Arman tili
Арман тили (эндоним: հայերեն, ҳаерен, [ҳɑжɛˈɾɛн] деб талаффуз қилинади) — Ҳинд-европа тиллар оиласига мансуб бўлиб, Арман тиллари мустақил тармоғидаги ягона а’зодир. Бу тил Арман халқининг она тили ва Арманистоннинг расмий тили ҳисобланади.[1] Тарихан Арман тоғликларида гаплашилган арман тили бугунги кунда Арманистон диаспораси орасида ҳам кенг қўлланилади.[2] Арман тили ўз ёзув тизими — арман алифбосида ёзилади, у 405-йилда авлиё Месроп Маштоц томонидан яратилган.[3] Дунё бўйлаб арман тилида сўзлашувчиларнинг тахминий сони 5-7 миллион орасида.[4]
| Арман тили | |
|---|---|
|
| |
| Миллий номи | հայերեն |
| Мамлакатлар | Арманистон, Россия, АҚШ, Франсия, Грузия, Эрон, Сурия, Аргентина, Озарбайжон, Туркия, Ливан, Украина, Иордан, Қозоғистон, Ўзбекистон, Канада, Юнонистон, Туркманистон, Исроил, Фаластин, Ироқ, Можаристон, Болгария, Абхазия, Чехия, Миср, Кипр, Эстония, Гондурас, Руминия, Қирғизистон, Тожикистон, Ҳиндистон[1] |
| Расмийлик ҳолати |
|
| Сўзлашувчиларнинг умумий сони | 6,4 млн |
| Туркумланиши | |
| Тил оиласи | Ҳинд-европа тиллари |
| Алифбоси | Арман ёзуви |
| Тил кодлари | |
| ИСО 639-1 | ҳй |
| ИСО 639-2 | арм (Б); ҳе (Т) |
| ИСО 639-3 | е |
Тарихи
Асосий мақола: Прото-арман тили
Арман тили ҳинд-европа тилларининг мустақил тармоғидир.[5] Бу тил ўз оиласидаги ўзига хос фонологик ўзгаришлари билан тилшунослар учун қизиқ ҳисобланади. Арман тили сатемизация жараёнларини сентумизацияга қараганда кўпроқ намоён қилади, бироқ у бу икки гуруҳнинг ҳеч бирига киритилмайди.[6] Ба’зи тилшунослар Арман, Юнон (ва Фригия), Албан ва Ҳинд-Эрон тиллари бир-бирига диалект жиҳатидан яқин бўлган деган хулосага келишган;[7][8][9] Ушбу тахминий диалект гуруҳида прото-арман тили прото-юнон (сентум гуруҳи) ва прото-ҳинд-эрон (сатем гуруҳи) тиллари ўртасида жойлашган эди.[10] Роналд И. Ким арман тилини болтиқ-славян тиллари билан боғловчи ўзига хос морфологик ривожланишларни қайд этган.[11]
Арман тилининг узоқ адабий тарихи бор бўлиб, унинг энг қадимги сақланиб қолган матни В асрга оид Инжил таржимасидир.[12] Арман тилига дастлаб таржима қилинган яна бир матн — Арман Александр романи бўлиб, у ҳам В асрга тегишлидир.[13] Арман тилининг луғати тарихан Ғарбий Ўрта Эрон тилларидан, хусусан, Парфия тилидан та’сирланган.[14] Арман тилининг сўз ясалиши морфологияси ва синтаксиси ҳам Парфия тили билан бўлган тил алоқалари та’сирида шаклланган, аммо бу та’сир луғат бойлигига қараганда камроқ даражада бўлган.[15] Юнон, Форс ва Сурия тиллари билан бўлган алоқалар натижасида арман тилига бир қатор сўзлар кирган.[8] Арман тилининг икки стандарт замонавий адабий шакли мавжуд: Шарқий арман тили (асосан Арманистонда сўзлашилади) ва Ғарбий арман тили (дастлаб замонавий Туркия ҳудудида, Арман геноцидидан кейин эса асосан диаспорада сўзлашилади).[16] Шарқий ва Ғарбий арман тиллари ўртасида сезиларли фарқлар мавжуд бўлса-да, улар етарли даражада та’сирланишдан сўнг ўзаро тушунарли бўлади.[17][18][19][20] Ба’зи шевалар, масалан, Ҳомшеци, бошқа арман тилининг турлари билан ўзаро тушунарлиликка эга эмас.[21]
Арманлар тарихда анча олдинроқ ма’лум бо’лган (масалан, милоддан аввалги ВИ асрга оид Беҳистун ёзувида ва Ксенофонтнинг милоддан аввалги ИВ асрга оид “Анабасис” асарида тилга олинган), аммо арман тилидаги энг қадимги сақланиб қолган ёзувлар тошга ўйилган бўлиб, улар Меҳенагир деб аталади.[22][23][24][25] Арман алифбоси 405-йилда Месроп Маштоц томонидан яратилган бўлиб, у дастлаб 36 та ҳарфдан иборат эди.[3] У, шунингдек, ба’зи манбаларда Грузин алифбоси ва Кавказ Албан алифбосини яратгани билан ҳам э’тироф этилади.[26]
Манбалар
- ↑ „20-модда“, Арманистон Республикаси Конституцияси, 2015-йилги (Арман).
- ↑ Стоне, Мичаэл Э. (2003). „Армениа: А Ҳисториcал Атлас. Бй Роберт Ҳ. Ҳеwсен. Чиcаго: Университй оф Чиcаго Пресс, 2001. хвиии, 341 пп. Библиограпҳй. Чронологй. Индех. Иллустратионс. Мапс. CИТЕРЕФСтоне200350.00, ҳард боунд“. Славиc Ревиэw. 62-жилд, № 1. 174–175-бет. дои:10.2307/3090500. ИССН 0037-6779.
- ↑ 3,0 3,1 ДЕМИРCҲЙАН, АРМЕНУҲИ (2024-01-12). „СҲЕЛВИНГ ИНВЕНТОРЙ ОФ МЕСРОП МАСҲТОТС СИГН ОФ НАТИОНАЛ ДЕФЕНСЕ“. ЖОУРНАЛ ФОР АРМЕНИАН СТУДИЭС. 4-жилд, № 63. 13–30-бет. дои:10.24234/жоурналфорарменианстудиэс.в4и63.69. ИССН 1829-0531.
- ↑ „Мах Планcк Институте фор Эволутионарй Антҳропологй“, Энcйcлопедиа оф Анимал Cогнитион анд Беҳавиор, Чам: Спрингер Интернатионал Публишинг, 4142–4142-бет, 2022, ИСБН 978-3-319-55064-0, қаралди: 2024-12-14
- ↑ „Тҳе Индо-Эуропеан лангуаге фамилй“, Индо-Эуропеан Лингуистиcс, Cамбридге Университй Пресс, 1–26-бет, 2007-10-18, қаралди: 2024-12-14
- ↑ Пиcард, Марc (1996-06). „Роберт С.П. Беэкес. Cомпаративе Индо-Эуропеан Лингуистиcс: Ан Интродуcтион. Амстердам: Жоҳн Бенжаминс. 1995. Пп. ххии + 376. УС$75.00 (ҳардcовер), cитатион магазине cс1 cс1-проп-еар-ранге-аббревиатед4.95 (софтcовер)“. Cанадиан Жоурнал оф Лингуистиcс/Ревуэ cанадиэнне де лингуистиқуэ. 41-жилд, № 2. 184–187-бет. дои:10.1017/с0008413100016339. ИССН 0008-4131.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ Пиcард, Марc (1996-06). „Роберт С.П. Беэкес. Cомпаративе Индо-Эуропеан Лингуистиcс: Ан Интродуcтион. Амстердам: Жоҳн Бенжаминс. 1995. Пп. ххии + 376. УС$75.00 (ҳардcовер), cитатион магазине cс1 cс1-проп-еар-ранге-аббревиатед4.95 (софтcовер)“. Cанадиан Жоурнал оф Лингуистиcс/Ревуэ cанадиэнне де лингуистиқуэ. 41-жилд, № 2. 184–187-бет. дои:10.1017/с0008413100016339. ИССН 0008-4131.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ 8,0 8,1 Греппин, Жоҳн А. C.; Cлаcксон, Жамес (1996-12). „Тҳе Лингуистиc Релатионшип бетwеэн Армениан анд Греэк“. Лангуаге. 72-жилд, № 4. 804-бет. дои:10.2307/416105. ИССН 0097-8507.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ Мартиросян, Ҳрач (2010-12-31), „Тҳе плаcе оф Армениан ин тҳе Индо-Эуропеан лангуаге фамилй: тҳе релатионшип wитҳ Греэк анд Индо-Ираниан“, Жоурнал оф Лангуаге Релатионшип, Горгиас Пресс, 85–138-бет, қаралди: 2024-12-14
- ↑ „ДИАЛЕCТАЛ ДИФФЕРЕНCЕС“, Тҳе Девелопмент оф тҳе Прото-Индо-Эуропеан Ларйнгеалс ин Греэк, Берлин, Бостон: ДЕ ГРУЙТЕР, қаралди: 2024-12-14
- ↑ Ким, Роналд И. (2018-06-11), „115. Тҳе пҳонологй оф Балто-Славиc“, Ҳандбоок оф Cомпаративе анд Ҳисториcал Индо-Эуропеан Лингуистиcс, Де Груйтер, 1974–1985-бет, қаралди: 2024-12-14
- ↑ Тҳомсон, Роберт W. (2014-01-01), „Тҳе Мажор Wоркс оф Армениан Ҳисториограпҳй (Cлассиcал анд Медиэвал)“, Армениан Пҳилологй ин тҳе Модерн Эра, БРИЛЛ, 303–320-бет, ИСБН 978-90-04-27096-1, қаралди: 2024-12-14
- ↑ Гуртнер, Даниэл М. (2018-12). „Армениан Апоcрйпҳа Релатинг То Ангелс Анд Библиcал Ҳероэс. Бй Мичаэл Э.Стоне. Эарлй Жудаисм анд Иц Литературе, 45. Атланта: СБЛ Пресс, 2016. Пп. хиии + 307. $55.95“. Религиоус Студиэс Ревиэw. 44-жилд, № 4. 479–480-бет. дои:10.1111/рср.13731. ИССН 0319-485Х.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ Wиндфуҳр, Гернот, муҳ. (2013-05-13). „Тҳе Ираниан Лангуагес“. дои:10.4324/9780203641736.
{{cите магазине}}: Cите магазине реқуирес|магазине=(ёрдам) - ↑ Меер, Робин (2023-12-07), „Отҳер cасес оф Ираниан–Армениан паттерн реплиcатион“, Ираниан Сйнтах ин Cлассиcал Армениан, Охфорд Университй ПрессОхфорд, 170–213-бет, ИСБН 0-19-885109-Х, қаралди: 2024-12-14
- ↑ Адалиан, Роубен Паул (2004-01-08), „Америcан дипломатиc cорреспонденcе ин тҳе аге оф масс мурдер: тҳе Армениан Геноcиде ин тҳе УС арчивес“, Америcа анд тҳе Армениан Геноcиде оф 1915, Cамбридге Университй Пресс, 146–184-бет, қаралди: 2024-12-14
- ↑ Фелекян, Манук; Тиоян, Сусанна (2023-03-27). „Феатурес оф лехиcограпҳй оф Wестерн Армениан неологисмс“. ЖОУРНАЛ ФОР АРМЕНИАН СТУДИЭС. 1-жилд, № 60. 14–24-бет. дои:10.24234/жоурналфорарменианстудиэс.в1и60.29. ИССН 1829-0531.
- ↑ „Wестерн Армениан“, Wикипедиа (инглизча), 2024-11-18, қаралди: 2024-12-14
- ↑ „Эастерн Армениан“, Wикипедиа (инглизча), 2024-11-08, қаралди: 2024-12-14
- ↑ Саргсян, Ҳасмик (2022-10-28). „Тҳе Формс оф тҳе Индефините Артиcле ин Эастерн Армениан Пре-Модерн, Эарлй анд Cоллоқуиал Эастерн Армениан Соурcес“. Армениаcа. № 1. дои:10.30687/арм/9372-8175/2022/01/009. ИССН 2974-6051.
{{cите магазине}}: лине феэд чараcтер ин|титле=ат поситион 56 (ёрдам) - ↑ Стоне, Мичаэл Э. (2003). „Армениа: А Ҳисториcал Атлас. Бй Роберт Ҳ. Ҳеwсен. Чиcаго: Университй оф Чиcаго Пресс, 2001. хвиии, 341 пп. Библиограпҳй. Чронологй. Индех. Иллустратионс. Мапс. CИТЕРЕФСтоне200350.00, ҳард боунд“. Славиc Ревиэw. 62-жилд, № 1. 174–175-бет. дои:10.2307/3090500. ИССН 0037-6779.
- ↑ Бреннан, Шане (2022-05-31), „Хенопҳон Дидаскалос: Леадерс анд Леадершип ин Анабасис“, Хенопҳон'с Анабасис, Эдинбургҳ Университй Пресс, 82–135-бет, ИСБН 978-1-4744-8988-1, қаралди: 2024-12-14
- ↑ Атажанов, Муҳиддин (2024-07-30). „CЕРТАИН CОНСИДЕРАТИОНС ОН ТҲЕ ҲИСТОРЙ ОФ СОCИО-ЭCОНОМИC РЕЛАТИОНС ИН ТҲЕ СОCИЕТЙ ОФ ТҲЕ ЛОWЕР АМУДАРЙА РЕГИОН (ХТҲ CЕНТУРЙ БC – ФИРСТ ҲАЛФ ОФ ТҲЕ ВИТҲ CЕНТУРЙ БC)“. ТАМАДДУН НУРИ ЖУРНАЛИ. 7-жилд, № 58. 251–254-бет. дои:10.69691/нҳхс4ф12. ИССН 2181-8258.
{{cите магазине}}: Чеcк|дои=валуэ (ёрдам) - ↑ Назаров, П; Исроилов, Ж (2022-06-03). „О'заро қариндош бо'лмаган тиллар кесимида лексик қиёслашлар (о'збек ва гот тиллари мисолида)“. Замонавий лингвистик тадқиқотлар: хорижий тажрибалар, истиқболли изланишлар ва тилларни ўқитишнинг инновацион усуллари. № 1. 90–91-бет. дои:10.47689/лингуистиc-ресеарч-вол-исс1-пп90-91. ИССН 2249-5959.
- ↑ Мовсисян, Артак (2019-04-30), „Фром Петроглйпҳс то Алпҳабет.“, Овер тҳе Моунтаинс анд Фар Аwай: Студиэс ин Неар Эастерн ҳисторй анд арчаэологй пресентед то Миржо Салвини он тҳе оccасион оф ҳис 80тҳ биртҳдай, Арчаэопресс Публишинг Лтд, 359–370-бет, қаралди: 2024-12-14
- ↑ Чкҳартишвили, Мариам (2021-01-01). „НАРРАТИВЕ СОУРCЕС ОН ТҲЕ CРЕАТИОН ОФ ГЕОРГИАН АЛПҲАБЕТ“. ПРО ГЕОРГИА. ЖОУРНАЛ ОФ КАРТВЕЛОЛОГИCАЛ СТУДИЭС. 31-жилд, № 31. 101–113-бет. дои:10.32690/1230-1604/чкҳартишвили. ИССН 1230-1604.