Anansi
| Ананси | |
|---|---|
 Памела Cолман Смитҳ томонидан чизилган Ананси иллюстрацияси, 1899-йил | |
| Бошқа номлари | Анансе, Кwаку Ананси, Ананcй, Компа Нанзи, Ба Ананси |
| Яшаш жой(лар)и | Гана, Кариб ҳавзаси |
| Артифаcц | Билим, ҳикоялар ва доноликнинг ўргимчак тотеми |
| Рамз(лар)и | Ўргимчак |
| Этник гуруҳ | Акан халқи, Афро-америкаликлар, Афро-кариблар |
| Cонсорт | Оконоре Яа |
| Авлоди | Нтикума, Тикеленкелен, Нанконҳwеа, Афудоҳwедоҳwе, Анансеwа |
Ананси (ёки Анансе) — Акан дини ва фолклорида ҳикоялар, донолик, билим, ўткир зеҳн, шўхлик ва ҳийлакорлик билан боғлиқ бўлган қаҳрамон[1]. Сўзма-сўз таржима қилинганда „ўргимчак“ маъносини англатади. Ананси ўзи мансуб бўлган маданиятни акс эттирувчи персонаждир. Акан халқи ҳозирги Гана ҳудудининг жанубий қисмида яшовчи, ижтимоий тартибга таянадиган халқ бўлиб, бу уларнинг фолклорида ҳам ўз аксини топган. Кўп жиҳатдан Ананси зиддиятли персонаж бўлиб, унинг хатти-ҳаракатлари ижтимоий тартибга қарши чиқади, аммо исёнкорлик ва шубҳани эътиқодга сингдириш орқали унинг фолклорик мавжудлиги ушбу тартибни янада мустаҳкамлайди[2][3].
Ҳийлагар (трикстер) ролида у Ғарбий Африка, афро-америкалик ва Кариб ҳавзаси фолклорининг энг муҳим қаҳрамонларидан бири ҳисобланади. Ўргимчак ҳақидаги ушбу ривоятлар Америка қитъасига Атлантика қул савдоси орқали ёйилган[4]. Ананси ўзининг айёрлиги, ижодкорлиги ва ўткир заковати орқали ўзидан анча кучлироқ бўлган рақибларини мот қилиш қобилияти билан машҳур[5]. Гарчи ҳийлагар персонаж бўлса-да, у ҳикояларда кўпинча марказий ўринни эгаллайди ҳамда ҳам протагонист, ҳам антагонист сифатида намоён бўлади.
Келиб чиқиши
Ўргимчак ҳақидаги эртаклар Ғарбий Африка бўйлаб кенг тарқалган бўлса-да[4], Ганадаги Ананси ҳикоялари ушбу туркумнинг асоси ҳисобланади, чунки унинг исми акан тилидаги „ўргимчак“ сўзидан олинган[2]. Кейинчалик бу ҳикоялар Вест-Индия, Суринам, Серра-Леоне (бу ерга Ямайка марунлари томонидан олиб кирилган) ва Нидерландия Антил ороллари (жумладан, Кюрасао, Аруба ва Бонайре) ҳудудларига ёйилди.
Ананси турли хил номлар билан тасвирланади: „Анансе“, „Кwаку Ананси“, „Ананcй“ ва унинг Янги Дунёдаги версиялари — „Ба Ананси“[6]:102–123, „Компа Нанзи“, „Нанcй“, „Аунт Нанcй“ ва „Сис' Нанcй“. Ҳикояларда ҳар доим эркак сифатида тасвирланса-да, баъзи номлари аёл исмларини эслатади[7].
У кўпинча антропоморфик ўргимчак (инсон юзли) ёки саккиз оёқли инсон қиёфасида гавдаланади. Ҳикояларда унинг оиласи ҳам тилга олинади: рафиқаси Оконоре Яа (айрим ҳудудларда Асо ёки Ши Мариа); тўнғич ўғли Нтикума, катта бошли ўғли Тикеленкелен, ориқ оёқли Нанконҳwеа ва қорни катта Афудоҳwедоҳwе[8]. Шунингдек, Эфуа Сутҳерланд асарларида унинг гўзал қизи Анансеwа ҳам учрайди[9].
Ижтимоий аҳамияти
Оғзаки анъаналар
Ананси ҳикоялари мутлақо оғзаки анъананинг бир қисми бўлган ва унинг ўзи нутқ маҳорати ҳамда донолик тимсоли сифатида кўрилган. „Ўргимчакнинг донолиги бутун дунё донолигидан кўра буюкроқдир“ деган нақл мавжуд[10]. Ашанти оғзаки маданиятида бу ҳикоялар шунчалик муҳим ўрин тутганки, барча турдаги масаллар „анансесем“ (ўргимчак ҳикоялари) деб атала бошланган. Бу борада Роберт Сутҳерланд Раттрай ва Пеггй Аппиаҳ каби олимлар кўплаб тадқиқотлар олиб боришган.
Қаршилик рамзи
Ананси кўпинча қулларнинг қаршилик кўрсатиш ва омон қолиш рамзи сифатида улуғланган. Бунинг сабаби, Ананси ўзининг айёрлиги ёрдамида ўзидан анча кучлироқ бўлган золимларни мағлуб эта олган. Бу хатти-ҳаракатлар модели плантация тизими шароитида африкалик қуллар учун ўзига хос омон қолиш стратегияси бўлиб хизмат қилган. Тарихчи Лаwренcе W. Левине ўзининг „Блаcк Cултуре анд Cонсcиоуснесс“ асарида таъкидлашича, асирликдаги африкаликлар бу ҳикоялар орқали ўзларининг ўтмиши билан алоқани сақлаб қолишган ва ўзликларини асраб қолишган.
Оммабоп Ананси ҳикоялари
Адабиётда Ананси билан боғлиқ жуда кўп ҳикоялар тўпланган бўлиб[11], улардан бири Ананси қандай қилиб дунёдаги барча ҳикояларнинг эгасига айлангани ҳақидадир[12]. Гаил Э. Ҳалей томонидан ёзилган ва Cалдеcотт медалига лойиқ кўрилган „А Сторй а Сторй“ асари ушбу анъанани болалар адабиётида давом эттирган[13].
Ананси фестивали
Ананси фестивали Кариб ҳавзасидан келиб чиққан болаларни ўз аждодлари анъаналари, қўшиқлари ва рақслари билан боғлаш мақсадида ташкил этилган. Биринчи фестивал 2007-йил 30-июнда Флорида штатининг Пемброке Пинес шаҳрида бўлиб ўтган[14]. Ҳозирда ушбу фестиваллар Нейроби (Кения) ва Аккра (Гана) каби шаҳарларда ҳам ўтказилади.
Манбалар
- ↑ Адееми, Кофи „Кwаку Ананси анд тҳе Пот оф Wисдом – А Тале оф Триcкерй, Wисдом, анд Ҳумилитй“ (эн-УС). Cултурес оф Wест Африcа (2025-йил 15-апрел). Қаралди: 2025-йил 26-август.
- ↑ 2,0 2,1 Ҳаасе, Доналд. Тҳе Греэнwоод Энcйcлопедиа оф Фолкталес анд Фаирй Талес. Греэнwоод Публишинг Гроуп, 2008 — 31-бет. ИСБН 978-0-313-33441-2.
- ↑ „Спидер популар ин Cариббеан фолклоре такес cентер стаге“. Сун Сентинел (2012-йил 8-июн). Қаралди: 2022-йил 14-ноябр.
- ↑ 4,0 4,1 Леэ, Ф Ҳ. Фолк Талес оф Алл Натионс. Неw Ёрк: Тудор публ. Cо, 1930. Принт, п. 15
- ↑ Эриксен, Тҳомас Ҳйлланд (Деcембер 2013). "Тҳе Ананси поситион". Антҳропологй Тодай 29 (6): 14–17. дои:10.1111/1467-8322.12072. ИССН 0268-540Х. (Респонд то тҳис артиcле ат (Wайбаcк Мачине сайтида 14 Аугуст 2017 санасида архивланган))
- ↑ Ҳерсковиц, Мелвилле Ж; Ҳерсковиц, Франcес. Ребел Дестинй Амонг тҳе Буш Негроэс оф Дутч Гуиана. Неw Ёрк, Лондон: Wҳиттлесей Ҳоусе, МcГраw-Ҳилл Боок Cомпанй, 1934.
- ↑ Cоурландер, Ҳаролд. А Треасурй оф Африcан Фолклоре. Неw Ёрк: Марлоwе & Cомпанй, 1996 — 136-бет. ИСБН 1-56924-816-8.
- ↑ „Анансе – Гҳана'с Амазинг Спидер-Ман“. Ен Гҳана (2016-йил 13-январ).
- ↑ Сутҳерланд, Эфуа. Тҳе Марриаге оф Анансеwа; Эдуфа: Тwо Плайс. Лонгман Публишинг, 1990.
- ↑ Баркер, Wиллиам Ҳенрй; Синcлаир, Cеcилиа. Wест Африcан фолк-талес, Университй оф Cалифорниа Либрариэс, Лондон, Г. Г. Ҳаррап & cомпанй, 1917.
- ↑ Cоурландер, Ҳаролд. Тҳе Ҳат-Шакинг Данcе анд Отҳер Талес фром тҳе Голд Cоаст. Ҳарcоурт, 1957. ИСБН 978-0-15-233615-8.
- ↑ Янкаҳ, Кwеси. Тҳе Акан Триcкстер Cйcле: Мйтҳ ор Фолктале?. Тринидад: Университй оф тҳе Wест Индиэс, 1983. Қаралди: 2019-йил 17-март (2008-йил 10-декабрда асл нусхадан архивланган).
- ↑ Ҳалей, Гаил Э.. А Сторй а Сторй. Топека Биндерй, 1999. ИСБН 0-88103-606-4.
- ↑ „Тҳе Ананcй Фестивал“ (эн-УС). Қаралди: 2022-йил 14-ноябр.