Aneron

Анēрāн (ўрта форсча, 𐭠𐭭𐭩𐭥𐭠𐭭) ёки Анīран (замонавий форсча, انیران) этно-лингвистик атама бўлиб, „эронлик бўлмаган“ ёки „Эрон бўлмаган“ (орий бўлмаган) маъносини билдиради. Шундай қилиб, умумий маънода „Анерон“ эроний тиллари сўзлашмайдиган ўлкаларни билдиради. Тор маънода „Эрон ва зардуштийликнинг сиёсий ва диний душмани“ деган маънони англатади.

„Анерон“ атамаси ўрта форсча анēрāн, паҳлавийча ънйрън сўзидан келиб чиққан бўлиб, ēрāн сўзининг антоними бўлиб, у ўз навбатида халқ ёки Сосонийлар империясини билдиради. Бироқ, "зардуштийлик адабиётида ва эҳтимол, сосонийларнинг сиёсий тафаккурида ҳам бу атама сезиларли даражада диний маънога эга. Анēр шахси нафақат эронлик эмас, балки зардуштий бўлмаган ҳамдир; анēр девлар („жинлар“) бошқа динга сиғинувчиларни ёки динларнинг тарафдорлари ҳам билдиради". ИХ-ХИИ асрларга оид ушбу матнларда „араблар ва турклар анēр деб аталаган, одатда мусулмонлар дегани, мусулмонлар маъноси яширин тарзда қўлланган“.

Битикларда

Расмий қўлланишда бу атама биринчи марта ўзини „Ēрāн ва Анēрāн шаҳаншоҳи“ деб атаган Шопур И (241–272-йилларда ҳукмронлик қилган) ёзувларида қайд этилган. Шопурнинг Анēрāнга даъвоси императорнинг Валериан ва Филипп устидан қозонган ғалабаларини акс эттирган ва Сосонийлар давлатининг душманлари бўлган Рим империясига қарши даъво қилган. Бу Шопур И нинг Зардуштийлар Каъбасидаги ёзувида ҳам ўз аксини топади, бу ерда шаҳаншоҳ илгари римликлардан тортиб олинган Сурия, Каппадокия ва Киликияни Анēрāн ҳудудлар рўйхатига қўшади.

„Ēрāн ва Анēрāн шаҳаншоҳи“ деб эълон қилиш кейинги Сосонийлар сулолаларининг асосий эпитетига айланади. Шопурдан 30 йил ўтгач, зардуштийлик олий руҳонийси Картир Кавказ ва Арманистонни Анēрāн ҳудудлари рўйхатига киритди. Бунда Картирнинг ёзуви (Каъбайи Зардуштда ҳам) Шопурнинг ёзувига зид келади, бу икки вилоятни ўзининг Ēрāн вилоятлари рўйхатига киритган.

Ёзув ва фолклорда

ИХ-ХИИ аср зардуштийлик матнларида афсонавий Турон шоҳи ва ҳарбий саркарда Афросиёб (Даҳаг ва Искандар билан бирга) Аҳриман томонидан (Авестода Ангра Маиню) эронийларга қарши қўйилган мавжудотлар ичида энг нафратланилгани ҳисобланади (Занд-и Ваҳман ясн 7.32; Меног-и Кҳрад 8.29).

Шоир Фирдавсий "Шоҳномада" зардуштийлик битикларига асосланади (тўғри нисбат берилган) ва Анероннинг туронликлар билан алоқасини сақлаб қолади. Фирдавсийнинг Хуросондаги уйи нуқтаи назаридан бу идентификация авесто тушунчасига (масалан, Вендидад 7.2, 19.1) тўғри келади, Ангра Маиню (ўрта форсча: Аҳриман) ерлари шимолда жойлашган^{[манба керак]}. Бироқ, иккала манба тафсилотларга нисбатан бир-биридан фарқ қилади. Авестода Сўғдиёна (авесточа Сугҳдҳа, ҳозирги Суғд ва Самарқанд вилоятлари) Анēрāн эмаслиги келтирилган – Сўғдиёна Мазда яратган ўн олти ердан бири, Ангра Маиню ерларидан бири эмас.

Шундай бўлса-да, Фирдавсий учун Авестода бўлгани каби Ēрāн ва Анēрāн ўртасидаги бўлиниш ҳам қатъийдир: Қадимги подшоҳ Фаридун (авесточа Θраēтаона) ўз салтанатини – бутун дунёни – уч ўғли орасида тақсимлаганда, каттасига ғарбдаги сомийлар юртларини, ўртанча ўғли Турга (авесточа Туря, шунинг учун „туронлик“ деб аталган) шимолдаги ерларни, кенжасига Ēрāнни (Шоҳнома 1.189) беради. Ҳикояда, бу бўлиниш оилавий жанжалга олиб келади, унда икки катта ўғил (Анēрāн ерларини бошқарадиган) энг кичиги (эронийлар) кучларига қарши курашади. Эронийлар ғалаба қозонади.

Фирдавсий учун туронликлар/анēрāнликлар (кўпинча бир-бирининг ўрнида ишлатилади) асарнинг ёмон қаҳрамонлари эканлиги шубҳасиз. Уларнинг эронликлар билан тўқнашуви "Шоҳнома" нинг асосий мавзуси бўлиб, матннинг ярмидан кўпини ташкил қилади. Қаҳрамонлар ва бошқа ҳайратланарли шахсларнинг ўлими кўпинча туронликлар билан боғлиқ. Шундай қилиб, "Шоҳнома" 5.92 да айтилишича, Тур-Баротур исмли туронлик босқинчи Балхда 77 ёшли Зардуштни ўлдиради.