Ziyosfera

An Lushan

Ан Лушан ёки Ан Лу-шан[2] (хитойча:安祿山; пинйин : Āн Лùшāн ; 1-ойнинг 20-куни[3] 703-йил 19-феврал[4] — 757-йил 29-январ[5]) Тан сулоласи генерали ҳамда Ан Лушан қўзғолони бошлиғи сифатида танилган.

Ан Лушан
Алоушан ёки Ялоушан, Ровшан

Ян императори
Ян империяси императори
Мансаб даври
756-йил 5-феврал[1] – 757-йил 29-январ
Губернатор 742-йилдан 756-йилгача
Вице-губернатор 736-йилдан 742-йилгача
Ўтмишдоши Император Сюанцзун
Вориси Ши Симинг
Армия зобити
Мансаб даври
736-йил – 740-йил
Бош вазир Ли Линфу
Ҳукмдор Император Сюанцзун
Пинглу армияси Бингмашиси
Мансаб даври
740-йил – 742-йил
Бош вазир Ли Линфу
Ҳукмдор Император Сюанцзун
Губернатор
Мансаб даври
742-йил – 756-йил
Бош вазир Ли Линфу 753-йилдан Янг Гуазҳонг
Ҳукмдор Император Сюанцзун
Император
Мансаб даври
756-йил – 757-йил
Бош вазир Ши Симинг
Шахсий маълумотлари
Таваллуди
Алоушан ёки Ялоушан

703-йил 19-феврал
Вафоти 757-йил 29-январ
Луоянг саройи
Ўлим сабаби суиқасд
Миллати сўғд турки
Турмуш ўртоғи Канг хоним, Дуан хоним
Болалари Ан Қингзонг, Ан Қингху, Ан Қингзҳанг, Ан Қингхе, Ан Қинғен
Онаси Ашиде хоним
Отаси Ан Янян
Қариндошлари Ан Сишун
Унвони Генерал

Ан Лушан асли сўғдий ва кўктурк бўлган[6][7][8][9][10][11] ва кейинроқ асраб олинган[12]. У шимоли-шарқий Тан чегарасини хитанлардан ва бошқа таҳдидлардан ҳимоя қилиш орқали ҳарбий мавқеини оширди. У бир неча бор Тан пойтахти Чанғанга чақирилган ва бош вазир Ли Линфу ва Тан императори Сюанцзуннинг ҳурматини қозонишга муваффақ бўлган. Бу Ан Лушанга Хитойнинг шимоли-шарқида муҳим ҳарбий куч тўплаш имконини берди. Ли Линфу вафотидан кейин унинг рақиби генерал Гешу Хан ва вазир Янг Гуозхонг билан имерия ичида ҳарбий қарама-қаршилик юзага келди.

Ан Лушан 8 — 9 йиллик тайёргарликдан сўнг[13] 755-йилда[14] Ан Лушан қўзғолонини бошлади ва ўзини янги сулола Ян сулоласи ҳукмдори деб эълон қилди.

Таржимайи ҳоли ва исми

Шинжоннинг Безеклик шаҳридаги ИХ асрга оид сўғдлик савдогарлардан буддавий фрескаси.

Ан Лушаннинг онаси Ашиде уруғидан бўлган кўктурк эди ва у сеҳргар бўлиб хизмат қилган. Тарихий манбаларга кўра, унинг асл исми эҳтимол Алуошан[15] ёки Ялуошан[16][17] бўлиши мумкин, иккинчиси Жиу Тангшу томонидан қадимги туркий тилда[16] „уруш“ деган маънони англатиши айтиб ўтилган. Унинг отаси эрта вафот этди ва онаси Ашиде хоним туркий генерал Ан Божи(安波至)нинг укаси бўлган Ан Янян(安延偃)га турмушга чиқди. Ан Лушан шундан сўнг Ан номини олди. Таннинг Кайюан даври императори Сюанцзуннинг ҳукмронлиги бошида 713-741-йилларда Ан Янянга тегишли бўлган Кўктурк қабиласи ўртасида тартибсизлик юзага келди ва Ан Лушан, Ан Янян ва Ан Яняннинг жияни Ан Сишун билан Тангга қочиб кетди. Кейинчалик у Йинг префектурасига(營州, тахминан замонавий Шенян, Лиаонинг) жойлашди[16][17].

Оталик

Ан Лушаннинг биологик отасининг келиб чиқиши ва фамилияси ҳақида зиддиятли манбалар мавжуд. Масалан, Ан Лушаннинг отаси Қанг фамилиясига эгами ёки йўқлиги ҳақида[18], у ўгай отаси Ан Яняндан Ан исмини олган. Қанг ва Ан фамилиялари уларнинг мос равишда Сўғд подшоликларининг Самарқанд(康國; қаранг: Қангжу) ва Бухоро(安國) шаҳарларидан бўлганини кўрсатади[4][8][19][20][21][22]. Анларни 661-йилда хитойлар томонидан префектура сифатида ташкил этилган Анси билан адаштирмаслик керак[20][23].

Мацуи Хитоши фикрича, тарихий ёзувларда сўғдларнинг келиб чиқиши ҳақида аниқ далиллар келтирилмагани ва Ан Лушан Кумо Хи ва Хитан халқлари жойлашган Йингчжоу шаҳрида яшаганини таъкидлаб, „Эҳтимол (Ан Лушаннинг отаси) келиб чиқиши хитан бўлган бўлиши мумкин“[24][25], деган фикрни илгари суради. Бироқ, Эдвард Х. Счафернинг таъкидлашича, Ан Лушан, эҳтимол, Анхи (安息"Форсча") ва сўғдча умумий номи „ёруғлик“ деган маънони англатувчи Ровшан номидан олинган исмнинг хитойлаштирилган вариянти, сўғдий аёл исми (ܪܘܚܫܐܢ)Роксана билан боғлиқдир[26][27][28], шунингдек Искандарнинг сўғдлик хотинининг исми ҳам Роксана эди[29][30]. Унинг исми Āлуòшāн(阿犖山)[15] ёки Ялуòшāн(軋犖山)[16][17][18]сифатида ҳам кўчириб олинган бўлиши ҳам мумкин ва унинг вафотидан кейин унинг ўринбосари Ши Симинг томонидан у Ян шаҳзодаси Ла(燕剌王) сифатида номланган[17].

Ёшлик

Айтишларича, Ан Лушан олтита мўғул тилини билган ва ўсиб улғайгач, Хитой ҳукумати асосан ташқи савдо орқали ипак эвазига от олиш учун очган ҳарбий бозорлардан бирида таржимон бўлиб хизмат қилган. У билан бирга хизмат қилган Ши Суган (кейинчалик Ши Симинг деб аталади) эди, у ўзидан бир кунлик катта эди ва у билан яхши дўст бўлди. 732-йилда генерал Чжан Шоугуи(張守珪) Ёу префектурасини (幽州, тахминан замонавий Пекин) бошқарганида, у Ан Лушан қўйларни ўғирлаганини билиб қолади. Чжан Ан Лушанни қамиш билан ўлдирмоқчи бўлганида, Ан Лушан шундай деб қичқирди: „ Жаноб, сиз икки ваҳший қабилаларни йўқ қилишни хоҳламайсизми?[31] Нега Ан Лушанни қамиш билан ўлдиришни хоҳлайсиз?“ Чжан унинг катта танаси борлигидан ва унинг илтижосидан ҳайратда қолгани сабабли, уни қўйиб юборди ва Ши билан бирга миршаб сифатида хизмат қилишни буюрди чунки иккаласи ҳам жиноятчиларни тутишга қодир эди. Кейинчалик Чжан уни ҳарбий офицер лавозимига кўтарди. Чжан унинг семириб кетганидан ҳавотирдалиги сабабли, Чжаннинг ҳузурида жуда кўп овқат ейишга жур’ат эта олмас эди ва бу Чжанга ёқди. Чжан уни қабул қилди ва унга ўз ўғлидек муносабатда бўлди. Ўша пайтда бу тарихда қайд этилмаган эди, у биринчи хотини сифатида Кан хонимга уйланди ва у унга Ан Қингху исмли битта ўғли туғиб берди, аммо у унинг тўнғич ўғли эмас эди[16][17].

Танг қўшинларида хизмат

Даражаларининг кўтарилиши (736-742-йиллар)

736-йилга келиб, Ан Лушан умумий унвонга эга бўлиб, Чжан Шоугуи қўл остида Пинглу армиясининг(平盧軍, ҳозирги Шенянда жойлашган) зобити сифатида хизмат қилган. 736-йилда Ан Чжан буйруғига бўйин эгмай, Хитан ва Хига қарши ҳаддан ташқари тажовузкор ҳужум қилди, аммо у мағлубиятга учради. Армия қоидаларига кўра, у қатл қилиниши керак эди. Чжан Анни ўзи қатл қилмасдан, император Сюанцзун Анни кечиришига умид қилган ҳолда уни пойтахт Чанғанга юборди[15][32]. Бош вазир Чжан Жиулинг, Аннинг ўлими ҳарбий интизомни сақлаб қолиш учун зарур бўлишини таъкидлаб, Ан исёнчи кўринишига эга эканлигига ишониб, Аннинг ўлимини ёқлади, аммо император Сюанцзун Анни қодирликларига ишонди ва уни ўлдиришни хоҳламади ва шунинг учун унинг ҳаётини сақлаб қолди, лекин унинг барча унвонларидан маҳрум қилди ва уни Чжан қўл остида хизмат қилиш учун қайтарди[15].

740-йилда Ан Пинглу армиясининг Бингмашиси(兵馬使)(қўмондони) бўлди. 741-йилда император бош сензури(назоратчи амалдор)нинг ўринбосари Чжан Лижен(張利貞) Хебейни(河北,яъни, Хуанхе дарёсининг шимолидаги минтақа) текшириш учун қилган сафари пайтида у Пинглу армиясига ташриф буюрганида, Ан Чжаннинг эътиборини қозонди. ҳатто у Чжаннинг хизматкорларига ҳам пора берган. Чжан Чанғанга қайтиб ва Анни императорга мақтаганида, император Сюанцзун Анни Йинг префектурасининг коменданти Хитан, Хи, Балхаэ ва Хейсюй Моҳедан ҳимоя қилиш учун Пинглу армиясининг қўмондони этиб тайинлади[15]. 742-йилда император Сюанцзун Пинглу армиясини ҳарбий тузилмага айлантириб, Анни унинг ҳарбий губернатори(жиэдуши) этиб тайинланди[33].

Сўғдлик савдогар ҳайкали.

Чанғанда (743-йил)

743-йилда Ан император Сюанцзунга ҳурмат бажо келтириш учун Чанғанга ташриф буюрди. Император Сюанцзун унга яхши муносабатда бўлиб, ҳар доим саройга ташриф буюришига рухсат берди. У ўзини суд сиёсатида намоён қила бошлади — расмий Су Сяоюн(蘇孝韞) унга шикоят қилган ўша йилги империя имтиҳонларида адолацизлик бўлгани ва империя бош сензурининг ўринбосари Чжан Йи(張倚)нинг ўғли Чжан Ши(張奭) ҳеч қандай қобилиятга эга бўлмаганига қарамай, юқори баҳо берилган эди. Ан бу ҳақда император Сюанцзунга маълум қилди, у шахсан унинг олдида қайта синовдан ўтишни буюрди. Чжан Ши император Сюанцзуннинг қайта текширувига жавобан битта белги ҳам ёза олмади. Натижада, Фуқаролик ишлар вазирларининг ўринбосарлари Сонг Яо(宋遙) ва Миао Жинқинг лавозимидан озод этилди[33].

Кўпинча император Сюанцзун ўзига нодир буюмлар ёки заргарлик буюмлари каби ноёб буюмларни ўлпон қилиб берилиши орқали хурсанд бўларди. Бу вақтга келиб Ан Лушан аввалгидан ҳам кўпроқ семириб кетган эди ва император Сюанцзун бир сафар ундан ҳазиллашиб: „Бу ваҳший қоринда нима бор?“ деб сўраганида у: „Содиқ қалбдан бошқа ҳеч нарса йўқ“, деб жавоб берди. Яна бир марта император Сюанцзуннинг ўғли валиаҳд шаҳзодаси Ли Хен омма олдида эканлигида, у Ли Хенга таъзим қилишдан бош тортиб: „Мен ёввойиман, расмий маросимни тушунмайман, валиаҳд шаҳзода нима дегани?“ деб айтди. Шунда Император Сюанцзун жавоб берди: „У заҳира император. Мен ўлганимдан кейин у сизнинг императорингиз бўлади“. У узр сўради ва „Мен аҳмоқман. Мен фақат сиз император ҳазрати олийлари ҳақида билардим, лекин захира император деган нарса борлигини билмас эдим.“ деди ва у таъзим қилди, лекин император Сюанцзун унинг ҳалоллигига ишониб, уни янада кўпроқ маъқуллади. Саройга киришга рухсат берилгач, у император Сюанцзуннинг суюкли канизак турмуш ўртоғи Янг Гуйфейнинг тутинган ўғли бўлишини сўради ва император Сюанцзун бунга рози бўлди. Шундан сўнг, бир марта у император Сюанцзунга таъзим қилишдан олдин биринчи бўлиб турмуш ўртоғи Янг хонимга таъзим қилиб, шундай деди: „Варварлар оталарга таъзим қилишдан олдин оналарга таъзим қилишади.“ дейди, Сюанцзун энди Аннинг ўғил отага бўйсунгани каби унга итоаткор эканига ишончи ҳосил эди шунинг учун унга янада кўпроқ илтифот кўрсатди[33].

Шимолий фронтга қайтиши

744-йилда қудратли бош вазир Ли Линфу ва Пей Куаннинг мақтовлари билан Ан Пинглудан ташқари Фанянг тузилмасининг(范陽, штаб-квартираси замонавий Пекинда жойлашган) ҳарбий губернатори этиб тайинланди. Ҳарбий қобилиятларини кўрсатишни хоҳлаб, у тез-тез Хитан ва Хини талон-торож қилди. Унинг хатти-ҳаракатлари натижасида қироллик ҳарамидан бўлган, Хеқин сиёсатининг бир қисми бўлган Хитан ва Хи раҳбарларига турмушга чиққан қироллик хонадонининг икки маликаси[34], қасос сифатида қатл этиш учун олиб келди ва иккала гуруҳ ҳам 745-йилда исён кўтарди, аммо Ан уларни мағлуб этди[33].

742-йилда Тан империясининг ҳудуди ва вилоятлари ҳамда Хитан ва Хи ҳудудларининг тахминий жойлашуви билан бирга.

Сонг сулоласи тарихчиси Сима Гуангнинг сўзларига кўра, Ан ўз кучини оширишга ҳаракат қилгани ва қўзғолонни режалаштираётгани айтилган ва 747-йилда у Хионгву қалъаси(雄武城)ни қураётганлиги учун ҳарбий губернатор Ван Чжунгсидан ҳарбий ёрдам сўраган ва у Вангни ҳарбийларини бериши ва қайтариб олмаслигини умид қилган эди. Ванг, аксинча, ўзи учрашув санасидан олдин қўшинларни Хионгвуга олиб борди ва қурилиш лойиҳасида қатнашгандан сўнг, аскарлар билан қайтиб келди ва император Сюанцзунга Аннинг хиёнат қилишни режалаштираётганига ишончи комиллиги ҳақида хабар тақдим этди. Ўша пайтда Ванг асосий рақиби сифатида қўрққан Ли Линфу Вангни айбловлари асоссиз деган хулосага келган ва Ванг кейинчалик 747-йилда у ўз лавозимидан четлатилган[33]. Шунингдек, 747-йилда Ан Лушанга император сензурининг бош ўринбосари (御史大夫) фахрий унвони берилди ва Дуан хоним унинг рафиқаси сифатида тасвирланган, гарчи ўшанда биринчи аёли Канг хоним тирик бўлса ҳам[17].

748-йилда император Сюанцзун томонидан Ан Лушан хиёнатдан ташқари қилган барча ишлари учун қатл қилинмаслигини ваъда қилган темир сертификат билан тақдирланди ва 750-йилда у Донгпинг шаҳзодаси болди, империянинг Ли хонадонига мансуб бўлмаган генераллар учун шаҳзода бўлишлари учун тенглик ўрнатди.

Чанғандаги янги давр

Бу вақтга келиб, Ан Лушан ва император ўртасида дўстлик пайдо бўлди. Ан ўша йилнинг охирида император Сюанцзунга ҳурмат бажо келтириш учун Чанғанга борганида, у император Сюанцзунга 8000 Хи асирларини совға қилди. 751-йилда Сюанцзун Чанғанда Ан учун ажойиб сарой қурдирди, у ҳеч қандай харажатларни аямай, турли жойларда нефрит, олтин ва кумушдан фойдаланган. Аннинг туғилган кунида, 751-йил 20-февралда[35] император Сюанцзун ва жорияси Янг уни кийим-кечак, хазиналар ва озиқ-овқат билан тақдирладилар. 23-февралда Ан саройга чақирилганда, жория Янг император Сюанцзунни хурсанд қилиш учун чақалоқ учун катта ҳажмдаги ўрам ясади ва унга Анни ўраб қўйди, бу эса сарой хонимлар ва амалдорлар орасида катта кулгига сабаб бўлди. Император Сюанцзун нима бўлаётганини сўраганида, жория Янгнинг хизматчилари жория Янг уч кун олдин туғиб, чақалоқ Лушанни ювинтираётганини яъни ҳазил қилаётганини айтишди. Император Сюанцзун бу кулгили вазиятдан мамнун бўлди ва жория Янг ва Анни катта совғалар билан мукофотлади. Шундан сўнг, Ан пойтахтга ташриф буюрганида, унга саройга бепул киришга рухсат берилди ва у ва жория Янгнинг ишқий муносабатлари борлиги ҳақида миш-мишлар тарқалди, аммо император Сюанцзун бу миш-мишларни рад этди. Аннинг илтимосига кўра, император Сюанцзун унга Пинглу ва Фанянгдан ташқари Хедун туман (河東, штаб-квартираси замонавий Тайюан , Шанси шаҳрида жойлашган) губернаторлигини ҳам берди[36]. Унинг иккита ўғли — Ан Қингзонг ва Ан Қингхуга вазирлик лавозимлари берилди ва Ан Қингзонгга император хонадони аъзосининг қизи, Ронгйи хоним турмушга чиқди[16].

Ан бошқа мансабдор шахсларга, шу жумладан жория Янгнинг иккинчи амакиваччаси Янг Гуозҳонгга нисбатан такаббурлик қилар эди. Айни пайтда у император бош сензурининг ўринбосари фахрий унвони(御史大夫)га эга бўлишига қарамай, у ўзининг ҳамкасби Ван Гонгни (王鉷) ва ҳамкори Ли Линфуни ҳурмат қилар эди. Бир куни Ли Линфу қасддан Ван Гонгни Аннинг ҳузурига чақирди ва Ванг Гонг келганида, у Ли Линфуга катта ҳурмат кўрсатди, бу Анни ҳайратда қолдирди ва хавотирга тушишига сабаб бўлди ва шундан сўнг Ан Ли Линфу билан муносабатларини ҳам эҳтиёткорлик билан олиб борадиган бўлди[36].

Император Сюанцзуннинг ўлимини ва шимолга юриш қилиш ҳақида ўйлаш

Айтишларича, шу пайтга келиб, Ан император Сюанцзун вафот этганидан сўнг у кейин нима бўлишидан қўрқиб, Ли Хенга бўйин эгишдан бош тортганини эслайди, охир-оқибат у якуний қўзғолонни режалаштира бошлайди, бу эса янада рағбатлантирилган чунки унинг кузатиши бўйича империянинг юраги ҳимоясиз эди. У таслим бўлган Хитан, Хи ва Тонглуо(同羅)қабилалари орасидан 8000 га яқин аскарни танлаб олди ва уларни „жасур“ деган маънони англатувчи Елуоҳе(曵落河) деб номланувчи энг сара ҳарбий бирлашмага айлантирди. У ўзининг стратеглари сифатида Гао Шанг(高尚), Ян Чжуанг(嚴莊), Чжан Тонгру(張通儒) ва Сун Хиаозҳе(孫孝哲)ни ва ўзининг генераллари сифатида Ши Симинг, Ан Шоузҳонг(安守忠), Ли Гуирен(李歸仁), Кай Хиде(蔡希德), Ниу Тингжиэ(牛廷玠), Хианг Рунронг(向潤容), Ли Тингван(李庭望), Куи Қианёу(崔乾祐), Йин Зиқи(尹子奇), Ҳе Қианниан (何千年), Ву Лингхун(武令珣), Ненг Юанҳао(能元皓), Тян Ченгси, Тян Ценчжен(田乾真) ва Ашина Ченгқинг(阿史那承慶)ни тайинлади[36].

Ан Лушан қўзғолонидан олдинги 10 та йирик жиэдушиларнинг тақсимланиши: Хедонг, Фанянг ва Пинглу жиэдушилари Ан Лушан томонидан назорат қилинган.

751-йил охирида Ан Хитанга қарши катта ҳужум уюштирди ва Хитан ҳудудининг марказига тезлик билан кириб борди, аммо ёмғир ёғганлиги туфайли хитанлар томонидан мағлубиятга учратилди ва генерал Хе Сиде(何思德) ўлдирилди. Аннинг ўзи ҳам деярли ўлишига оз қолди ва ортга чекингач, Ге Жиэ(哥解) ва Ю Ченгхиан(魚承仙)ни мағлубиятда айблаб, уларни қатл қилдирди. Кейинчалик у Шини хитанларнинг қарши ҳужумидан ҳимоя қилди ва Ши хитанларни қайтаришга муваффақ бўлди. 752-йилда у хитанларга қарши катта қарши ҳужум уюштирмоқчи бўлиб, этник жиҳатдан Тужуэ генерали Ли Сианзҳонгни(李獻忠) унга қўшилишини сўради. Ли Сианзҳонг Андан қўрқарди, Ан Лига Хитанга ҳужум қилишни буюрганида, Ли исён кўтарди ва шу билан Аннинг юриши тўхтатилди[36].

Ўша йилнинг охирида император Сюансзун Ан Лушан ва Ан Сишуннинг (Шуофанг тумани (朔方, штаб-квартираси замонавий Инчуан префектурасининг Нинся шаҳрида жойлашган) ҳарбий губернатори эди) Хекси(河西, штаб-квартираси замонавий Вувей, Гансу) ва Лонгхи(隴西, штаб-квартираси замонавий Хайдонг префектурасида жойлашган Синхай провинсияси) ҳарбий губернатори Гешу Хан билан муносабати яхши эмаслигини кўради ва бу учта асосий чегара қўшинлари қўмондонлари ва уларнинг ўртасидаги муносабатларни янхшилашни истаб, учаласини ва катта кучга эга амалдор Гао Лишини пойтахтга чақиртиради ва зиёфат уюштириб, уларнинг нохушликларини ҳал қилишга ҳаракат қилди. Бироқ учрашувда Гешу ва Ан Лушан жанжаллашиб қолишди, фақат Гао Гешуга тикилиб, Ан Лушаннинг ҳақоратларига жавоб қайтаришга тўсқинлик қилгандан кейингина улар тўхтади[36].

Ли Линфунинг ўлими ва Янг Гуозҳонг билан рақобат

753-йилда Ли Линфунинг ўлими ва унинг ўрнига Янг Гуозхонг тайинланиши билан Янг Гуозхонг Ли Линфуни ўлимидан кейин шарманда қилмоқчи бўлиб, Ан Лушанга Ли Линфу Ли Сянчжонг қўзғолонида иштирок этган деган айбловларини тасдиқлашига мажбур қилди. Ан рози бўлди ва кейинчалик, Ли Линфунинг куёви Янг Сихуаннинг(楊齊宣) қўшимча тасдиғи билан Ли Линфу ўлимидан кейин айбдор деб эълон қилинган ва унинг оила аъзолари сургун қилинган. Шунингдек, 753-йилда Ли Сянчжон қўшинлари Ҳуиге томонидан мағлубиятга учратилди ва улар Анга таслим бўлиб, унинг ҳарбий қудратини янада оширди[36].

Ли Линфуни вафотидан кейин уни айблашда ҳамкорлик қилганга қарамай, Ан ва Янг Гуозхонг ўртасида тез орада рақобат пайдо бўлди, чунки Ан Ли Линфу каби Янг Гуозхонгдан қўрқмади. Янг Гуозҳонг Анни император Сюанцзунга қарши исён кўтаришга тайёргарлик кўраётганликда бир неча бор айблади, аммо император Сюанцзун бу айбловларни рад этди. Янг Гуозҳонг Гешу билан биргаликда Анга қарши иттифоқ тузди[36]. 754-йил баҳорида Янг императорга Ан қўзғолон кўтаришга тайёр эканлигини айтди, бу айбловни Янг илгари ҳам айтган эди. Янг агар император Сюанцзун Анни Чанғанга чақирса, у албатта келмаслигини башорат қилди. Бироқ, император Сюанцзун Анни ҳузурига чақириб, Янгнинг башоратини синаб кўрганида, Ан дарҳол Чанғанга етиб келди ва Янг ёлғон айбловлар қилаётганлигини даъво қилди. Шундан сўнг, император Сюанцзун, Ли Хен ҳам Янгнинг бу масала бўйича билдирган баҳосини тасдиқлашига қарамай, Ан исённи режалаштираётгани ҳақидаги ҳар қандай гапларга ишонишдан бош тортди. Император ҳатто Анни канслерликка кўтаришни ҳам кўриб чиқди, аммо Янг бунга қарши чиқди ва Анга кўтарилиш насиб қилмади. Шундан сўнг Ан Фанянгга қайтиб келди. Аннинг илтимосига кўра император Сюанцзун у ўз аскарларини император розилигини олмасдан туриб ҳам юқори унвонлар билан тақдирлашига рухсат берди. Гешу, буни эшитиб, у ҳам императорга ҳудди шундай илтимос юборди ва император Сюанцзун Гешуга ҳам шундай имтиёз берди. Шундан сўнг 754-йилда Ан Хи кучларини тор-мор этди ва уларнинг бошлиғи Ли Риюэ(李日越)ни қўлга олди. Айни пайтда Янг Гуозҳонг мансабдор Вей Чжини(韋陟) таҳдид сифатида кўрди ва Вейни коррупсияда айблади. Кейин эса Янг Гуозҳонг Вейни Аннинг шериги Жи Вен(吉溫)га пора берганликда айблади ва Вей ҳамда Жи иккаласи ҳам лавозимдан озод этилди. Кейинчалик Ан Янг Гуозҳонгнинг айбловлари ёлғон эканлигини даъво қилиб, уларнинг номидан шикоят қилади, аммо император Сюанцзун Ан ёки Янг Гуозҳонгга қарши ҳеч қандай чора кўрмади[37].

Исён

Ан Лушан қўзғолони харитаси.

Ан Лушан қўзғолони 755-йилнинг 16-декабридан 763-йилнинг 17-февралига қадар давом этди. Бу қўзғолон тахминан 13-36 миллион кишининг ўлимига сабаб бўлди ва бу қўзғолон тарихдаги энг ҳалокатли урушлардан бирига айланди[38].

Дастлабки босқич

755-йилнинг баҳорида муаммолар авжига чиқди. Ан Лушан император Сюанцзунга ўз қўмондонлиги остидаги 32 хан генералини хан бўлмаган генералларга алмаштириш тўғрисидаги илтимосномани юборди. Сюанцзун, Аннинг илтимосини яқинлашиб келаётган қўзғолоннинг белгиси сифатида тахмин қилган вазирлар Янг Гуозҳонг ва Вей Жиансунинг қаршилигига қарамай Аннинг илтимосини қабул қилди. Кейин Янг ва Вей Анни канслер лавозимига кўтаришни ва унинг учта буйруғини унинг учта ўринбосари ўртасида тақсимлашни таклиф қилишди.

Император Сюанцзун дастлаб рози бўлди, аммо фармон ишлаб чиқилгандан сўнг, Сюанцзун уни Анга юбориш ўрнига муҳокамага қўйди ва амалдор Фу Қиулинни(輔璆琳) Анга янги мевалар тақдим этиш ва уни кузатиш учун юборди, бунинг натижасида Император Ан Фуга муҳокамада ижобий таклиф тақдим этиши учун пора берганлиги билиб қолган. Бироқ, Янг Анга қарши ахборотларида қатъий туриб олди. Кейин Янг Аннинг баъзи ходимлари ва ҳамкорларига ҳужум қилди, жумладан Сзинчжао мери Аннинг дўсти Ли Чао(李超) ва бошқаларни ҳибсга олди ва уларни яширинча қатл эттирди. Ўша пайтда Чанғанда бўлган Қингзонг Ан Лушанга Янгнинг ҳужуми ҳақида хабар берди, бу Ан Лушанни жиддий хавотирга солди, шундан сўнг у 755-йил ёзида империя шаҳзодасининг дафн маросимида қатнашишдан бош тортди ва ўша кузда Чанғанга катта сонли жангобор отлар юбормади ва бу император Сюанцзуннинг шубҳаларини уйғотди. Аннинг Фуга берган поралари ҳақидаги даъволар императорга ҳам етиб борди, у Фуни қатл қилди ва яна бир амалдор Фенг Шенвей(馮神威) Фанянгга Ан Лушанни яна чақириш учун юборди, у эса императорнинг бу чақирувларига эътибор бермади[37].

755-йил қишнинг 16-декабрда Ан қўзғолон кўтарди[39], Янгни олиб ташлаш учун император Сюанцзундан Чанғанга юриш тўғрисида махфий фармон олганини даъво қилди. Император амалдорларининг ҳаммаси хавотирда эдилар, чунки ўша пайтда Ан Янгдан ташқари қиролликнинг энг кучли қўшинларига эга эди, чунки фақат Янг Анни осонгина бостириш мумкинлигига ишонилар эди. Император Сюанцзун генерал Фенг Чангқингни Фанянг ва Пинглу ҳарбий губернатори этиб тайинлади ва Ан исёнини мағлубиятга учратилгач, уни Аннинг ўрнига қўйиш ниятида эди. Император шунингдек, Фенгни шарқий пойтахт Луоянгга мудофаани мустаҳкамлаш учун юборди, бошқа бир генерал Гао Сианзҳи Шан(陝хминан ҳозирги Санменсия, Хенан) қўмондонлигидаги иккинчи даражали мудофаага қўмондонлик қилиши ҳақида буйруқ берилди. Император Ан Қингзонг ва Аннинг биринчи хотини Канг хонимни қатл эттирди ва Ан Қингзонгнинг ҳозирги рафиқаси Ронгйи хонимни ўз жонига қасд қилишга мажбур қилди[37].

756-йил 8-январда Лушан Сариқ дарёни кесиб ўтди[40] ва тезда Ченлиу (陳留, Хенан, замонавий Кайфин шаҳри) ва Йингянг (滎陽, тахминан замонавий Чженчжоу шаҳри, Хенан) қўмондонликларини эгаллаб олди. У Луоянгга яқинлашди ва у ерда Фенг қўмондонлиги остидаги яхши тайёргарлик кўрмаган қўшинга дуч келди, у Фенгни тезда мағлуб этди ва Фенг қочишга мажбур бўлди ва Луоянгни ўзига таслим қилди. Фенг Гао билан кучларини бирлаштириб, Тонг довонига чекинишга чақирди Гао рози бўлди ва улар у ерда мудофаа ўринларини эгалладилар ва Ан тезда ҳужумни давом эттирмади, балки ўзини император деб эълон қилишни режалаштирган Луоянда қолди. Тез орада (амалдор Биан Лингченг(邊令誠)нинг айбловлари туфайли) Император Сюанцзун Фенг ва Гаони қатл этди ва Гаони ўрнига Гешу Ханни қўйди. Сариқ дарёнинг шимолидаги Пингюан қўмондонлиги(平原, тахминан замонавий Дезҳоу, Шандонг) губернатори Ян Зҳенқинг бошчилигида баъзи Танг амалдорлари Ан Лушанга қаршилик кўрсатдилар[37].

Ян императори сифатида

756-йилда (5-феврал)[1] Ой йилининг янги йилида Ан Лушан ўзини Луоянда император деб эълон қилди ва янги Ян давлатини тузди, Чжан Тонгру ва таслим бўлган Танг амалдори Дахи Хунни(達奚珣) ўзининг вазирлари этиб тайинланди. У Ан Қингхуни Жин шаҳзодаси ва яна бир ўғли Ан Қингхе(安慶和)ни Чжен шаҳзодаси деб эълон қилди[17]. Айни пайтда, дастлаб Анга бўйсунган Ян Зҳенқингнинг амакиваччаси Ян Гаоқинг(顏杲卿), Чангшан қўмондонлигида(常山, тахминан замонавий Баодинг, Хебей) Анга қарши чиқди лекин тезда мағлубиятга учради ва Луоянгдаги Анга юборилди, Ан уни қатл этди ва Ан Қингхуни Тонг довонига ҳужум қилиш учун юборди аммо Гешу Хан ҳужумни қайтарди[41].

Бу вақтга келиб, Танг генераллари Гуо Зийи ва Ли Гуангби Сариқ дарёнинг шимолидаги император Ан ҳудудига кириб, Луоянг ва Фанянг ўртасидаги алоқани узиб, Ан қўшинлари орасида катта қўрқувга сабаб бўлган. Ан ҳудудни ҳимоя қилиш учун Сариқ дарёдан шимолга чекиниш керак деб ҳисоблади, аммо бу орада Янг Гуозҳонг ва Гешу ўртасида шубҳалар пайдо бўла бошлади, уларнинг ҳар бири иккинчисининг ўзига хос режаси борлигига ишонарди. Шунинг учун Янг император Сюанцзунни Гешуга Шан қўмондонлигида жойлашган Ян генерали Куи Қианёуга ҳужум қилишни буюришга кўндирди. (Бу буйруқ Гешу, Гуо ва Ли Гуангбининг Тонг довони хавфсизлигини таъминлаш ва бу Гуо ва Ли Гуангбининг шимолдаги Ян ҳудудини қўлга киритишга имкон бериши тўғрисидаги режаларига зид эди.) Гешу император Сюанцзун Гешуга бир неча бор ҳужум қилишни буюрган ва у шундай қилишга мажбур бўлди аммо у Куи томонидан мағлубиятга учратилди. Гешуга бўйсунувчи Ҳуоба Гуирен(火拔歸仁) уни тутиб, Ян қўшинларига таслим қилди. Кейинчалик, Ан Гешуни бир нечта Танг генералларига хат ёзишга ундади ва уларни таслим бўлишга ундади, аммо уларнинг барчаси рад этишди[41].

Суғдийлар, Хитойнинг Шимолий Қи стеласида тасвирланган, тахминан 567-573-йиллар.

Ян қўшинлари Тонг довонини эгаллаб олишганда, император Сюанцзун ва Янг ваҳима ичида Чанғанни ташлаб, Шу қўмондонлиги(蜀郡, тахминан замонавий Ченду шаҳри, Сичуан) томон қочиб кетишди. Йўлда, кичик бир қишлоқда, Мавеи бекатида император соқчилари Янг Гуозҳонг бу қўзғолонни қўзғатганига ишонган генерал Чен Хуанли ва Янг Гуозхонга суиқасд уюштирдилар ва Янг Гуифейнинг ўлимини талаб қилдилар, император бунга истамай рози бўлди. Императорнинг чекинишидан ҳайратда қолган Ан, Куи Гуангюан(崔光遠) Чанған шаҳрининг Танглик мерига таслим бўлишни таклиф қилади ва Куи аста-секин Чанғанга томон ҳаракат қилади. Шунингдек, таслим бўлган Ян кучларидан собиқ вазир Чен Хили ва асосий амалдорлар Чжан Жун(張均), Чжан Жи(張垍) бор эди ва Ан Чен ва Чжан Жини вазирлари қилиб тайинлади[42].

Шу билан бирга, Ан император Сюанцзуннинг синглиси Хуо маликаси ва бошқа бир қатор император қариндошларини қатл қилиб, уларни Ан Қингзонг учун уларни қурбон қилди. Бу вақтда янги Танг императори Ли Ҳенг ёки император Сузонг пайдо бўлди. Ян қўшинининг секинлиги туфайли Ян қўшинлари охир-оқибат Шу қўмондонлигига етиб борган император Сюанцзунни ҳам, Лингвуга қочиб ўтган ва у ерда Танг императори унвонини олган Ли Хенни ҳам (император Сузонг сифатида) қўлга кирита олмадилар. Сюанцзун Ли Хеннинг хатти-ҳаракатларини тан олди ва кейинчалик Таишанг Ҳуанг (истеъфодаги император) унвонини олди. Чанған қулагани ҳақидаги хабарни эшитиб, Гуо ва Ли Гуангби Лингвуга чекинишди, бу эса Шига Сариқ дарёнинг шимолидаги ва Тайхан тоғларининг шарқий қисмини тинчлантиришга имкон берди аммо Ян Зҳенқинг ва унинг қўмондонлиги остидаги бошқа Танг амалдорлари томонидан назорат қилиб турилган ҳудудлар бундан мустасно эди[41].

Ўлим

Ан Лушан император унвонига эга бўлгач, кўп вақтини Луоянг саройида ўтказар эди. Унинг генераллари уни камдан-кам кўришар эди ва энг муҳим масалалар Ян Зҳуанг(嚴莊) орқали ҳал қилинарди[43].

Ан Лушан сурункали кўз муаммоларидан азият чекди, бу эса уни охир-оқибат кўрликка олиб келди, унинг жароҳатлари бор эди ва у жуда семиз эди. Унинг оғирлиги бир марта отни ўлдирди ва у Хуақинг ҳовузига ташриф буюрганида кийимларини кийиб-ечиши учун ёрдам берадиган учта хизматкорга муҳтож эди[44].

Ан Лушанда Ли Чжуэр(李豬兒) исмли жуда ишончли бўлган хитан амалдори бор эди. Аммо касал ва кўр бўлганида, Ан ғазабланган ва параноя касаллигига учраган эди ва агар хизматкорлари унинг норозилигига сабаб бўлса, уларни калтаклар ҳатто ўлдирарди. Ҳатто у Ян Зҳуанг ва Ли Чжуэрни ҳам тез-тез урганлиги айтилган.

Ан Лушан ўзининг ўғли Ан Қинғенни(安慶恩)(иккинчи хотини Дуан хонимнинг ўғли) яхши кўрарди ва Ан Қинғенни валиаҳдликка тайинлаш ҳақида ўйларди (ан Қингхуни ўрнига уни тайинламоқчи эди). Унинг норозилигини билиб, Ан Лушан уни ўлдиришни режалаштираётганидан қўрқиб, Ан Қингху Хе, Ян ва Ли Чжуэр билан бирга Ан Лушанга суиқасд қилишга қарор қилди.

757-йил 29-январга ўтар кечаси[5] Ян ва Ан Қингху сарой ташқарисини қўриқлади, Ли Чжуэр эса саройга қилич олиб кириб, Ан Лушанга ҳужум қилди. Ан қаршилик кўрсатмоқчи бўлди, лекин тўшаги остига қўйган қиличини топа олмади. Ли Чжуэр унинг ошқозони ва қорнига жароҳат етказди. Ичаклари танасидан чиқиб кетаётганда Ан „бу менинг ўз уйимнинг ўғриси“ деб бақирди ва вафот этди[45][46].

Эртаси куни эрталаб Ян сарой амалдорларига Ан Лушан оғир касал бўлиб қолганини ва Ан Қинхуни валиаҳд шаҳзода этиб тайинлаганини эълон қилди. Ан Қинху тахтга ўтиргандан сўнг, Ан Лушан вафот этганини эълон қилди.

Икки йил ўтгач, 759-йилда Ши Симинг Ан Қинхуни ўлдириб, император унвонини олганидан сўнг, Ши Симинг Ан Лушанни император эмас, балки империя шаҳзодаси номи билан дафн этди ва унга ўлимидан кейин жуда ёқимсиз бўлган Ла(剌, „ўйланмайдиган“ деган маънони англатади)исмини берди[17].

Шахсий маълумот

  • Отаси
    • фамилияси Канг(康) бўлиши мумкин (шахсий исми номаълум)[18]
  • Онаси
    • Ашиде хоним
  • Ўгай отаси
    • Ан Янян(安延偃)
  • Турмуш ўртоқлари
    • Кан хоним, шаҳзода Қингхунинг онаси (756-йилда Тан императори Сюанцзун томонидан қатл этилган).
    • Қиролича Дуан, Ан Қинғеннинг онаси[47].
  • Фарзандлари
    • Ан Қингзонг(安慶宗) (756-йилда Тан императори Сюанцзун томонидан қатл этилган)
    • Ан Қингху(安慶緒), Жин шаҳзодаси (756-йилда тайинланган), кейинроқ император бўлган
    • Ан Қингзҳанг(安慶長)
    • Ан Қингхе(安慶和) Чжен шаҳзодаси (756-йилда тайинланган, 758-йилда Тан императори Сузонг томонидан қатл этилган)
    • Ан Қинғен(安慶恩)
    • Яна олтита ўғил, номлари тарихда қайд этилмаган.
  • Бошқа қариндошлари
    • Ан Сишун (қариндошлиги ноаниқ)
Ан Лушаннинг ҳарбий даражалари
Вақт Бошқарув (пинйин + ўзбек) Вазифалар
740-йилдан олдин Пинглу армиясида офицер 平盧軍, таржимон
741, еттинчи ой Йингзҳоу генерал губернатори ва
Пинглу Жун Бингма Ши (兵馬使, Пинглу армияси қўмондони)		 Шимоли-шарқий чегарадаги муаммоларни ўз зиммасига олиши ва Хитан, Хи, Балҳаэ ва бошқаларни назорат қилиши учун.
742, биринчи ой Пинглу Жиэду Ши
(Пинглу минтақавий қўмондони)		 Шивеи ва Моҳедаги тартибсизликларни бостириши учун.
744, учинчи ой Фанянг Жиэду Ши
(Фанянг минтақавий қўмондони)		 Хитан ва Хи ва унинг атрофидаги ҳудудларни назорат қилиши учун.
747 Юши Даифу (御史大夫, Император бош сензурининг ўринбосари)[17] Фахрий унвон.
751, еттинчи ой Ҳедонг Жиэду Ши
(Ҳедонг минтақавий қўмондони)		 Туркларни ҳимоя қилиши учун.
755 Ян Гуангди (Ян императори, 757-йилда вафот этган) Танг сулоласини тахтдан ағдариб, ўз ҳукмронлигини ўрнатди.
Манбалар: Ху Элина-Қиан, пп. 248-49[48]

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 "Зизжи Тонгжиан"нинг 217-жилдида Аннинг Сузонг ҳукмронлиги давридаги Таннинг Чжиде даврининг 1-йил 1-ойининг 1-кунида ўзини император тожини кийганлиги қайд этилган. Бу сана Григорий тақвими бўйича 756-йил 5-февралга тўғри келади. [(至德元年)春，正月，乙卯朔，禄山自称大燕皇帝]
  2. ↑ Пуллейбланк (1955).
  3. ↑ "Зижи Тонгжиан"нинг 216-жилдида Танг Сюанцзун ҳукмронлиги Тянбао даврининг 10-йилида, 1-ойнинг жиачен кунида Аннинг туғилган куни нишонланиши қайд этилган (751).). Ўша ой учун „жиачен“ куни ойнинг 20-кунига тўғри келади. [(天宝十年正月)甲辰，禄山生日，…]
  4. ↑ 4,0 4,1 Ху, Даохун ва бошқалар. (1993). "Тан Сюантзуннинг таржимаи ҳоли". Пекин: Халқ матбуоти; ИСБН 7-01-001210-5. 455-56
  5. ↑ 5,0 5,1 "Неw боок оф Танг"нинг 225-жилдининг 1-қисмида Ан Чжиде даврининг 2-йилининг 1-ойининг 1-кунига ўтар кечаси ўлдирилгани қайд этилган. Тан Сузонг ҳукмронлиги. Бу сана Григорий тақвими бўйича 757-йил 25-январга тўғри келади. Ёзувда, шунингдек, вафот этганида у 50 ёшда бўлгани ҳам қайд этилган. Бироқ, "Зижи Тонгжиан"нинг 219-жилдида Ан Қинху Тан Сузонг ҳукмронлигининг Чжиде даври 2-йилининг 1-ойининг йимао кунида шаҳзода тожини кийди, кейин эса император этиб тайинлангани қайд этилган. Бу сана Григорий тақвими бўйича 757-йил 30-январга тўғри келади. Агар бу ёзув тўғри бўлса ва Ан Лушан бир кун олдин ўлдирилган бўлса, унинг ўлган санаси Григорий тақвими бўйича 29-январ 757-йил бўлар эди.[(至德二年正月)乙卯旦，庄宣言于外，云禄山疾亟。立晋王庆绪为太子，寻即帝位，] "Зизҳи Тонгжиан", 219-жилд
  6. ↑ Янг, Жижиу, „Ан Лушан“. "Хитой Энциклопедияси" (Хитой тарихи нашри), 1-нашр.
  7. ↑ Лин, Тянвей асп?ид=7794&ҳтм=03-021-1257.ҳтм Ан Лушан профили[сайт ишламайди], "Хитой энциклопедияси" (Биография нашри; 1-нашр); 2011-йил 3-августда фойдаланилган.
  8. ↑ 8,0 8,1 Зҳонг, Хан. "Ан Лушан Денгзаҳу Де Неия Wенҳуа Пекин" („Ички Осиёдаги Ан Лушан ҳақида маданий фон ва ҳ.к. — Суте ёки Сўғдийнинг Ички Осиёга оид муҳокамаси билан“). "Хитой тарихий тадқиқотлар журнали" (2005); ИССН 1002-7963
  9. ↑ Шарқий Осиё: маданий, ижтимоий ва Сиёсий тарих, жилд. 1. ИСБН 978-0-547-00539-3. 
  10. ↑ Хитойнинг олтин даври: Танг сулоласидаги кундалик ҳаёт — 9-бет. ИСБН 978-0-19-517665-0. 
  11. ↑ "Ан Лушан (хитойча умумий)". Ан Лушан (хитойча умумий). Британниcа.cом. ҳттп://www.британниcа.cом/эб/артиcле-9007306/Ан-Лу-шан. <!--->
  12. ↑ Беcкwитҳ, п. 21, н. 82
  13. ↑ Беcкwитҳ, п. 146
  14. ↑ Беcкwитҳ, п. 145
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 "Зизҳи Тонгжиан", жилд. 214.
  16. ↑ 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 16,5 "Олд боок оф Танг", жилд. 200, 1-қисм (Wайбаcк Мачине сайтида 2008-04-19 санасида архивланган).
  17. ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 17,5 17,6 17,7 17,8 "Неw боок оф Танг", жилд. 225, 1-қисм (Wайбаcк Мачине сайтида 2008-05-28 санасида архивланган).
  18. ↑ 18,0 18,1 18,2 Ан Лушаннинг таржимаи ҳоли "Неw боок оф Танг"да, унинг асл исми Галуошан эканлигини кўрсатишдан ташқари, унинг асл фамилияси Канг эканлигини кўрсатиб, унинг отасининг фамилияси Канг эди. Бироқ, унинг „Тангнинг эски китоби“ даги таржимаи ҳоли Ан Лушаннинг „аслида фамилияси йўқлигини“ кўрсатди. "Олд Боок оф Танг"ни, жилд. 200, 1-қисм, „Неw боок оф Танг“ билан солиштиринг, жилд. 225, 1-қисм.
  19. ↑ Янг, Зҳижиу, Лушан профили[сайт ишламайди].
  20. ↑ 20,0 20,1 Хуэ, Зонгзҳенг (1992). "Турклар тарихи", 329-бет, 602-06. Пекин: Хитой ижтимоий фанлар матбуоти; ИСБН 7-5004-0432-8.
  21. ↑ Му, Wеишенг (2000). "Гу Зийининг танқидий таржимаи ҳоли", п. 54; ИСБН 7-80628-406-0.
  22. ↑ Эбрей, Wалтҳалл, Палаис (2006). "Хитой Энциклопедияси" (Хитой тарихи нашри), 1-нашр.
  23. ↑ Ю Таишан (2-нашр 2003-йил). "Ғарбий минтақаларнинг кенг қамровли тарихи", б. 169. Зҳенгзҳоу: Зҳонгзҳоу Гужи матбуоти; ИСБН 7-5348-1266-6.
  24. ↑ Ху Элина-Қиан, п. 248
  25. ↑ Мацуи 1981. Репр. ичида: Сун, Жинжи ва бошқалар. 1988-йил (1-жилд), б. 105.
  26. ↑ Эдwин Г. Пуллейбланкга кўра (Счафер, 4-бет)
  27. ↑ Счафер, п. 9
  28. ↑ „ёруғлик“, Беcкwитҳ, п. 145, н. 18
  29. ↑ Хитой цивилизацияси тарихи, 31-май 1996-йил — 260–-бет. ИСБН 978-0-521-49781-7. 
  30. ↑ Эдуард Х. Шефернинг "Самарқанднинг олтин шафтолилари: Тъанг экзотикасини ўрганиш"; Калифорния университети матбуоти, 1985
  31. ↑ Яъни, Кҳитан халқи ва Хи (奚).
  32. ↑ (守圭亦惜其骁勇，欲活之，乃更执送京师。)
  33. ↑ 33,0 33,1 33,2 33,3 33,4 "Зижи Тонгжиан", жилд. 215.
  34. ↑ 資治通鑑 (зҳ), 1084. 
  35. ↑ "Зижи Тонгжиан"нинг 216-жилдида Аннинг туғилган куни Танг Сюанцзун ҳукмронлигининг Тянбао даврининг 10-йилининг 1-ойининг жиачен кунида қайд этилган. Бу сана Григорий тақвими бўйича 751-йил 20-февралга тўғри келади. [(天宝十年正月)甲辰，禄山生日，…]
  36. ↑ 36,0 36,1 36,2 36,3 36,4 36,5 36,6 "Зижи Тонгжиан", жилд. 216.
  37. ↑ 37,0 37,1 37,2 37,3 Зижи Тонгжиан, жилд. 217.
  38. ↑ Даҳшатли нарсалар ҳақидаги буюк катта китоб: аниқ хроника Тарихдаги 100 та энг даҳшатли ваҳшийлик. W. W. Нортон — 93-бет. ИСБН 978-0-393-08192-3. 
  39. ↑ "Зижи Тонгжиан" асарининг 217-жилдида қайд этилишича, Ан Тан Сюанзонг ҳукмронлиги Тянбао даврининг 14-йилининг 11-ойининг „жиази“ кунида Фанян шаҳридан қўзғолон бошлаган. ҳукмронлик. Бу сана Григорий тақвими бўйича 755 йил 16-декабрга тўғри келади. [(天宝十四年)十一月，甲子，禄山…，反于范阳。]
  40. ↑ "Зижи Тонгжиан"нинг 217-жилдида қайд этилишича, Ан Танг Сюанзонг давридаги Тянбао даврининг 14-йилининг 12-ойининг дингхай куни Линчангдан сариқ дарёни кесиб ўтган. ҳукмронлик. Бу сана Григорий тақвими бўйича 756 йил 8-январга тўғри келади. [(天宝十四年十二月)丁亥，安禄山自灵昌渡河…]
  41. ↑ 41,0 41,1 41,2 Зизжи Тонгжиан, жилд. 218.
  42. ↑ (陈希烈以晚节失恩，怨上，与张均、张垍等皆降于贼。禄山以希烈、垍为相，…。). Зизҳи Тонгжиан, 218-жилд
  43. ↑ Зижи Тонгжиан, жилд. 219.
  44. ↑ Шарқий Осиё тарихи: Сивилизациянинг келиб чиқишидан йигирма биринчи асргача. Кембриж университети нашриёти, 2017 — 110-бет. ИСБН 978-1108107778. 
  45. ↑ Биограпҳй оф Ан Лу-шан, иссуэ 8. Калифорния университети матбуоти, 1960 — 42, 43-бет. 
  46. ↑ Чемней, Ли. 10.1.1.978.1069&реп=реп1&тйпе=пдф Танг Тҳе Ан Ши Ребеллион анд Режеcтион оф тҳе Отҳер ин Танг Чина, 618-763. Эдмонтон, Алберта: Алберта университети, 2012-йил куз — 41-бет.  Алт УРЛ
  47. ↑ Манбаларда унинг Ан Лушаннинг хотини ёки канизи эканлиги ҳақида турлича фикрлар мавжуд бўлиб, унвонига нисбатан ноаниқ эди. „Янги Танг китоби“да уни „Дуан хоним“ деб атаган ва у уни яхши кўргани ва унга Ан Қинғенни туғиб берган ва 747-йилда император Сюанцзун унга маълум унвонлар берганида, уни рафиқаси деб атаган. „Зижи Тонгжиан“ уни ўзи ва Ан Қинғеннинг онаси сифатида яхши кўрганини тасдиқлайди, лекин у канизак эканлигини кўрсатди. Бироқ, замонавий тарихчи Бо Янг ўзининг „Зижи Тонгжианнинг Бо Янг нашри“'да ҳеч қандай манба келтирмасдан уни император Дуан деб атаган, лекин у канизак эканлигини ҳам таъкидлаган. „Эски Танг китоби“да унга умуман ишора қилинмаган, аммо Ан Қингхунинг онаси Канг хоним Ан Лушаннинг „асл хотини“ эканлиги айтилган. Император унвони унинг канизак эмас, балки рафиқаси бўлганини англатади, бу ерда унга унинг хотини сифатида муносабатда бўлинади. Тангнинг эски китобига солиштиринг, жилд. 200, 1-қисм; Тангнинг янги китоби, жилд. 225, 1-қисм; Зижи Тонгжиан, жилд. 219; ва Бо Янг нашри Зизҳи Тонгжиан, жилд. 53 [757].
  48. ↑ Ху Элина-Қиан, пп. 248-50

Адабиётлар

  • Чристофер И.,Беквит (2009):"Эмпирес оф тҳе Силк Роад: А Ҳисторй оф Cентрал Эурасиа фром тҳе Бронзе Аге то тҳе Пресент". Принcетон: Принcетон Университети нашри. ИСБН 978-0691135892
  • Бенн, Чарлз (2002). „Чинаъс Голден Аге: Эверйдай Лифе ин тҳе Танг Дйнастй“. Оксфорд университети матбуоти. ИСБН 0195176650
  • Бо Янг, „Бо Янг Эдитион оф тҳе Зизҳи Тонгжиан“, жилд. 51, 52, 53
  • "Тҳе Cамбридге Ҳисторй оф Чина" , 3-жилд
  • Эбрей, Wалтҳалл, Палаис (2006). „ Эаст Асиа: А Cултурал, Соcиал, анд Политиcал Ҳисторй“. Бостон: Ҳоугҳтон Миффлин компанияси. ИСБН 0618133844
  • Лин, Тианwеи, „Ан Лушан (Wайбаcк Мачине сайтида 2007-09-29 санасида архивланган)“. Хитой энциклопедияси (Биография нашри), 1-нашр.
  • Лиу Ху ва бошқалар, Тангнинг эски китоби, /а16/200а.ҳтм жилд. 200, 1-қисм
  • Оуянг Хиу ва бошқалар, Тангнинг янги китоби, /а17/225а.ҳтм жилд. 225, 1-қисм
  • Мацуи, Хитоши 松井等 (Япония). „Қидан боксинг ши 契丹勃興史(Китаннинг юксалиши тарихи)“. Мамден чири-рекиши кенкю хококу 1 (1915).Хитой тилига Лиу, Фенгзҳоу 劉鳳翥 томонидан таржима қилинган. „Минзу Ши Йивен Жи 民族史譯文集“ (Этник тарихга оид таржималар тўплами) 10 (1981) да. Репр. ичида: Сун, Жинжи ва бошқалар. 1988 (1-жилд),  93-141-бетлар
  • Му, Вейшенг (2000). „Тҳе Cритиcал Биограпҳй оф Гуо Зийи“. ИСБН 7806284060
  • Пуллейбланк, Э. Г.. Тҳе Баcкгроунд оф тҳе Ребеллион оф Ан Лу-Шан. Лондон: Охфорд Университети матбуоти, 1955-йил. 
  • Пуллейбланк, Э. Г. „Тҳе Ан Лу-Шан Ребеллион анд тҳе Оригинс оф Чрониc Милитарисм ин Лате Тъанг Чина“, Жоҳн Cуртис Перрй ва Смитҳ, „Эссайс он Тъанг Соcиэтй“, Леиден: Брилл (1976)
  • Сима Гуанг ва бошқалар, Зижи Тонгжиан, жилдлар. 214, 215, 216, 217, 218, 219
  • Эдвард Х. Счафер "Тҳе Голден Пеачес оф Самарканд". Беркли: Калифорния университети матбуоти, 1985. ИСБН 978-0520054622
  • Ху, Даохун ва бошқалар. (1993). "Тҳе Биограпҳй оф Танг Хуанзонг". Пекин: Халқ матбуоти. ИСБН 7010012105
  • "Ху Элина Қианг" Ан Лушан-Кҳитан муносабатлари учун 248-250-бетларга қаранг.
  • Хуэ Зонгзҳенг (1992). "А Ҳисторй оф Туркс". Пекин: Хитой ижтимоий фанлар матбуоти. ИСБН 7500404328
  • Янг, Чжижиу, „Ан Лушан“. "Хитой энциклопедияси" (Хитой тарихи нашри), 1-нашр.
  • Ю Таишан (2-нашр 2003-йил). "Ғарбий минтақаларнинг кенг қамровли тарихи". Зҳенгзҳоу: Зҳонгзҳоу Гужи матбуоти. ИСБН 7534812666
  • Зҳонг, Хан. „Ан Лушан Денгзаҳу Де Неия Wенҳуа Беижинг“ („Ички Осиёдаги Ан Лушан ҳақида маданий фон ва ҳ.к. — Суте ёки Сўғднинг Ички Осиёга оид муҳокамаси билан“). „Жоурнал оф Чинесе Ҳисториcал Студиэс“. 2005.1. ИСБН 1002-7963
"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi