z ichiga olgan uchta madrasadan biridir<ref name="Archnet" />. Inshoot Misrdagi so‘nggi ganchdan yasalgan bo‘rtma naqshli va teshikchali bezaklarga ega bo‘lgan o‘ziga xos [[mehrob]]ga ega<ref name="Archnet"/>. Ushbu uslub [[Moʻgʻullar imperiyasi|Mo‘g‘ullar]] davridagi Elxoniylar hukmronligi ostida [[Tabriz]], [[Eron]]da ishlab chiqarilgan ganch o‘ymakorligiga juda o‘xshab ketadi. Tarixchilar uning eronlik yoki tabrizlik ustalar tomonidan yasalganini taxmin qilishgan<ref name="Book" /><ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite book|title=The Mosques of Egypt|last=O'Kane|first=Bernard|publisher=The American University in Cairo Press|year=2016|location=Cairo|pages=66–70}}</ref>. Mehrobdan tashqari, madrasaning ichki bezaklaridan juda oz qismigina saqlanib qolgan<ref name=":0" />.

Gumbazli maqbara madrasadan asosiy kirish yo‘lagi orqali ajratilib, unga shu yo‘lakdan kiriladi<ref name="Archnet" />. Asosiy kirish yo‘lagi bo‘ylab madrasa va maqbarani o‘zaro vizual bog‘lab turuvchi derazalar mavjud.<ref name="Archnet" /> Ushbu reja qo‘shni joylashgan sulton Qalavun majmuasining tuzilishiga juda o‘xshaydi. Maqbaraning gumbazi 1870-yilda qulab tushgan va qayta tiklanmagan, hozirda faqat [gumbaz barabani saqlanib qolgan. Gumbaz o‘rnini oddiy yog‘och tom qoplab turibdi.

=== Kirish qismi (portal) ===
[[File:Madrasa of Al-Nasir Muahmmad Portal.jpg|thumb|left|Madrasaning [[Akko]] shahridagi cherkovdan keltirilgan gotik uslubdagi portali]]
An-Nosir Muhammad madrasasining eng o‘ziga xos jihati — 1291-yilda salibchilarga qarshi kurashda Al-Ashraf Xalil g‘alaba qozongach, Akkra shahridagi cherkovdan keltirilgan gotik uslubdagi marmar portalidir<ref name="Book">{{cite book |author=Behren-Abouseif |first=Doris |title=Cairo of the Mamluks: A History of its Architecture and its Culture |publisher=I. B. Tauris & Co Ltd |year=2007 |pages=152–156}}</ref>. Cherkovning aniq qaysi biri ekanligi bo‘yicha bahslar mavjud: ba'zi manbalar uni Akkradagi Avliyof Andrey cherkovi, boshqalari esa Avliyo Agnes cherkovi yoki Avliyo Ioann cho‘mdiruvchi cherkovi deb ataydi<ref>{{Cite book |last=Sárközi |first=Júlia |chapter-url=https://books.google.com/books?id=o_MPEAAAQBAJ&dq=cairo+acre+church+andrew+madrasa&pg=PA172 |title=Bridge of Civilizations: The Near East and Europe c. 1100–1300 |publisher=Archaeopress Publishing Ltd |year=2020 |isbn=978-1-78969-328-7 |editor-last=Edbury |editor-first=Peter |pages=172 |language=en |chapter=The Impact of the Crusades on the Architecture of Cairo |editor-last2=Pringle |editor-first2=Denys |editor-last3=Major |editor-first3=Balázs}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mayer |first=Wolgang |url=https://www.yumpu.com/en/document/read/457387/xiii-the-madrasa-of-sultan-al-nasir-muhammad-the-portal |title=A future for the past: restorations in Islamic Cairo 1973-2004 |publisher=Verlag Philipp Von Zabern |year=2007 |editor-last=Mayer |editor-first=Wolfgang |location=Mainz |pages=95–98 |language=en |chapter=The Madrasa of Sultan al-Nasir Muhammad: the Portal |editor-last2=Speiser |editor-first2=Philipp}}</ref><ref>{{Cite book |last=Jacoby |first=David |chapter-url=https://books.google.com/books?id=syCbCvabeb0C&dq=cairo+acre+church+andrew+madrasa&pg=PA133 |title=France and the Holy Land: Frankish Culture at the End of the Crusades |publisher=JHU Press |year=2004 |isbn=978-0-8018-7823-7 |editor-last=Weiss |editor-first=Daniel H. |pages=133 |language=en |chapter=Society, Culture, and the Arts in Crusader Acre |editor-last2=Mahoney |editor-first2=Lisa}}</ref>. O‘rta asrlar musulmon tarixchisi Al-Maqriziyning yozishicha, jangdan so‘ng Xalil o‘z amiri ‘Alam ad-Din Sanjar ash-Shujo‘iy al-Mansuriyga shahar devorlarini buzish va cherkovlarini vayron qilishni buyurgan<ref name="Maqrizi">{{cite web |work=Al-Maqrizi |title=Madrasa of Al-Nasir Muhammad |translator=Martyn Smith |url=http://maqrizi.com/mosque_pages/m_nasir_muhammad.html |year=2009 |access-date=8 March 2011}}{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite book |last=Steenbergen |first=Jo Van |chapter-url=https://books.google.com/books?id=0WJTAQAAQBAJ&dq=cairo+madrasa+al-nasir+muhammad+portal&pg=PA255 |title=Court Ceremonies and Rituals of Power in Byzantium and the Medieval Mediterranean: Comparative Perspectives |publisher=Brill |year=2013 |isbn=978-90-04-25815-0 |editor-last=Beihammer |editor-first=Alexander |pages=255 |language=en |chapter=Ritual, Politics, and the City in Mamluk Cairo: The Bayn al-Qasrayn as a Mamluk 'lieu de mémoire', 1250-1382 |editor-last2=Constantinou |editor-first2=Stavroula |editor-last3=Parani |editor-first3=Maria}}</ref>. Amir darvoza vazifasini bajaruvchi ushbu portalga duch kelgach, uni to‘liqligicha Qohiraga ko‘chirtirishga qaror qiladi<ref name="Maqrizi"/>. Portal Xalilning hukmronligi davrida ham, An-Nosir Muhammadning birinchi hukmronligi davrida ham amir qo‘lida qolgan, biroq sulton Al-Odil Kitbug‘a tomonidan tortib olinib, ushbu madrasaga o‘rnatilgan<ref name="Maqrizi"/>.

Portal "har ikki tomonida uchtadan ingichka ustunlar bo‘lgan uch qavatli chuqurlashtirilgan o‘tkir ravoqdan iborat"<ref name="Book"/>. Kamar tepasiga "Alloh" so‘zi o‘yib yozilgan. Al-Maqrizi ushbu portal mahoratini yuqori baholab, shunday degan: "Uning darvozasi Odam bolalari yaratgan eng ajoyib narsalardan biridir, chunki u shakli jihatidan mukammal va yasalish mahorati yuksak bo‘lgan bir parcha oq marmardan yasalgan".<ref name="Maqrizi"/> Qohiradagi boshqa masjid va madrasalarda ham diqqatga sazovor portallar mavjud bo‘lsa-da, bu darvoza musulmonlarning salibchilar ustidan qozongan g‘alabasining ramziy trofeyi sifatida katta tarixiy ahamiyatga ega.

=== Minora ===
[[File:Madrasa_of_Al-Nasir_Muhammad.jpg|thumb|right|An-Nosir Muhammad madrasasining [[minora]]si]]
Minoraning pastki to‘g‘ri burchakli qismidagi nafis va bezatilgan ganch naqshlari madrasaga o‘ziga xos ko‘rk bag‘ishlaydi. Bu Qohirada saqlanib qolgan yagona ganch minoralardan biri bo‘lib, medalyonlar, kildasimon kiyimniqoblar (nisha) hamda geometrik va o‘simlik naqshlari bilan bezatilgan<ref name="Book"/>. Medalyonlar Fotimiylar va Ayyubiylar davri bezaklariga o‘xshab ketadi. Quyi dekorativ arkada bo‘ylab [[Kufiy|kufiy yozuvi]], to‘g‘ri burchakli qismning tepasida esa [[Suls|suls yozuvida]] yirik yozuv joylashgan<ref name="Book"/>. Ba'zi tarixchilar ganch ishlarining sifati bu yerda mag‘riblik yoki andaluslik ustalarning ishtirok etganidan darak berishini ta'kidlashgan<ref name=":0" /><ref name=":1" />.

Minoraning yana bir g‘ayrioddiy jihati shundaki, u bevosita kirish portali va asosiy kirish yo‘lagi ustiga qurilgan bo‘lib, bu mustahkamlikni ta'minlash uchun minoralarni kirish joyidan alohida tayanch ustunlarga o‘rnatadigan mamluk me'morchiligi uchun kamdan-kam uchraydigan holatdir<ref name="Book" />.

Faqatgina pastki to‘g‘ri burchakli qism asl nusxa bo‘lib, uning ikkinchi qavati katta ehtimol bilan [[Burjiylar]] tomonidan qo‘shilgan<ref name="Book"/>. Uning sakkiz qirrali o‘qi va kildasimon ravoqlari atrofiga yashil shisha yoki keramika elementlari o‘rnatilgan<ref name="Book"/>. Yuqori qismi esa katta ehtimol bilan [[Usmoniylar imperiyasi|Usmoniylar davriga]] to‘g‘ri keladi<ref name="Book"/>.

== Manbalar ==
{{reflist}}

== Havolalar ==
{{Commons category-inline|Madrasa of al-Nasir Muhammad}}