Andrew Jackson
Андреw Жаcксон (1767-йил 15-март – 1845-йил 8-июн) – америкалик ҳуқуқшунос, плантатор, генерал ва давлат арбоби бўлиб, 1829—1837-йилларда Қўшма Штатларнинг еттинчи президенти бўлиб ишлаган[1]. Президентлигига қадар у АҚШ Армиясида генерал сифатида шуҳрат қозонган. АҚШ Армияси ва АҚШ Конгрессининг иккала палатасида хизмат қилган. Кўпинча оддий америкаликларнинг ҳимоячиси ва штатлар иттифоқини сақлашдаги фаолияти учун мақтовга сазовор бўлган Жексон ўзининг ирқий сиёсати, хусусан, тубжой америкаликларга бўлган муносабати учун ҳам танқид қилинган.
| Андреw Жаcксон | |
|---|---|
 Эндрю Жексоннинг турфаси ва ифодаси жиддий, оқ-кулранг сочли ва қизил ёқали, қора қалпоқ кийган бева аёл портрети билан. | |
| 7-Америка Қўшма Штатлари Президенти | |
|
Мансаб даври 4-март 1829-йил – 4-март 1837-йил | |
| Вице-президент |
|
| Ўтмишдоши | Жоҳн Қуинcй Адамс |
| Вориси | Мартин Ван Бурен |
| Америка Қўшма Штатлари Вакиллар Палатаси аъзоси (Теннессеэ штати) | |
|
Мансаб даври 4-март 1823-йил – 14-октабр 1825-йил | |
| Ўтмишдоши | Жоҳн Wиллиамс |
| Вориси | Ҳугҳ Лаwсон Wҳите |
|
Мансаб даври 26-сентабр 1797-йил – 31-декабр 1821-йил | |
| Ўтмишдоши | Wиллиам Cоcке |
| Вориси | Даниэл Смитҳс |
| Флорида Федерал Ҳарбий комиссари | |
| Ўтмишдоши |
Жосé Марíа Cоппингер (Испан Шарқий Флорида) Жосé Марíа Cаллава (Испан Ғарбий Флорида) |
| Вориси | Wиллиам Попе Дувал (Ҳудудий Губернатор) |
| Теннесси Олий Суди судяси | |
|
Мансаб даври июн, 1798-йил – июн, 1804-йил | |
| Ўтмишдоши | Ҳоwел Татум |
| Вориси | Жоҳн Овертон |
| АҚШнинг Теннессеэ штати вакиллар палатаси | |
|
Мансаб даври 4-декабр 1796-йил – 26-сентабр 1797-йил | |
| Ўтмишдоши | Жамес Wҳите (Жануби-Ғарбий ҳудуд вакили) |
| Вориси | Wиллиам C. C. Cлаиборне |
| Шахсий маълумотлари | |
| Таваллуди |
15-март 1767-йил Шимолий Каролина ва Жанубий Каролина ўртасидаги Wахҳаw турар-жойи , Британия Америкаси |
| Вафоти |
8-июн 1845-йил (78 ёшда) Нашвилле, Теннесси, Қўшма Штатлар |
| Фуқаролиги |
 АҚСҲ |
| Сиёсий партияси |
|
| Турмуш ўртоғи |
Рачел Донелсон (турм. 1794) |
| Болалари | 2 та, Линкоя билан бирга |
| Касби |
|
| Мукофотлари | Тҳанкс оф Cонгресс |
| Дафн этилган жойи | Тҳе Ҳермитаге |
| Имзоси |
 |
| Ҳарбий хизматлари | |
| Унит |
Соутҳ Cаролина Милитиа (1780–81) Теннессеэ Милитиа (1792–1821) Унитед Статес Армй (1814-1821) |
| Жанглари | |
Жексон Америка инқилобий урушидан олдин мустамлака бўлган Каролинада туғилган. У чегара адвокати бўлади ва Рейчел Донелсон Робардсга уйланди. У қисқа муддат АҚШ Конгресси Вакиллар палатаси ва АҚШ Сенатида, Теннесси штати вакили сифатида хизмат қилган. Истеъфога чиққанидан сўнг, у 1798-йилдан 1804-йилгача Теннесси Олий судида судя бўлиб хизмат қилди. Жексон кейинчалик Эрмитаж номи билан танилган мулкни сотиб олди ва умри давомида юзлаб афро-америкалик қулларга эгалик қилган бой плантаторга айланди. 1801-йилда у Теннесси милициясининг полковниги этиб тайинланди ва унинг қўмондони этиб сайланди. У 1813-1814-йиллардаги Крик уруши пайтида қўшинларни бошқарган, Ҳорсешоэ Бенд жангида ғалаба қозонган ва Форт Жексон шартномаси бўйича музокаралар олиб борган, бу эса маҳаллий Крик аҳолисидан ҳозирги Алабама ва Жоржиянинг катта ҳудудларини таслим қилишни талаб қилган. Инглизлар билан бир вақтда урушда, Жексоннинг 1815-йилда Янги Орлеан жангидаги ғалабаси уни миллий қаҳрамонга айлантирди. Кейинчалик у Флориданинг Испаниядан қўшиб олинишига олиб келган Биринчи Семинол урушида АҚШ кучларига қўмондонлик қилди. Жексон Сенатга қайтишдан олдин қисқа муддат Флорида штатининг биринчи ҳудудий губернатори лавозимида ишлаган. У 1824-йилда президентликка номзодини қўйди. У кўплаб халқ ва сайловчилар овозини қўлга киритди, аммо ҳеч бир номзод сайловчиларнинг кўпчилигини қўлга кирита олмади. Генри Клей ёрдамида Вакиллар палатаси контингент сайловида Жон Квинси Адамсни сайлади. Жексон тарафдорлари Адамс ва Клей ўртасида „бузилган савдолашув“ борлигини даъво қилишди ва охир-оқибат Демократик партияга айланадиган ўзларининг сиёсий ташкилотини яратишни бошладилар.
Жексон 1828-йилда яна югуриб, Адамсни кўчкида мағлуб этди. 1830-йилда у Ҳиндуларни олиб ташлаш (тозалаш) тўғрисидаги қонунни имзолади. Этник тозалаш сифатида таърифланган бу ҳаракат ўн минглаб тубжой америкаликларни Миссисипи шарқидаги ўз ота-боболарининг ватанларидан қувиб чиқарди ва минглаб одамларнинг ўлимига сабаб бўлди. Жанубий Каролина федерал ҳукумат томонидан ўрнатилган юқори ҳимоя тарифини бекор қилиш билан таҳдид қилганда, Жексон федерал иттифоқнинг яхлитлиги учун муаммога дуч келди. У тарифни амалга ошириш учун ҳарбий куч ишлатиш билан таҳдид қилди, аммо унга ўзгартиришлар киритилгандан сўнг инқироз бартараф этилди. 1832-йилда у Конгресс томонидан Қўшма Штатларнинг Иккинчи Банкига қайта рухсат бериш тўғрисидаги қонун лойиҳасига вето қўйди ва бу коррупсиялашган муассаса эканлигини таъкидлади. Узоқ давом этган курашдан сўнг банк демонтаж қилинди. 1835-йилда Жексон давлат қарзини тўлаган ягона президент бўлди. У амалдаги президентга биринчи суиқасддан омон қолди. Ўзининг сўнгги президентлик актларидан бирида у Техас Республикасини тан олди.
Жексон лавозимини тарк этгач, Мартин Ван Бурен ва Жеймс К. Полкнинг президентликларини, шунингдек, Техаснинг аннексия қилинишини қўллаб-қувватлади. Жексоннинг мероси мунозарали бўлиб қолмоқда ва фикрлар кўпинча қутбланган. Тарафдорлар уни демократия ва Конституция ҳимоячиси сифатида тавсифлайдилар, танқидчилар эса унинг обрўсига тўғри келганда қонунни менсимайдиган демагог сифатида таъкидлайдилар. Жексоннинг президентлиги доимий равишда ўртача даражадан юқори бўлган, аммо унинг обрўси ХХ аср охиридан бери пасайиб кетган.
Диcк ва Баллс штатларидаги ҳарбий ва сиёсий фаолият
Келиб чиқиши ирланд бўлган ушбу шахс ўсмирлик давридаги кўп йиллик саргузаштлардан сўнг Жанубий Каролинада адвокатлик касби билан ўз фаолиятини бошлаган[2][3]. Орадан бир неча вақт ўтиб Жексон 1788-йилда Теннесси ҳудудининг прокурори этиб тайинланган. У даврларда Теннесси мамлакатнинг штатларидан бири ҳисобланган ва 1796-йилда Жексон ушбу янги штатда янги қонун жорий этиш ишларида фаол иштирок этган. Кейинчалик унинг тинимсиз ҳаракатлари ҳисобга олиниб АҚШ Конгрессида штат номидан вакиллик вазифасини бажарган. Жексон жамият ҳаётидан бош тортиб ўзининг камтарона фермасида ҳаёт кечириб 1812-йилда инглизлар мамлакатга қарши уруш эълон қилишганида Теннеси штати аҳолиси унга бутун ҳарбий бўлинмаларни генерал-маёр унвони билан ишониб топширишади[4][5]. Жексон 2500 га яқин одамни ташкил қилган ҳарбий бўлинма Миссисипи дарёси бўйлаб қуйи ҳаракат қилишиб жанубда испанларнинг ҳаракатини қўллаб-қувватлаган ҳиндулар ҳаракатига барҳам бериб уларни Флорида томонга қувиб юборишган. Инглизлар Янги Орлеанга хавф солган бир даврда Жексон Конгресс фармони билан ҳарбий бўлинмалар устидан назоратни ўз қўлига олади ва 1815-йилнинг 8-январида томонлар ўртасида бўлиб ўтган шиддатли жангда Жексон бошлиқ ҳарбий бўлинма душман армиясини янчиб ташлайди ва 1821-йил испанлар Флорида ҳудудидан чекинишгач у ерга биринчи губернатор этиб тайинланган. Андреw Жаcксон 1824-йилги АҚШ Президентлик сайловларида кўплаб овоз билан номзодлар орасида деярли пешқадамликни эгаллаган, аммо Вакиллар Палатаси томонидан президентлик номзодига лоиқ кўрилиб Жексон эмас, балки Жоҳн Адамс сайланган[6] .
Президентлик даврлари
1828-йили Жоҳн Адамснинг президентлик ваколати тугаганидан сўнг, Жексон такроран президентлик номзодлари қаторига қўшилади ва 1829-йилда АҚШнинг 7-Президенти этилиб сайланган. Унинг президентлик даврида Демократлар Партиясига асос солинган. Жексон ҳиндуларнинг жанубий штатларга кўчириш тарафдори бўлиб бешта буюк ҳиндулар қабиласи бирлашган штат яратиш фикрини илгари сурган[7]. 1830-йилда Президент Жексон Ҳиндуларни кўчириш ҳақидаги қонунга имзо чекади ва этник жиҳатдан тоза ҳиндулардан ташкил топган ерларга кўчирилган. Натижада бу беш буюк ҳиндулар қабиласи номини олган ҳиндулар мамлакат жанубидаги Ҳиндулар ҳудуди (ҳозирги кунда Оклаҳома штати) деб аталган масканга сургун қилинган, лекин афсуски улардан аксари йўл азобидан, очликдан ва иқлим ҳароратига мослашмаслик туфайли ҳалок бўлишган. 1832-йилнинг ёзида иттифоқларнинг таҳдиди ва божҳона солиқлари сабаб бўлган норозиликлар Жанубий Каролинада бўлиб ўтиб, айнан шу даврда президент Жексон иккинчи муддатга президент этилиб сайланган ва Жанубий Каролина айбловларига қарши ҳаракат учун ҳарбийларни ишга солади. Тез орада солиқларни тушириш йўли орқали мамлакат жанубида кутилган Фуқаролар уруши олди олинган[8].
Иккинчи АҚШ банкининг ташкил топиши
Иккинчи маротиба президентлик мансабига сайланган Жексон олдидаги асосий вазифалар билан боғлиқ муаммоларни Конгресс ёрдамида ветони такомиллаштириш йўли билан келажакда банклар тизимини халқ орасида оммалаштириш ва кўплаб ҳусусий кредит муассисаларни жорий этиш, шунингдек аввалги олтин стандартга қайтиш фикри билан америка иқтисодиётини ривожлантиришга қодир имконият деб ҳисоблаган. Бу каби муаммолар орасидаги асосийларидан бири бўлиб АҚШ иккинчи банкининг ваколатини узайтириш ҳолати Конгресс сенаторлари орасидаги келишмовчиликлар мураккаб вазиятга олиб келган . Бир неча Жексон танқидчиларининг фикрича Марказий банкнинг ёпилиши ва пул чиқариш тизими давлат назоратига ўтиши инқирозга сабаб бўлган. Лекин кейинчалик бу танқидларга жавобан ўз ишини „АҚШаги банк ишлари ва пул муомаласи тарихи“ китобида акс эттирган олим Муррей Ротҳбард қарши чиққан. Wиллиам Энгҳдалленинг фикрича, 1834-йилда ўз даврининг машҳур инсони Ниcолас Биддле Президент Жексон жорий этган Иккинчи банк фаолиятига ҳалал бериш мақсадида Қўшма Штатлар умуммиллий рецессиясини таскил қилган . Ташқи сиёсатда Жексон асосан дипломатик ва дўстона алоқаларни Буюк Британия билан юритган. Жексон ўзининг сиёсий қарашлари билан либертиан ва чегараланган давлат тарафдори бўлган. Шунингдек ўзининг ҳокимиятдаги кўп йиллик фаолияти давомида Эндрю Жексон давлатнинг иқтисодиёт ва сиёсат аралашувини қисқартиришга ҳаракат қилган.
АҚШ долларларидаги Жексоннинг акси
Э.Жексон замонавий АҚШ купюралари орасида 20 долларлик пул купюрасида сураъти акс этган. Ўтмишда бу каби купюраларнинг 5, 10, 50 ва 10000 долларликларда унинг кўрсатган хизматлари учун сураътлари акс эттирилган.
Яна қаранг
Манбалар
- ↑ Wилентз, Сеан. Андреw Жаcксон (2005), п. 8, 35.
- ↑ „Андреw Жаcксон“. Информатион Сервиcес Бранч, Стате Либрарй оф Нортҳ Cаролина. 2009-йил 10-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 12-май. (Wайбаcк Мачине сайтида 2009-02-10 санасида архивланган)
- ↑ „Андреw Жаcксон Cоттаге анд УС Рангерс Cентре“. Нортҳерн Иреланд Тоурист Боард. 2007-йил 25-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2014-йил 12-май.
- ↑ Финкелман, Паул (2006). „Жаcксон, Андреw (1767–1845)“, ин Энcйcлопедиа оф Америcан Cивил Либертиэс, 3 волс., Роутледге (CРC Пресс), ИСБН 978-0-415-94342-0, вол. 2 (Г-Қ), п. 832–833.
- ↑ Сеэ алсо: Ремини 1988, Тҳе Легаcй оф Андреw Жаcксон: Эссайс он Демоcраcй, Индиан Ремовал, анд Славерй.
- ↑ Рутланд, Роберт Аллен. Тҳе Демоcрац: Фром Жефферсон то Cлинтон. Университй оф Миссоури Пресс, 1995 — 55–56-бет.
- ↑ Ниcкелс, Илона „Ҳоw дид Републиcанс пиcк тҳе элепҳант, анд Демоcрац тҳе донкей, то репресент тҳеир партиэс?“. Cапитол Қуэстионс. C-СПАН (5-сентабр 2000-йил). 21-октабр 2000-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 6-сентабр 2010-йил. (Wайбаcк Мачине сайтида 2000-10-21 санасида архивланган)
- ↑ Нилес, Ҳезекиаҳ. „Анти-Масониc Cонвентион“. Дигитизед ин 2007 фром а cопй фром тҳе Университй оф Cалифорниа (8-октабр 1831-йил). Қаралди: 15-январ 2014-йил.