Analitik kimyo

Аналитик кимё — моддалар таркибини аниқлаш усуллари ҳақидаги фан. У сифат анализи ва миқдорий анализга бўлинади.

Тарихи

Аналитик кимёнинг вужудга келиши ва ривожланиши турли ишлаб чиқариш соҳаларининг пайдо бўлиши ва тараққий этиши билан боғлиқ. Миқдорий анализ рудалар ва тайёр маҳсулотлар таркибидаги олтин, кумуш ва бошқа металларнинг миқдорини аниқлашдан иборат бўлган эди; кейинроқ бориб, у илмий асосда йўлга қўйилди. Ҳозирги замон кимёсининг туғилиш даври (ХВИИ аср ўртаси — ХВИИИ аср охири)да аналитик кимё моддаларнинг кимёвий таркибини ўрганадиган фан деб ҳисобланарди. ХВИИ аср ўрталарида Роберт Бойл сувли эритмалардаги анорганик моддаларнинг миқдорий анализига асос солди. ХИХ аср бошида Жозеф Гей-Луссак ҳажмий анализни, ўша асрнинг ўртасида эса Р. Бунзен ва Р. Кирхгоф спектрал анализ асосларини ишлаб чиқишди. ХХ асрда Аналитик кимёга физик ва физик-кимёвий усуллар (масалан, колориметрия, рентген, люминессенсия, электрон микроскопия, электр анализ усуллари ва бошқалар) тобора кўпроқ жорий этилди. Шу билан бир вақтда аналитик кимё амалий мақсадларда кенг қўлланила бошлади.

Турлари

Текшириш обектига кўра аналитик кимёни анорганик моддалар анализи ва органик моддалар анализига бўлиш расм бўлган. Анорганик моддаларнинг сифат анализида эритмадаги ионларни топиш учун, одатда, яхши сезиладиган ҳар хил (ранг ҳосил бўлиши ёки эритма рангининг кескин ўзгариши, газ ажралиб чиқиши каби жараёнлар билан борадиган) реаксиялардан фойдаланилади. Органик моддаларнинг сифат анализида эса махсус усуллар қўлланади. Оддий модда ёки бирор бирикмадаги элементнинг миқдорини аниқлашда унинг бирор физик хоссаси (масалан, оғирлиги, ҳажми, зичлиги, нур синдириш кўрсаткичи, электр ўтказувчанлиги, сирт таранглиги ва ҳоказолар) ўлчанади. Элемент ёки моддалар миқдори ва ўлчанадиган физик хоссалар ўртасида аналитик ёки график ифодаланган маълум функсионал боғлиқлик бўлиши керак. Вазний анализ ва титрлаш усуллари модда миқдори билан унинг оғирлиги ёки ҳажми орасида тўғри пропорсионал боғлиқлик сақланишига асосланади. Спектрал усулларда элемент миқдори билан аналитик спектр чизиқларининг равшанлик даражаси ўртасидаги пропорсионал боғлиқликка маълум чегарада риоя қилинади. Фотометрик анализда эса модданинг консентрацияси билан нурнинг ютилиши ўртасидаги пропорсионал боғлиқлик эътиборга олинади. Элемент (модда) миқдорини ўлчашдан аввал, одатда, у бойитилади ва аниқланадиган элемент қулай бирикма ҳолида ажратиб олинади. Кўпчилик усуллар селектив ва сезгир бўлмаганлиги учун моддаларнинг миқдорини ўлчашда уларни гуруҳларга бўлиб, айрим элементларни чўктириб, ҳайдаб, экстраксиялаб ажратиш катта аҳамиятга эга. Бирга бўладиган кўпчилик ионларнинг чўкишига ва экстраксияланишига йўл қўймаслик учун уларни барқарор комплекс ионларга айлантириш мумкин. Аниқланадиган элементни эритмадан электролиз қилиб эркин ҳолда ёки оксид ҳолида ажратиб олса бўлади. Маълум шароитни танлаб, бир хил элементларни электродда чўктириб, бошқаларини эса эритмада қолдиришга эришилади. Кўпчилик металларнинг оз миқдорини ажратиб олиш учун ички электролиз усули қўлланади. Энг қулай ажратиш усулларидан бири хроматография ҳисобланади. Органик анализда элементлар миқдорини аниқлаш учун модда аввал СО₂, Н₂О, Н₂, НҲ₃ ва ҳоказоларгача парчаланади. Кейинчалик уларнинг миқдори анорганик анализ усулларида аниқланади. Миқдорий элементар анализ бирикманинг брутто-формуласини аниқлаш имкониятини беради. Органик бирикмаларнинг структура формуласини аниқлаш учун функсионал анализ ўтказилади. Унда ҳар қайси функсионал гуруҳ учун тавсифли реаксиялардан фойдаланилади. Табиат ва саноат обектларидаги элементларнинг ниҳоятда оз миқдорини аниқлаш зарур бўлгани учун аналитик усуллар (микрокимёвий, ултрамикрокимёвий ва ярим-микрокимёвий усуллар)нинг сезгирлигини ошириш йўлида ишлар олиб борилмоқда. Ўзбекистонда А.к-.ни ривожлантиришга Ш. Т. Толипов, Н. А. Парпиев ва бошқа олимлар катта ҳисса қўшдилар.

Адабиётлар

• Миркомилов А М., Аналитик кимё, Т., 1996.