Ziyosfera

Arab al-Mulk

Араб ал-Мулк (арабча: عرب الملك‎‎) Суриянинг шимоли-ғарбидаги қирғоқбўйи қишлоғи. Маъмурий жиҳатдан Лозиқия муҳофазасининг Жабла округи таркибига киради, Лозиқия шаҳри жанубида жойлашган. Шимолида Жабла шаҳри, шимоли-шарқида Айн аш-Шарқия шаҳарчаси, шарқида Қурфайс ва Дувайр Баабда қишлоқлари ва жанубида Банияс шаҳри жойлашган. Сурия марказий статистика бюроси маълумотларига кўра, 2004-йилги аҳолини рўйхатга олишда Араб ал-Мулк аҳолиси 3 580 киши эканлиги қайд этилган[1]. Қишлоқнинг шимолий қисмида асосан бадавийлардан бўлган сунний мусулмонлар ва Белди ал-Мелек номи билан машҳур бўлган жанубий қисмида нусайрийлар истиқомат қилади[2].

Араб ал-Мулк

عرب الملك
Қишлоқ
35°16′2″Н 35°55′32″Э / 35.26722°Н 35.92556°Э / 35.26722; 35.92556
Мамлакат Сурия
муҳофаза Лозиқия
округ Лозиқия
Ҳукумат
Расмий тил(лар)и араб тили
Аҳолиси
 (2004)
 3,580[1]
Вақт минтақаси УТC+3
Arab al-Mulk xaritada
Arab al-Mulk
Араб ал-Мулк

Географияси

Араб ал-Мулк Ўрта ер денгизи соҳилида, Синн ирмоғининг (Наҳр ас-Синн) ўнг қирғоғида, денгизга қуйилганида жойлашган. Кичик ярим оролни эгаллайди. Қишлоқнинг чап қирғоғидаги жанубий қисми Белди ал-Мелек номи билан машҳур. Қишлоқнинг шимоли-ғарбий томонида узунлиги тахминан 110 метр ва кенглиги 60 метр бўлган кичик сой бор[3].

Тарихи

Эллин даври ва антик давр

Араб ал-Мулк қадимги Финикиянинг Палтос манзилгоҳи саналади[4]. Қадимги шаҳар милоддан аввалги 6-5-асрларда мавжуд бўлган деб ишонилади, бу ҳақда юнон ёзувчиси Кеослик Симониднинг дифирамбларида эслатиб ўтилган. Симонидеснинг айтишича, Юнон мифологиясидаги подшоҳ Мемнон Палтос яқинида дафн этилган. Милоддан аввалги 1-асрда салавкийлар назоратига ўтган[5]. Шаҳар сўнгги эллин даврида гуллаб-яшнаган[6]. 1958-йилда олиб борилган қазишмалар узоқ вақт, милоддан аввалги 5—1-асрлар оралиғида қишлоқнинг шимолий Араб ал-Мулк қисмида аҳоли пунктлари фаолияти йўқлигини кўрсатади[7].

Палтос кейинчалик Сурия вилоятининг бир қисми бўлган даврда Гай Кассий Лонгиннинг ҳарбий лагер бўлиб хизмат қилган. Бу шаҳар милоддан аввалги 1-асрнинг сўнгги чорагида юнон географи Страбон томонидан арадийларнинг қирғоқ бўйидаги шаҳри сифатида тилга олинган ва кейинчалик Сурия шаҳарларидан бири сифатида тилга олинган. Милодий 194-йилда Сурия вилояти Сурия Прима ва Финикияга бўлинганида, Палтос бу иккиси ўртасидаги чегарани белгилаб қўйган ва Сурия Прима таркибига киритилган[5][8].

2-асрда қирғоқ бўйлаб таъсир маркази шимолга силжий бошлаганлиги сабабли, Палтос 3-4-асрлар орасида таназзул даврини бошдан кечирган бўлиши мумкин[6] Римдаги Северан маъмурияти даврида шаҳарда тангалар зарб қилинган[5]. Дания экспедицияси томонидан 1950-йилларнинг охирида қишлоқда топилган бронза тангалар орасида Констансий ИИ (336-361), Аркадий (395-408) ва Юстиниан И (527-565) даврида зарб қилинган тангалар ҳам бўлган[9]. Палтос яшашда давом этган бутун сўнгги Рим ҳукмронлиги даврида ва Византия даврида (милодий 5—6-асрлар) гуллаб-яшнай бошлади[6]. Унда христианлар жамоаси бўлган, эҳтимол базилика черкови бўлган[6] ва Византия ҳукмронлиги даврида епархия (епископ ўрни) бўлиб хизмат қилган. 528-йилда Палтос Габла ва Лаодикия билан бирга Теодория вилоятининг бир қисмини ташкил қилган, вилоят маркази Лаодикия бўлган[5].

Ислом даври ва салибчилар даври

Мусулмонларнинг Сурияни босиб олиши пайтида, 630-йилларда араб лашкарбошиси Убода ибн ал-Сомит Палтосни забт этди ва кўп ўтмай шаҳар „харобага айланди“[10], деб ёзади бу ерга 1229-йилда ташриф буюрган ўрта аср суриялик географ Ёқут Ҳамавий. Шундан сўнг аҳоли бошқа жойларга кўчирилди. Умавийлар сардори Муовия И Палтосдаги қурилиш материалларидан Жаблани яқинидаги реконструксия қилиш учун фойдаланган[5].

Манзилгоҳ фаолияти мусулмонлар истилоси давридан 9—11-асрларгача тўхтаган. Қишлоқнинг Белди ал-Мелек қисмида 11-асрга оид мустаҳкамланган минора харобалари жойлашган бўлиб, бу салибчиларнинг борлигини кўрсатади[11]. Сурия тарихи бўйича мутахассис Уорвик Балнинг сўзларига кўра, салибчилар бу ерда кичик бир қал’а қурган[4]. Бу қаср 1160-йилларда Госпиталлер томонидан сотиб олинган[12]. Улар қасрни Белда ёки Бод деб аташган[3]. Қал’а Баарин ва Қорфейс қал’алари билан бирга Маргатдаги Госпиталлер қал’аси таркибига кирди[13]. 1271-йилда Султон Байбарс бошчилигидаги мамлуклар Крак де Шевале қал’асидаги салибчилар гарнизони мағлубиятга учраганидан сўнг тез орада Белда ва унинг ҳудудларини эгаллаб олдилар[14].

Замонавий давр

Замонавий аҳоли пункти бадавийлар (араблар) томонидан жойлашиши ва қишлоқ турли Усмонли султонларининг (16-аср — 20-аср бошлари) султон мулки таркибига кириши эҳтимоли туфайли ′Араб ал-Мулк номини олди. Сурия қирғоқлари бўйлаб катта ҳудудга эгалик қилган[2]. Араб ал-Мулк — „қироллик уруғидан бўлган араблар“, Балда ал-Мулк — „қироллик уруғидаги балда“ деб таржима қилинади. Балда юнонча Палтоснинг арабча вариантидир[7]. 19-аср охирида Араб ал-Мулкнинг ас-Синн ирмоғидан жанубдаги қисми Палтоснинг кенг харобалари билан ажралиб турарди, дарёнинг шимолда эса катта карвонсарой (хон) жойлашган[15] Балда ал-Мулк маҳалласидаги кичик ўрта аср истеҳкомлари харобалари саёҳатчилар томонидан қайд этилган[9].

Манбалар

  1. ↑ 1,0 1,1 Генерал Cенсус оф Популатион анд Ҳоусинг 2004 (Wайбаcк Мачине сайтида 2019-12-16 санасида архивланган). Сйриа Cентрал Буреау оф Статистиcс (CБС). Латакиа Говернорате. (арабча)
  2. ↑ 2,0 2,1 Тҳе Роял Даниш Аcадемй оф Сcиэнcес анд Леттерс, 2004, п. 15.
  3. ↑ 3,0 3,1 Тҳе Роял Даниш Аcадемй оф Сcиэнcес анд Леттерс, 2004, п. 14.
  4. ↑ 4,0 4,1 Балл, 2007, п. 140.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Тҳе Роял Даниш Аcадемй оф Сcиэнcес анд Леттерс, 2004, п. 47.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Тҳе Роял Даниш Аcадемй оф Сcиэнcес анд Леттерс, 2004, п. 48.
  7. ↑ 7,0 7,1 Тҳе Роял Даниш Аcадемй оф Сcиэнcес анд Леттерс, 2004, п. 90.
  8. ↑ Тҳе Роял Даниш Аcадемй оф Сcиэнcес анд Леттерс, 2004, п. 85.
  9. ↑ 9,0 9,1 Тҳе Роял Даниш Аcадемй оф Сcиэнcес анд Леттерс, 2004, п. 46.
  10. ↑ ле Странге, 1890, п. 416.
  11. ↑ Тҳе Роял Даниш Аcадемй оф Сcиэнcес анд Леттерс, 2004, п. 49.
  12. ↑ Рилей-Смитҳ, 2012, п. 243.
  13. ↑ Рилей-Смитҳ, 2012, п. 91.
  14. ↑ Рилей-Смитҳ, 2012, п. 211.
  15. ↑ Баэдекер, 1876, п. 544.

Адабиётлар

"https://new.ziyosfera.uz/ziyo/19914441" dan olindi