Aql
Ақл (арабча : عقل) ёки Ақл — фалсафада тушунчалар ҳосил қилиш ва уларга мувофиқ ҳукм юритиш қобилиятидир. Бугунги кунда Ғарбда бу концепция асосан немис файласуфи Иммануэл Кантнинг таъсири остида бўлиб, у рационал тушунишга қарши туради, аммо уни идрокдан ажратади .
Тинчлик
Иммануил Кантнинг фикрича, ақлнинг чегаралари қуйидагича чизилган:
- "Сақил — ҳодисаларнинг ўхшашлигидан қоидаларга келиш жойда у шундай дейди: „ Ақл ўз чегараларини кенгайтиришдан олдин шаҳвонийликни чеклайди“.
Рудолф Эислернинг кенг қамровли таърифига кўра[1][2]:
- "Ақл (логос, эпистêмê, интеллеcтус, интеллигентиа, нисбат, интизом, тушуниш) кенг қамрови билан иродага қарама-қарши бўлган фикрлаш кучидир. Торроқ контекстда ақл — бу руҳнинг бир бутун сифатида тушуниш қобилияти, тушуниш (тўғри) тушуниш (абстраксия) га нисбатан. Хулоса қилиб айтганда, ақл солиштириш, текшириш ва тушуниш қобилиятини, яъни сўз ва тушунчаларни бир-бири билан боғлаш орқали маъноларини билиш қобилиятини англатади. ақли расо (бон сенсе) — бу оддий одамларда ҳеч қандай махсус тайёргарликсиз табиий равишда мавжуд бўлган тушуниш ва мулоҳаза юритиш кучи, бу одатий, услубийликдан йироқ ва шунинг учун нотўғри хулосаларга осонроқ эриша олади. "
Артур Шопенгауэрда сабаб сабаб ва натижани ажратишдир:
- „Сабаблик, яъни материянинг суб’эктив муносабати ёки бир хиллиги — бу ақл ва бошқа нарса эмас. Унинг ягона вазифаси ва ягона кучи сабаб-оқибатни тушунишдир[3]“.
Рене Декартнинг иқтибосларидан ҳам маълум:
- „Соғлом ақл дунё бўйича энг яхши тақсимланган, чунки ҳар бир киши ундан ўз улушини олган деб ўйлайди. Ҳатто ҳамма нарсадан қониқиш ҳосил қила олмайдиган одамлар ҳам ақлдан ортиқ нарсани хоҳламайдилар“.
яна қаранг
Манбалар
Адабиётлар
- Рене Декарт, Абҳандлунг üбер диэ Метҳоде, ричтиг зу денкен унд Wаҳрҳеит ин ден Wиссенсчафтен зу сучен.
- Жон Локк, Версуч üбер ден менсчличен Верстанд : виэр Бüчерн, Бд. 1., Буч И ва ИИ, 5., Ауфл. Майнер, Гамбург, 2000 йил. ИСБН 978-3-7873-1555-0, Бд. 2., Буч ИИИ ва ИВ, 3. Ауфл. Майнер, Гамбург, 1988 йил. ИСБН 978-3-7873-0931-3
- Жон Локк: Убер ден ричтиген Гебрауч дес Верстандес, üберс. фон Отто Мартин, Лейпциг: Феликс Майнер, 1920; унверäнд. Начдр. Д. Авг. вон 1920, Гамбург: Феликс Меинер, 1978, ИСБН 3-7873-0434-7
- Жон Локк: Диэ Леитунг дес Верстандес . Üберсетзт вон Юрген Бона Меер, Wиссенсчафтличер Верлаг, Шуттерwалд/Баден 1998, ИСБН 978-3-928640-61-9
- Давид Ҳуме, Унтерсучунг ин Бетрефф дес менсчличен Верстандес
- Жорж Беркли, Абҳандлунген üбер диэ Принзипиэн дер менсчличен Эркеннтнис
- Готтфрид Вилгелм Лейбниц, Неуэ Абҳандлунген üбер ден менсчличен Верстанд
- Иммануэл Кант, Критик дер реинен Вернунфт, Критик дер практисчен Вернунфт, Критик дер Уртеилскрафт