Andorra

Андорра Қироллиги
Андорра Қироллиги Принcипат д'Андорра
	Байроқ Герб
	Шиор: Виртус Унита Фортиор ; (Лотинча: Куч, бирлашган кучлироқдир)
	Мадҳия: Эл Гран Cарлеманй ; (Тҳе Греат Чарлемагне)
Пойтахт	Андорра-ла-Веля
Расмий тил(лар)	Каталан тили
Ҳукумат	Конституцион Роҳиблик
• Ко-Қиролича	Жоан Энрик Вивес Сицилия
• Роҳиб Вакили	Немеси Маркез Осте
• Ҳукумат бошлиг`и	Жауме Бартумеу Cассанй
Мустақиллик
Майдон
• Бутун	468 км2 (178-ўрин)
• Сув (%)	0,26
Аҳоли
• 2010-йилги рўйхат	91 023 (194-ўрин)
• Зичлик	180/км2
ЙИМ (ХҚТ)	2009-йил рўйхати
• Бутун	АҚШ$4,90 мил. (177-ўрин)
• Жон бошига	АҚШ$44,623
Пул бирлиги	Евро (ЭУР)
Вақт минтақаси	УТC+1
• Ёз (ДСТ)	УТC+2
Қисқартма	АН
Телефон префикси	376
Интернет домени	.ад
	таҳрир кузат

Андорра (кат. Андорра, испанча: Андорра, франсузча: Андорре), Андорра князлиги — Европанинг жануби-ғарбидаги давлат. Пиреней ярим оролида, Франсия билан Испания оралиғида жойлашган. Майдони — 467,63 км², аҳолиси — 81 588 киши (2023). Пойтахти — Андорра-ла-Веля шаҳри. Расмий тили — каталон тили; маъмурий жиҳатдан 7 та жамоага бўлинган. Диндорлар — католиклар. Князлик, Европанинг митти давлатларидан бири, денгизга чиқиш йўли бўлмаган ва Франсия ва Испания ўртасидаги Пиреней яриморолининг шарқий қисмида жойлашган, улар билан боғлиқ, лекин Европа Иттифоқининг бир қисми эмас.

Этимологияси

„Андорра“ топонимининг аниқ келиб чиқиши номаълум, бу борада тилшунослар бир қанча фаразларни илгари сурдилар. Хусусан, „Андорра“ номи наварро-арагонча андурриал сўзидан келиб чиққан, деган нуқтаи назар мавжуд, яъни „буталар билан қопланган эр“ ёки „ўрмонли майдон“, чунки Пиреней водийлари билан қопланга. Катта ўрмонли ҳудудлар.

Давлат тузуми

Андорра — мустақил суверен давлат. Франсия қироли Карл давридаёқ мустақилликка эришган. Ўша пайтдан то биринчи конституция қабул қилингунча Андорра 1278-йил шартномасида белгиланганидек, Франсия ва Сео-де-Урхел шаҳри. (Испания) епископининг икки ёқлама протекторатида (измида) бўлди. 1993-йил 14-мартдаги умумхалқ овоз бериши натижасида маъқулланган мамлакат биринчи конституциясига биноан Андорра „парламентли князлик“ ҳисобланади, унда „халқ суверенитети тамойили“ қарор топди, собиқ ҳукмдорлар — Франсия президенти билан Сео-де-Ур-хел епископига аниқ ваколатли „конституцион давлат бошлиқлари“ мартабаси, жумладан, уларга ички хавфсизлик ва мудофаа, ҳудудий ва чегара ҳуҳуқлари, юридик соҳаларда ҳамкорлик қилишга оид халқаро шартномаларни тайёрлашда қатнашиш ҳуқуқи берилди. Қонун чиқарувчи олий орган — Бош кенгаш — 28 депутатдан иборат бир палатали парламент. Ижроия ҳокимият олий органи — Ижроия кенгаш (ҳукумат) мавжуд.

Шарқий перенейда, Франсия ва Испания ўртасида жойлашган Европанинг бу митти давлатининг денгизга чиқиш йўли сингари қуролли кучлари ҳам йўқ. Лекин тазйиққа учраганида, Франсия ва Испаниядан ташқари НАТО кучларига хам ишонса бўлади^[2].

Географияси

Андорра Пиренейнинг жанубий ёнбағрида, Валира дарёси (Эбро ҳавзаси) ва унинг ирмоқлари водийсида жойлашган. Музликлардан ҳосил бўлган кўллар бор. Иқлими субтропик, йилига 1000–2000 мм ёғин ёғади. Тоғлари дуб, бук ва арча-пихта ўрмонлари билан қопланган, баланд алп ва алп ўтлоқлари бор^[3].

Хўжалиги

Андорра хўжалигининг асосий тармоқлари — қўйчилик ва деҳқончилик бўлиб, бундан ташқари арпа, жавдар, картошка, сабзавот, узум, тамаки етиштирилади^[4]. Озиқ-овқат саноатининг кичикроқ корхоналари, ГЕСлар, ҳунар-мандчилик устахоналари бор. Мамлакатда кириш туризми катта даромад келтиради. Андоррадан четга жун, писта кўмир чиқарилади, четдан эса озиқ-овқат ва саноат моллари келтирилади. Аҳоли жон бошига ички ялпи маҳсулот 15 минг АҚШ долларига тўғри келади.

Ижтимоий соҳа

Мактаб таълими — франсуз ёки испанча^[5]. „Диари д’Андорра“- каталон тилидаги кундалик газетаси, 1991-йилда асос солинган. „Побле Андорра“ („Андорра халқи“) — каталон тилидаги ҳафтанома, 1974-йилда асос солинган. „Андорра радиоси“ 1984-йилдан буён ишлайди. „Антенна-7“ деб номланган хусусий телекомпания ҳам мавжуд. Музей, кутубхона, қадимги ҳужжатлар архиви, араб (ВИИИ—Х асрлар) ва роман (12- ХВИ асрлар) меъморлиги обидалари бор. Пул бирлиги — франсуз франки ва испан песети^[6].

Иқтисодиёт

ЙИМнинг 80% и туризм соҳасига тўғри келади. Андоррага йилига 9 млн сайёҳ келади. Иқтисодиётнинг бошқарувида давлатнинг рўли жуда паст даражада ва кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик қўллаб қувватланади. Иқтисодиётда банк сектори катта рол ўйнайди. Андоррада қишлоқ хўжалиги жуда паст ривожланган, чунки, ернинг атиги 2 фоизи қайта ишлашга яроқлидир. Қишлоқ хўжалиги соҳасида аҳолининг 1 фоизи банд. Андоррада картошка ва тамаки етиштирилади. Темир рудалари кони, свинец, гидроэнергетика ресурслари ҳамда минерал сув ва ўрмон ресурсларига эга^[7].

Кучли томонлари: иқтисоднинг асоси — туризм ташкил этади. Банк системаларининг юқори жиҳатдан маҳфий ҳисобланади. Экспортга қишлоқ хўжалиги маҳсулотларидан: дон, картошка ва тамакини чиқаради^[8]^[9].
Заиф томонлари: Франсия ва Испания давлатнинг иқтисодий сиёсатини белгилаб беради. Ишлаб чиқариш маҳсулотларини ва хом-ашё импортига боғланиб қолган^[10]^[11].
Экспорт: $148.7 миллион (2005). Экспорт ҳамкорлари: Испания 59.5 %, Франсия 17.0 % (2006).
Импорт: $1.879 млрд (2005). Импорт — ҳамкорлари: Испания 53.2 %, Франсия 21.1 % (2006).