Antarktida

Антарктида
Майдони	14,200,000 км2; 5,500,000 кв ми
Аҳолиси	1,000 то 5,000 (мавсумий)
Аҳоли зичлиги	<0.01/км2; <0.03/сқ ми
Юқори даражали интернет домени	.ақ

Антарктида дунё харитасида ажралиб кўрсатилган.

Антарктида - Ер сайёрасининг энг жанубий қитъасидир. Юзаси – 14 400 000 километр² (шундан 98 фоизи муз билан қопланган), аҳолиси (номунтазам) – 1 000 киши. Жанубий Қутб шу қитъада жойлашган. Антарктидадаги «Восток» стансиясида энг қуйи ҳарорат, −89 °C ўлчанган^[2].

Антарктида — Антарктика Жанубий қутб областининг марказий қисмини эгаллаган материк. Майдони 12,4 миллион километр², шелф музликлари ва улар орқали материкка туташган ороллар билан бирга 13,975 миллион километр². Доимий аҳолиси йўқ. Ўртача баландлиги 2040 метр, энг баланд жойи 5140 метр (Элсуорт тоғидаги Винсон чўққиси). Денгиз соҳилларида айрим илмий стансиялар ва денгиз ҳайвонларини овлайдиган базалар бор. Антарктида Атлантика, Ҳинд ва Тинч океанларининг жанубий қисмлари (Жанубий океан) билан ўралган. Қирғоқ чизиғи деярли текис ва узун қарийб 30 минг километр, кўпинча бир неча 10 метр келадиган тик муз жарликларидан иборат. Материкка Росс ва Уэдделл денгизлари анча кириб туради. Муз қоплами ва релефи. Антарктиданинг 99% юзаси қалин материк музлиги билан қопланган (тахминан 13,0 миллион км²). Музнинг ўртача қалинлиги 1720 метр, энг қалин жойи 4300 метр. Музликларнинг ҳажми тахминан 24 млн. км³. Ер шаридаги ҳозирги музликларнинг майдони жиҳатдан 87% Антарктидададир. Муздан холи ерлар воҳа кўринишида учрайди. Аксари қутбий илмий стансиялар шу воҳаларда жойлашган. Музликлар материкнинг марказий қисмидан атрофига силжиб, денгизга тушиб боради ва кўпинча синиб айсберглар ҳосил қилади. Мирний стансияси яқинида музнинг йиллик ҳаракати 30 — 40 метрдан 350 — 400 метргача. Баъзи жойларда музликларнинг учлари денгизга ўн километр кириб боради. Муз остидаги релеф чуқур бўлган жойларда муз айниқса тез силжийди. Энг йирик музликлар Виктория Ери тоғ тизмасидадир. Бирдмор музлигининг узунлиги 180 километр, эни 15 — 20 километр. Бир-бирига яқин бўлган муз тиллари орасида силжимайдиган музлар — шелф музликлари ҳосил бўлган. Антарктидада 14 та шелф музлиги бор (энг йириги Росс музлиги — 488 минг километр²); бу музликларнинг умумий майдони тахминан 900 минг километр². Антарктида релефи 3-Халқаро геофизика йилига қадар яхши ўрганилмаган эди. Россия, Англия ва Америка Антарктида экспедицияларининг ишлари натижасида Антарктида ер юзаси денгиз сатҳидан („Полюс недоступности“ стансияси яқинида) 800 метр, геофизик қутбда 1285 метр (Амундсен-Скотт стансияси) баландликда, бироқ Литл-Америка — Берд стансиялари оралиги денгиз сатҳидан 1000 метр паст эканлиги аниқланди. Антарктида экспедицияларининг маълумотига қараганда, муз қопламининг энг баланд жойи тахминан 4000 метр бўлиб, Совецкое платоси яқинидадир. Антарктида — ер юзаси жуда паст-баланд материк бўлиб, жуда кўп ороллар билан ўраб олинган. Геологик тузилиши ва релефи хусусиятларига кўра, А. Уэдделл ҳамда Росс денгизларининг жанубий қисмларини бирлаштириб турадиган чизиқ бўйлаб Шарқий Антарктида ва Ғарбий Антарктидага бўлинади. Шарқий Антарктиданинг кўп қисми (бутун материкнинг тахминан 3/4 қисми) яхлит бўлиб, ҳамма жойи деярли бир хил. Кембрий давридан оддин пайдо бўлган заминнинг кристалли жинслари (гранит, гнейс, кристалл сланес) устида анча ёш чўкинди ётқизиқлар (девон давридан триас давригача пайдо бўлган жинслар) — қумтош, оҳақтош ва сланеслар ётади, бу ерларда катта тошкўмир конлари бор (Виктория Ери). Бошқа фойдали қазилмалардан темир рудаси, слюда, мис, қўрғошин, пйх, 20° Гринвичдан ғарбга 0° Грннвичдан шарққа 20’ графит ва бошқа ҳам кад. жинслар билан боғлиқ; Ер пўстининг синиши ва ёрилиши ҳамда ёвдош жойларнинг кўтарилиши ва пасайиши Шарқий Антарктиданинг ҳозирги релефини ҳосил қилган. Ер пўсти ёрилганда кучли вулқонлар отилиб базалт, туф қопламлари (Қиролича Мод Ери) ва вулқон конусларини ҳосил қилган (Гауссберг тоғи). Вулқон отилишлари ҳозир ҳам тинган эмас (Росс оролидаги Эребус вулқони — 3794 метр). Соҳилларда муз қалқонини бир неча жойда тоғ тизмалари ёриб чиқади: Бриттания (3209 м), Қиролича Александра тоғи (4572 метр), Маркем тоғи (4350 метр), Ню-Швабенленд тоғлари бор. Ғарбий Антарктида (Росс денгизининг ғарбий соҳилидан Греям Еригача)нинг кўп қисми токембрий Антарктида платформасидан иборат бўлиб, анча кейин пайдо бўлган бурмали тоғ тизмалари билан ўралган. Иқлими. Антарктидада соҳилларини истисно қилганда, континентал қутбий иқлим ҳукмрон: температура ҳамма вақт 0° дан паст бўлади ва ёғин жуда кам ёғади. Ер юзаси музликдан иборат ҳамда баланд бўлганидан ҳаво массалари антициклон режимини ҳосил қилади. Ёз, куз пайтларида материк чеккаларида сиклонлар пайдо бўлиб, ички раёнларга ҳам кириб боради. Ёзда (декабр, январ, феврал) Антарктидада булуциз кунлар кўп бўлади, шунинг учун қуёш нисбатан кўпроқ илитади, лекин қуёш нури муздан кўп қайтади (ўрта ҳисобда 90%), оқибатда қуёш иссиқлиги Шимолий ярим шарнинг худди шу кенгликларидагига нисбатан 4 — 5-марта кам. Материкнинг марказий қисмида энг совуқ ойларнинг ўртача температураси — 60°, −70°, ёз ойлариники — 30° дан −50° гача; соҳилда қишда — 8° дан — 35° гача, ёзда 0 — 5° бўлади. Ўртача йиллик температура — 50° га яқин. Мутлақ минимум — 89,2° (Восток стансияси). Бу эса бутун Ер шарида энг паст қитъадир. Ер юзаси совуқ ва атрофдаги ден-гизлар илиқроқ бўлганидан тез-тез кучли шамоллар бўлиб туради (баъзан шамол тезлиги секундига 90 м га боради).Ёғин энг кўп (700 — 1000 мм) ёғадиган зона денгиз соҳили бўлиб, эни 15 км га етади: ички раёнларда йилига атига 30 — 50 миллиметр ёғин тушади. Илиқ пайтларда ҳам кўпинча қор ёғади. Ҳавонинг нисбий намлиги ўрта ҳисобда 73 — 78%. Ўсимликлари. Ўсимлик турлари (ли-шайниклар, замбуруғлар, бактерия ва сувўтлар) кам ва ўзига хос, аммо улар материкнинг энг совуқ жойларида ҳам учрайди. Ҳайвонлардан тюленлар (уэдделл тюлени, қисқичбақахўр тюлен, денгиз қоплони, росс тюлени, денгиз филлари) ва қушлардан поморникнинг икки тури, адели ва император пингвинлари учрайди. Тадқиқ қилиниш тарихи. 1820-йилда Антарктида қирғоғига Ф. Ф. Беллинсгаузен — М. П. Лазарев бошчилигидаги рус экспедици-яси кемалари яқинлашиб борган. Материкнинг умумий қиёфаси ХИХ асрда харитага туширилган. Антарктидада 1898 — 1900-йилларда норвег тадқиқотчиси К. Борхгревинк биринчи марта (Виктория Ерида) қишлаган. ХХ аср бошларида қутб тадқиқотчилари Р. Скотт (1901 — 1904, 1910 — 1912), Э. Шеклтон (1907 — 1909), Р. Амундсен (1910 — 12), Д. Моусон (1911 — 1913) ва бошқа материкнинг ички раёнларигача бордилар. 1909-йил 16-январда Шеклтон экспедицияси қатнашчилари Жанубий магнит қугбига, 1911-йил 11-декабрда Р. Амундсен, 1912-йил 18-январда эса Р. Скотт Жанубий географик қутбга етиб бордилар. 1928-йилдан Антарктида самолётлар ёрдамида ўрганила бошлади. Антарктидани ўрганиш соҳасида америкалик Ж Г. Уилкинс (1928 — 1930), инглиз Л. Элсуорт (1935 — 1936, 1938 — 1939), америкалик Р. Э. Берд (1928 — 1930; 1933 — 1935; 1939 — 41; 1946 — 47) ва Финн Ронне (1946 — 48) анчагина иш қилдилар. Халқаро геофизика йили (1957 — 1958) муносабати билан ва сўнгги даврларда турли мамлакатларнинг илмий қутбий стансиялари қурилган, 1991-йилга келиб 48 та илмий стансия ишлаб турди^[3].

Қитъадаги ғайритабиий ҳолат

Антарктидада Украинанинг Академик Вернадский стансияси атрофида олимлар қорнинг пушти ва яшил рангга бурканганини аниқлади. Қорда микроскопик сув ўтлари ўсиши туфайли шундай ранг пайдо бўлган. Улар ўтта

Шундай ҳолат 2020-йилда ҳам кузатилган. „ЭcоWатч“ маълумотларига кўра, бу ҳолат иқлим инқирози туфайли юзага келган. 2020-йили Антарктидада қорнинг пушти тусга кириши дунё ҳамжамияти эътиборини тортган. Кембриж университети олимлари Украина Миллий Антарктида илмий марказида бирга тадқиқот олиб бориб, Антарктида майдонининг қанча қисми рангли қор билан қопланаётганини аниқлашни таклиф қилган^[4].