Oriylar

Орийлар — Ҳиндистоннинг кўп минг йиллик тарихида уни биринчи бор истило қилган қабилалар. „Орий“ сўзи қадимий эронзабон қабилаларнинг номи бўлиб „хўжайин“, „аслзода“ маъносини англатган.

О'рта ва юқори Волга ҳавзаларига миграция орқали Урал тилида со'злашувчилар томонидан ассимиляция қилинишидан олдин ҳинд-эрон тилларининг тасдиқланган ва гипотетик тарқалиши харитаси

Қадимги ҳинд манбаларида орийларнинг муқаддас юрти Аряварта ҳақида зикр қилинади. Эроний ва ҳинд-орий қабилалари аждодларининг кенг уруғчилик алоқалари ёки бирлиги, улар тилининг яқинлиги, грамматик ва асосий луғат бойлиги умумий бўлгани, диний тушунчаларнинг бир эканлиги, шунингдек урф-одатлари, оловга топинишнинг ўхшашлиги диққатга сазовор. Қадимда ҳиндлар ва эронийлар бирга яшаб, ҳинд-орий умумийлигини ташкил этганлар.

Уларнинг аждодлари аввало Марказий Осиё ва унга қўшни ўлкаларда яшаганлар деган фикр мавжуд. Бу ҳудудда яшаганларнинг бир гуруҳи Ҳиндистонга, бошқаси эса Ғарбий Осиёга борганлар. Бу жараён милоддан аввалги 2-минг йилликнинг ўрталарида рўй берган. Баъзи олимлар орийларни Ҳиндистонга икки йўл орқали, яъни Кавказ ва Марказий Осиё орқали ўтиши мумкинлигини тахмин қиладилар. Бу жараён бир неча юз йиллар мобайнида рўй берган.

Ўша даврда маҳаллий қабилалар билан ҳарбий тўқнашувлар, орий қабилаларнинг ичида ҳам ўзаро низолар бўлиб турган. Ҳинд-орийларнинг Ҳиндистонда маҳаллий аҳоли билан ассимилясия жараёни ва орийларнинг Шарққа ҳаракати тезроқ кечган. Орийлар маҳаллий қабилаларнинг ижтимоий, сиёсий тизимига маълум даражада ўзгартиришлар киритган, ўз навбатида, ҳиндларнинг диний тушунчалари ҳам ҳинд-орийларга ўз таъсирини кўрсатган. Аста-секин ҳинд-орий ва маҳаллий қабила ютуқларини мужассамлаштирган, Шимолий ҳамда Шарқий Ҳиндистоннинг анчагина аҳолиси учун умумий бўлиб қолган янги маданият вужудга келган.

Нацист тушунчалари

19-асрда, санскрит ва буддист ёзувларини ното'г'ри тушуниш туфайли, ба'зи Г'арб олимлари ирқчи тушунчани ишлаб чиқдилар: оқ танли, сарг'иш сочли шимолий "орийлар" гуруҳи Шимолий Европада пайдо бо'лган, дунёнинг турли қисмларини забт этган ва йирик цивилизацияларга асос солган. Кейинчалик улар маҳаллий аҳоли билан никоҳланиб, нопок бо'либ қолишган.

Ушбу назарияга асосланиб, 20-асрнинг бошларида нацистлар Германияси о'зининг юқори ирқини (Ҳерренрассе) арийлар деб атаган. Улар немисларни энг соф шимолий халқлар қаторига киритишган ва яҳудийлар ва ло'лиларга қарши камситувчи, забт этувчи ва ё'қ қилувчи стратегияларни қо'ллаганлар. Ирқий тозалаш орқали нацистлар партияси Германиянинг қолган юқори аҳолисини "орийлар" деб атаган. Бу одамлар гуруҳи Гитлер узун бо'йли, бақувват ва темир каби қаттиқ деб та'рифлаган юқори ирқ эди.

Нацистлар партияси а'золари ко'пинча "арян" со'зининг асл ма'носини о'згартириб, уни нафақат евгеника учун, балки "соф немислар"га ҳам нисбатан ишлатиб, шу билан лотинлар ва славянлар каби бошқа ирқларга нисбатан камситишган, гарчи лотинлар ва славянлар ҳам нацистлар та'рифига мансуб бо'лсалар ҳам.

Нацистлар партияси ирқий устунликка интилган ва ҳатто арияликлар ҳам ко'пинча тозаланган ва о'лдирилган. Улар о'з мақсадларига "паст даражадаги одамлар" деб аталадиганларни, хусусан, ногиронлар, гомосексуаллар, руҳий касаллар, немис яҳудийлари ва Германиядаги ло'лиларни та'қиб қилиш орқали эришдилар.

Илгари академик қо'лланилиши

Ҳиндистоннинг энг қадимги ше'рият антологияси бо'лган Ригведа ва бошқа қадимий ҳинд матнларини о'рганаётган олимлар қадимги даврларда "орийлар" деб номланган гуруҳ Ҳиндистоннинг шимоли-г'арбий қисмидан (Панжоб минтақаси) жануби-шарқга ко'чиб о'тиб, Гангес дарёси ҳавзаси ва Ямуна дарёсининг о'рта оқимига етиб бориб, аста-секин бутун Ҳиндистон ярим оролини забт этган деган хулосага келишган. 18-асргача "орийлар" атамаси шунчаки замонавий "ҳинд-орийлар" тушунчасига тенг эди.

19-асрда Макс Мюллер орийлар босқини гипотезасини илгари сурди.

Жозеф-Артур Гаубино ва Хюстон Чемберлен каби олимлар "орийлар" тушунчасини кенгайтириб, уни "ҳинд-орийлар"дан "прото-ҳинд-европаликлар"гача кенгайтирдилар. Улар прото-ҳинд-европаликлар сарг'иш сочли ва ко'к ко'зли Шимолий ирқ эканлигига ишонишган, кейинчалик улар бошқа турли ирқларни ёйиб, забт этиб, цивилизацияларни барпо этишган. Бу назария ишончсиз эканлиги исботланган. Ҳинд-европаликларнинг келиб чиқиши ҳақида бир нечта фаразлар мавжуд, аммо Шимолий Европа киритилмаган (яна бир назария шундаки, норвегияликлар Шимолий Европага жанубдан ко'чиб келишган).

Адабиёт

• Темур Ғиёсов, „Қадимги Ҳиндистон тарихи“, Тошкент, 2000;
• Бонгард — Левин Г. М., Илин Г. Ф., „Древняя Индия“, Москва, 1969;
• „Индия в древности“, Москва, 1985.