Aposematizm

Заҳарли қурбақаларнинг (Дендробатидаэ) ёрқин ранглари йиртқичларни уларнинг о'та заҳарли эканлигидан огоҳлантирувчи апосематик сигнал ҳисобланади.

Апосематизм (юнонча: ἀπό — узоқ, четлатиш ва σῆμα — белги) — ҳайвонларнинг о'з йиртқичларини ҳужум қилишдан ёки ейишдан қайтариш учун қо'ллайдиган огоҳлантирувчи сигналлари мажмуасидир. Бу сигнал ҳайвоннинг «фойдасиз» о'лжа эканлигини, я'ни унинг заҳарлилиги, ёмон та'ми, о'ткир ҳиди, тиканлари ёки тажовузкор табиати каби ҳимоя воситаларига эга эканлигини билдиради.

Апосематизм ҳам о'лжа, ҳам йиртқич учун фойдали стратегия ҳисобланади, чунки у ҳар икки томонни ҳам юзага келиши мумкин бо'лган жисмоний зарардан сақлайди. Йиртқич ёрқин рангли ёки о'зига хос ҳидли ҳайвонни ко'рганда, о'тмишдаги салбий тажрибасини эслайди ва унга ҳужум қилмайди. О'лжа эса о'з навбатида йиртқичнинг тишига тушишдан омон қолади.

Ушбу атама илк бор 1890-йилда инглиз зоологи Эдwард Багналл Поултон томонидан муомалага киритилган бо'лса-да, унинг назарий асослари Алфред Руссел Wаллаcе томонидан ишлаб чиқилган. Апосематизм табиатда жуда кенг тарқалган бо'либ, у нафақат қуруқликдаги ҳашаротлар ва сутемизувчиларда, балки денгиз жонзотларида ҳам учрайди.

Атаманинг келиб чиқиши ва тушунчаси

«Апосематизм» со'зи қадимги юнонча «апо» (узоқроқ тутиш) ва «сема» (белги) со'зларининг бирикмасидан ташкил топган. Поултон бу атамани йиртқичларни ҳайитувчи, «у узоқроқ тур» ма'носини берувчи белгилар учун ишлатган.

Ҳимоя механизми сифатида апосематизм икки босқичдан иборат:

Бирламчи ҳимоя: Ко'зга яққол ташланадиган огоҳлантирувчи сигнал (ёрқин ранг, товуш ёки ҳид). Бу босқич йиртқични ҳали алоқа содир бо'лмасиданоқ то'хтатади.
Иккиламчи ҳимоя: Ҳайвоннинг ҳақиқий ҳимоя воситаси (заҳари, бадбо'й ҳиди ёки тиканлари). Агар йиртқич огоҳлантиришга қарамай ҳужум қилса, ушбу воситалар ишга тушади.

Ишлаш механизми ва хусусиятлари

Апосематик сигналлар одатда визуал (ко'риш орқали) бо'лади. Табиатда энг ко'п қо'лланиладиган огоҳлантирувчи ранглар — қизил, сариқ, қора ва оқдир. Бу ранглар яшил барглар ва табиий муҳит фонида о'та юқори контраст ҳосил қилади. Тадқиқотлар шуни ко'рсатадики, ҳайвон қанчалик ёрқин ва ко'зга ташланадиган бо'лса, у одатда шунчалик заҳарли бо'лади.

Апосематизм фақат ранг билан чекланиб қолмайди:

Товуш орқали: Масалан, шақилдоқ илонларнинг думи орқали чиқарадиган овози акустик апосематизмдир. Айрим капалак личинкалари ҳам йиртқичларни ҳайдаш учун махсус товушлар чиқаради.
Ҳид орқали: Скунслар (сассиқко'занлар) о'зларининг бадбо'й ҳидли суюқликларини ишлатишдан олдин ёрқин оқ-қора ранглари билан огоҳлантиради.
Хатти-ҳаракат орқали: Ба'зи ҳайвонлар хавф туг'илганда о'зларининг заҳарли қисмларини ко'рсатиб, махсус позицияларни (масалан, Ункенрефлех) эгаллайдилар.

Табиатда учраши

Қуруқликда

Апосематизм ҳашаротлар дунёсида, айниқса қо'нг'излар, арилар ва капалаклар орасида жуда кенг тарқалган. Масалан, хонқизининг (ладйбирд) қизил қанотларидаги қора нуқталар унинг ёмон та'мга эга эканлигидан далолат беради.

Умуртқалилар орасида энг машҳур мисол — заҳарли қурбақалардир (Дендробатидаэ). Бу кичик, аммо о'та ёрқин рангли амфибиялар дунёдаги энг кучли алкалоид заҳарларга эга. Шунингдек, қушлар орасида питоху (Питоҳуи) каби турларнинг патлари ва териси заҳарли бо'либ, улар буни о'зларининг то'қ сариқ-қора ранглари билан намойиш этади.

Денгизда

Денгиз экотизимларида апосематизм масаласи олимлар орасида ҳали ҳам муҳокама қилинмоқда. Чунки ко'плаб денгиз жонзотлари (масалан, маржон рифларидаги балиқлар) ёрқин рангда бо'лса-да, ҳар доим ҳам заҳарли бо'лавермайди. Бироқ, нудибранч (яланг'оч жабрали) моллюскалари ва ко'к ҳалқали саккизоёқ (Ҳапалочлаэна) апосематизмнинг классик мисолларидир. Ко'к ҳалқали саккизоёқ хавфни сезганда о'з танасидаги ко'к рангли ҳалқаларни порлата бошлайди, бу унинг о'та хавфли эканлигини билдиради.

Эволюцион келиб чиқиши

Дастлаб, Чарлз Дарвин ёрқин рангли капалак личинкалари нима учун бундай рангда эканлигидан ҳайрон қолган эди, чунки жинсий танлов (ург'очиларни жалб қилиш) вояга етмаган личинкалар учун мантиқсиз туюлган. Алфред Рассел Уоллес 1867-йилда бу ранглар аслида йиртқичларни огоҳлантириш учун хизмат қилиши ҳақидаги г'ояни илгари сурди.

Апосематизмнинг эволюцияси парадоксал ко'риниши мумкин: қандай қилиб биринчи бо'либ ёрқин рангга кирган ҳайвон йиртқич уни «синовдан о'тказиб» о'лдирмасидан олдин омон қолган? Бунинг бир неча илмий тушунтиришлари мавжуд:

Диэтарй cонсерватисм (овқатланишдаги эҳтиёткорлик): Йиртқичлар табиатан о'злари танимаган, янги ва г'айриоддий рангдаги о'лжалардан қо'рқишади (неофобия).
Қариндошлик танлови (Кин селеcтион): Агар битта ёрқин рангли индивид йиртқич томонидан эйилса ва йиртқич заҳарланиб, бу рангдан қо'рқишни о'рганса, унинг омон қолган қариндошлари (худди шундай рангга эга бо'лганлар) хавфдан қутулиб қолади.
Гуруҳ бо'либ яшаш: Апосематик ҳайвонлар ко'пинча кластер (то'п) бо'либ яшашади. Бу сигнални янада кучайтиради ва йиртқичнинг о'рганиш жараёнини тезлаштиради.

Мимикрия билан бог'лиқлиги

Апосематизм муваффақиятли стратегия бо'лгани учун, бошқа турлар ҳам ундан «нусха» олишга ҳаракат қилади. Бу Мимикрия деб аталади.

Бейц мимикрияси (Батесиан мимиcрй): Зарарсиз ҳайвон о'зини ҳимоя қила оладиган апосематик турни тақлид қилади. Масалан, заҳарсиз сут илони (милк снаке) о'та заҳарли корал илонига (cорал снаке) о'хшаб олади. Йиртқич адашиб, иккаласига ҳам тегмайди.
Мюллер мимикрияси (Мüллериан мимиcрй): Икки ёки ундан ортиқ заҳарли ва апосематик турлар бир-бирига о'хшаб кетади. Бу ҳар иккала тур учун ҳам фойдали, чунки йиртқич фақат битта намунани «татиб ко'риб», ҳар иккала турдан қочишни о'рганади.

Манба

Ушбу мақола инглизча Википедиядаги [1] мақоласи асосида яратилди.

Қо'шимча адабиётлар

Поултон, Э. Б. (1890). Тҳе Cолоурс оф Анималс. Неw Ёрк: Д. Апплетон анд Cомпанй.
Рухтон, Г. Д.; Шерратт, Т. Н.; Спеэд, М. П. (2004). Авоидинг Аттаcк: Тҳе Эволутионарй Эcологй оф Cрйпсис, Wарнинг Сигналс анд Мимиcрй. Охфорд Университй Пресс.