Astronomiya

Астрономия — осмон жисмлари ва ҳодисаларини ўрганувчи табиий фан. Астрономия келиб чиқиши ва эволюциясини тушунтириш учун математика, физика ва кимёдан фойдаланилади. Қизиқарли обектлар қаторига сайёралар, ойлар, юлдузлар, туманликлар, галактикалар ва кометалар киради. Тегишли ҳодисаларга ўта янги юлдуз портлашлари, гамма нурларининг портлашлари, квазарлар, блазарлар, пулсарлар ва космик микротўлқинли фон радиацияси киради. Умуман олганда, астрономия Ер атмосферасидан ташқарида пайдо бўлган ҳамма нарсани ўрганади. Космология астрономиянинг бутун оламни ўрганадиган бўлимидир[1].
Астрономия энг қадимги табиий фанлардан биридир. Ёзилган илк тарихдаги сивилизациялар тунги осмонни услубий кузатишлар билан шуғулланган. Буларга бобилликлар, юнонлар, ҳиндлар, мисрликлар, хитойлар, майялар ва Америка қитъасининг кўплаб қадимги маҳаллий халқлари киради . Ўтмишда астрономия астрометрия, самовий навигация, кузатув астрономияси ва календарларни яратиш каби турли хил фанларни ўз ичига олган. Ҳозирги кунда профессионал астрономия кўпинча астрофизика билан бир хил деб айтилади[2].
Профессионал астрономия кузатув ва назарий соҳаларга бўлинади. Кузатув астрономияси астрономик обектларни кузатишдан маълумотларни олишга қаратилган. Кейинчалик бу маълумотлар физиканинг асосий тамойиллари ёрдамида таҳлил қилинади. Назарий астрономия астрономик об’эктлар ва ҳодисаларни тасвирлаш учун компютер ёки аналитик моделларни ишлаб чиқишга йўналтирилган. Бу икки соҳа бир-бирини тўлдиради. Назарий астрономия кузатиш натижаларини тушунтиришга интилади ва кузатишлар назарий натижаларни тасдиқлаш учун ишлатилади.
Астрономия ривожининг қисқача тарихи.
Астрономия ҳам бошқа барча фанлар сингари жамиятнинг амалий эҳтиёжлари асосида вужудга келган. Астрономиянинг куртаклари Бобил, Миср, Марказий Осиё, Хитой, Ҳиндистон каби мамлакатларда бундан бир неча минг йил аввал пайдо бўлган. Астрономия ҳаваскорлар фаол рол ўйнайдиган кам сонли фанлардан биридир. Бу, айниқса, вақтинчалик ҳодисаларни аниқлаш ва кузатиш учун тўғри келади. Ҳаваскор астрономлар кўплаб муҳим кашфиётлар, масалан, янги кометаларни топишда ёрдам беришди.

.
Астрономия (юнонча ἀсрóнмоíа дан ἄстун астрон, „юлдуз“ ва -номо -номиа — номос номос, „қонун“ ёки „маданият“ сўзларидан) „таржимасига боғлиқ бўлган маданият“ деган маънони англатади. Астрономияни астрология билан чалкаштириб юбормаслик керак, яъни инсон ишлари самовий жисмларнинг позициялари билан боғлиқ деб даъво қиладиган эътиқод тизими[4]. Гарчи иккала соҳа умумий келиб чиқишига эга бўлса-да, энди улар бутунлай ажралиб туради[5].
"Астрономия" ва „астрофизика“ атамаларидан фойдаланиш
"Астрономия" ва „астрофизика“ синонимлардир[6][7][8]. Қаттиқ луғат таърифларига асосланиб, „астрономия“ „Ер атмосферасидан ташқаридаги жисмлар ва моддаларни, уларнинг физик-кимёвий хусусиятларини ўрганиш“ деган маънони англатади[9], „астрофизика“ эса астрономиянинг „хулқ-атвори, хатти-ҳаракати“ билан шуғулланадиган бўлимига ишора қилади. Осмон жисмлари ва ҳодисаларининг физик хусусиятлари ва динамик жараёнлари[10]. Айрим ҳолларда, Франк Шу томонидан ёзилган „Жисмоний олам“ дарслигининг кириш қисмидаги каби, „астрономия“ мавзуни сифатли ўрганишни тавсифлаш учун ишлатилиши мумкин, „астрофизика“ эса фаннинг физикага йўналтирилган версиясини тавсифлаш учун ишлатилади[11]. Бироқ, замонавий астрономик тадқиқотларнинг аксарияти физика билан боғлиқ мавзулар билан шуғулланганлиги сабабли, замонавий астрономияни аслида астрофизика деб аташ мумкин[6]. Астрометрия каби баъзи соҳалар астрофизика эмас, балки фақат астрономиядир. Олимлар ушбу мавзу бўйича тадқиқот олиб борадиган турли бўлимлар қисман физика бўлими билан тарихан боғланганлигига қараб, „астрономия“ ва „астрофизика“ дан фойдаланиши мумкин[7] ва кўплаб профессионал астрономлар астрономия эмас, балки физика даражасига эга[8]. Бу соҳадаги етакчи илмий журналларнинг айрим номлари орасида Тҳе Астрономиcал Жоурнал, Тҳе Астропҳйсиcал Жоурнал ва Астрономй &амп амп Астропҳйсиcс киради.
Тарихи

Қадимги даврлар
Илк тарихий даврларда астрономия фақат кўзга кўринадиган жисмларнинг ҳаракатларини кузатиш ва башорат қилишдан иборат эди. Баъзи жойларда илк маданиятлар астрономик мақсадларга эга бўлган улкан артефактларни йиғишган. Бу расадхоналардан тантанали фойдаланишдан ташқари фаслларни аниқлашда ҳам фойдаланиш мумкин, бу эса экинларни қачон экиш кераклигини билиш ва йил узунлигини тушунишда муҳим омил ҳисобланади[12].
Телескоп каби асбоблар ихтиро қилинишидан олдин, юлдузларни эрта ўрганиш яланғоч кўз ёрдамида амалга оширилган. Сивилизациялар, хусусан, Месопотамия, Греция, Форс, Ҳиндистон, Хитой, Миср ва Марказий Америкада ривожланиб борар экан, астрономик расадхоналар йиғилиб, олам табиати ҳақидаги ғоялар ривожлана бошлади. Илк астрономиянинг аксарияти юлдузлар ва сайёраларнинг жойлашувини хариталашдан иборат бўлиб, бу фан ҳозир астрометрия деб аталади. Бу кузатишлар натижасида сайёраларнинг ҳаракати ҳақидаги дастлабки тасаввурлар шаклланди, Қуёш, Ой ва Ернинг оламдаги табиати фалсафий жиҳатдан ўрганилди. Ер Қуёш, Ой ва юлдузлар атрофида айланадиган коинотнинг маркази эканлигига ишонишган. Бу коинотнинг геосентрик модели ёки Птолемей номи билан аталган Птолемей тизими сифатида танилган[13].

Айниқса, муҳим эрта ривожланиш бобилликлар орасида бошланган математик ва илмий астрономиянинг бошланиши бўлиб, кўплаб бошқа сивилизацияларда ривожланган кейинги астрономик анъаналарга асос солган[14]. Бобилликлар ой тутилишининг сарос деб номланувчи такрорий циклда такрорланишини аниқладилар[15].

Бобилликлардан кейин қадимги Юнонистон ва эллинистик дунёда астрономия соҳасида сезиларли ютуқларга эришилди. Юнон астрономияси бошиданоқ самовий ҳодисалар учун оқилона, жисмоний тушунтириш излаш билан тавсифланади[16]. Милоддан аввалги ИИИ асрда Самослик Аристарх Ой ва Қуёшнинг ўлчами ва масофасини ҳисоблаб чиқди ва у Ер ва сайёралар Қуёш атрофида айланадиган Қуёш тизимининг моделини таклиф қилди, ҳозир гелиоцентрик модел деб аталади[17]. Милоддан аввалги ИИ асрда Гиппарх прецессияни кашф этди, Ойнинг ҳажми ва масофасини ҳисоблаб чиқди ва астролаб каби энг қадимги астрономик асбобларни ихтиро қилди[18]. Гиппарх, шунингдек, 1020 юлдуздан иборат кенг қамровли каталогни яратди ва шимолий ярим шардаги юлдуз туркумларининг аксарияти юнон астрономиясидан олинган[19]. Антикитера механизми (тах. 150.Милоддан аввалги йиллар) маълум бир сана учун Қуёш, Ой ва сайёраларнинг жойлашишини ҳисоблаш учун мўлжалланган дастлабки аналог компютер эди. Худди шундай мураккабликдаги технологик артефактлар ХИВ асргача, яъни Европада механик астрономик соатлар пайдо бўлгунга қадар қайта пайдо бўлмади[20].
Ўрта давр
Ўрта асрларда Европада бир қатор муҳим астрономлар жойлашган. Ричард Уоллингфорд (1292—1336) астрономия ва ҳорологияга катта ҳисса қўшган, шу жумладан биринчи астрономик соат, сайёралар ва бошқа астрономик жисмлар орасидаги бурчакларни ўлчаш имконини берувчи Тўртбурчак, шунингдек Албион деб номланган экваториум ихтироси. Ой, қуёш ва сайёра узунликлари каби астрономик ҳисоблар учун ишлатилиши ва тутилишларни башорат қилиши мумкин эди. Никол Оресме (1320—1382) ва Жан Буридан (1300—1361) биринчи бўлиб Ернинг айланиши ҳақидаги далилларни муҳокама қилишди, бундан ташқари, Буридан сайёраларни кўрсатишга қодир бўлган импулс назариясини (замонавий инерция назариясининг салафи) ишлаб чиқдилар. Фаришталарнинг аралашувисиз ҳаракатланишга қодир эди[21]. Георг фон Пеуэрбах (1423—1461) ва Региомонтанус (1436—1476) ўн йиллар ўтиб Коперникнинг гелиоцентрик моделини ишлаб чиқишда астрономик тараққиётга ёрдам берди.
Астрономия ислом оламида ва дунёнинг бошқа қисмларида ривожланди. Бу ИХ аср бошларига келиб мусулмон дунёсида биринчи астрономик расадхоналарнинг пайдо бўлишига олиб келди[22][23][24]. 964-йилда маҳаллий гуруҳдаги энг катта галактика бўлган Андромеда галактикаси форс мусулмон астрономи Абдурраҳмон ал-Сўфи томонидан ўзининг „Собит юлдузлар китоби“ да тасвирланган[25]. СН 1006 ўта янги юлдузи, қайд этилган тарихдаги энг ёрқин катталикдаги юлдуз ҳодисаси, 1006-йилда мисрлик араб астрономи Али ибн Ридван ва хитойлик астрономлар томонидан кузатилган. Илм-фанга салмоқли ҳисса қўшган ислом (асосан форс ва араб) астрономларидан баъзилари Ал-Баттаний, Тҳебит, Абдурраҳмон ас- Софи, Беруний, Абу Ишоқ Иброҳим аз-Зарқолий, Ал-Биржандий ва астрономларни ўз ичига олади. Марага ва Самарқанд расадхоналари. Ўша даврда астрономлар кўплаб арабча номларни киритдилар, ҳозир алоҳида юлдузлар учун фойдаланилади[26][27].
Шунингдек, Буюк Зимбабве ва Тимбуктудаги[28] харобалари астрономик расадхоналар жойлашган бўлиши мумкин, деб ишонилади[29]. Классикдан кейинги Ғарбий Африкада астрономлар юлдузлар ҳаракати ва фасллар билан боғлиқлигини ўрганиб, мураккаб математик ҳисоблар асосида осмон жадвалларини, шунингдек, бошқа сайёралар орбиталарининг аниқ диаграммаларини туздилар. Сонгхай тарихчиси Маҳмуд Кати 1583-йил август ойида метеорит оқимини ҳужжатлаштирган[30][31]. Оврўполиклар илгари Африканинг Саҳрои Кабирида мустамлакачиликдан олдинги ўрта асрларда астрономик кузатувлар бўлмаганига ишонишган, аммо замонавий кашфиётлар бунинг аксини кўрсатмоқда[32][33][34][35].
Олти асрдан кўпроқ вақт давомида (ўрта асрларнинг охирларида қадимги таълимнинг қайта тикланишидан маърифат давригача) Рим-католик черкови астрономияни ўрганишга, эҳтимол, бошқа барча институтларга қараганда кўпроқ молиявий ва ижтимоий ёрдам берди. Черковнинг сабаблари орасида Пасха санасини топиш ҳам бор эди[36].
Илмий инқилоб


Уйғониш даврида Николай Коперник қуёш тизимининг гелиосентрик моделини таклиф қилди. Унинг иши Галилео Галилей томонидан ҳимояланган ва Ёханнес Кеплер томонидан кенгайтирилган. Кеплер биринчи бўлиб Қуёш атрофидаги сайёраларнинг ҳаракати тафсилотларини тўғри тасвирлайдиган тизимни яратди. Бироқ, Кеплер ўзи ёзган қонунлар орқасида назарияни шакллантиришга муваффақ бўлмади[37]. Айнан Исаак Нютон самовий динамика ва тортишиш қонуни ихтироси билан ниҳоят сайёраларнинг ҳаракатини тушунтириб берди. Нютон ҳам акс эттирувчи телескопни ишлаб чиқди.[38].
Телескопнинг ҳажми ва сифатининг яхшиланиши кейинги кашфиётларга олиб келди. Инглиз астрономи Жон Фламстед 3000 дан ортиқ юлдузларни каталогига киритган[39]. Ниcолас Лоуис де Лаcаилле томонидан янада кенгроқ юлдуз каталоглари ишлаб чиқарилган. Астроном Уилям Герсчел туманлик ва кластерларнинг батафсил каталогини тузди ва 1781-йилда топилган биринчи янги сайёра Уран сайёрасини кашф этди[40].
ХВИИИ—ХИХ асрларда Леонҳард Эйлер, Алексис Клод Клер ва Жан ле Ронд д’Алембер томонидан уч тана муаммосини ўрганиш Ой ва сайёралар ҳаракати ҳақида аниқроқ башорат қилишга олиб келди. Бу иш Жозеф-Луи Лагранж ва Пер Симон Лаплас томонидан янада такомиллаштирилди, бу сайёралар ва ойларнинг массаларини уларнинг бузилишларидан ҳисоблаш имконини берди[41].
Астрономиядаги муҳим ютуқлар янги технологиялар, жумладан, спектроскоп ва фотографиянинг жорий этилиши билан содир бўлди. Жозеф фон Фраунгофер 1814-15 йилларда Қуёш спектрида 600 га яқин чизиқни кашф этди. 1859-йилда Густав Кирхгоф турли элементларнинг мавжудлиги билан изоҳлади. Юлдузлар Ернинг Қуёшига ўхшашлиги исботланган, аммо ҳарорат, масса ва ўлчамларнинг кенг диапазонига эга[26].
Эр галактикаси, Сомон йўлининг ўзига хос юлдузлар гуруҳи сифатида мавжудлиги „ташқи“ галактикалар мавжудлиги билан бирга фақат ХХ асрда исботланган. Ушбу галактикаларнинг кузатилган рецессияси коинотнинг кенгайишини кашф қилишга олиб келди[42]. Назарий астрономия қора туйнуклар ва нейтрон юлдузлари каби об’эктларнинг мавжудлиги ҳақидаги спекüласёнлара олиб келди, улар квазарлар, пулсарлар, блазарлар ва радиогалактикалар каби кузатилган ҳодисаларни тушунтириш учун ишлатилган. ХХ асрда жисмоний космология катта ютуқларга эришди. 1900-йилларнинг бошларида Катта портлаш назарияси модели шакллантирилди, бу космик микротўлқинли фон нурланиши, Хаббл қонуни ва элементларнинг космологик кўплиги билан исботланган. Космик телескоплар одатда атмосфера томонидан блокланган ёки лойқаланган электромагнит спектрнинг қисмларини ўлчаш имконини берди. 2016-йилнинг лойиҳаси ўтган сентябр ойида тортишиш тўлқинларининг далилларини аниқлагани маълум бўлди[43][44].
| Жисмоний жараён | Экспериментал восита | Назарий модел | Тушунтиради / башорат қилади |
| Гравитация | Радио телескоплар | Ўз-ўзини тортиш тизими | Юлдуз тизимининг пайдо бўлиши |
| Ядро синтези | Спектроскопия | Юлдузлар эволюцияси | Юлдузлар қандай порлайди ва металлар қандай пайдо бўлади |
| Катта портлаш | Ҳуббле космик телескопи, CОБЕ | Коинотнинг кенгайиши | Коинот ёши |
| Квант тебранишлари | Спектроскопия, Тунел микроскопияси | Космик инфляция | Яссилик муаммоси |
| Гравитацион қулаш | Рентген астрономияси | Умумий нисбийлик | Андромеда галактикаси марказидаги қора туйнуклар |
| Юлдузларда CНО айланиши | Неутрино детекторлари | Массив юлдузлар учун асосий энергия манбаи. |

- Юлдуз массаси спектрининг келиб чиқиши нима? Яъни, нега астрономлар юлдуз массаларининг бир хил тақсимланишини — бошланғич масса функсиясини — афтидан, дастлабки шароитлардан қатъий назар кузатадилар?[45] Юлдузлар ва сайёраларнинг шаклланишини чуқурроқ тушуниш керак.
- Коинотда бошқа ҳаёт борми? Айниқса, бошқа ақлли ҳаёт борми? Агар шундай бўлса, Ферми парадоксини қандай изоҳлаш мумкин? Бошқа жойларда ҳаёт мавжудлиги муҳим илмий ва фалсафий аҳамиятга эга.[46][47] Қуёш тизими нормалми ёки атипикми?
- Қоронғу материя ва қоронғу энергиянинг табиати қандай? Булар коинотнинг эволюцияси ва тақдирида ҳукмронлик қилади, аммо уларнинг асл табиати номаълумлигича қолмоқда.[48]
- Коинотнинг якуний тақдири қандай бўлади?[49]
- Биринчи галактикалар қандай пайдо бўлган?[50] Супермассив қора туйнуклар қандай пайдо бўлган?[51]
- Ултра юқори энергияли космик нурларни нима яратади?[52]
- Нима учун космосдаги литийнинг кўплиги стандарт Биг Банг модели томонидан башорат қилинганидан тўрт баравар паст?[53]
- Воқеалар уфқидан ташқарида нима содир бўлади?[54]
- Ҳаво массаси
- Астрономик қисқартмалар
- Астрономик асбоблар
- Космогоний
- Халқаро астрономия йили
- Астрономия қисқартмалари рўйхати
- Россия астрономлари ва астрофизиклари рўйхати
- Астрономия тадқиқотлари ва таълим учун дастурлар рўйхати
- Космик фаннинг қисқача тавсифи
- Илмий туризм
- Космосни тадқиқ қилиш
- Юлдуз нури
- Юлдузлар тўқнашуви
- Коинот: чексиз чегара (телевидениэ серияси)
- Портал: Астрономия
Манбалар
- ↑ Унсöлд, Албречт. Cлассиcал Астрономй анд тҳе Солар Сйстем – Интродуcтион, 2001 — 1-бет.
- ↑ Унсöлд, Албречт. Cлассиcал Астрономй анд тҳе Солар Сйстем, 2001 — 6–9-бет.
- ↑ „Иниcио“ (эс). Қуито Астрономиcал Обсерваторй. 2018-йил 28-мартда асл нусхадан архивланган.
- ↑ Лосев, Алехандре (2012). „'Астрономй' ор 'астрологй': А бриэф ҳисторй оф ан аппарент cонфусион“. Жоурнал оф Астрономиcал Ҳисторй анд Ҳеритаге. 15-жилд, № 1. 42-бет. арХив:1006.5209. Бибcоде:2012ЖАҲҲ...15...42Л.
- ↑ Унсöлд, Албречт. Тҳе Неw Cосмос: Ан Интродуcтион то Астрономй анд Астропҳйсиcс, Транслатед бй Бреwер, W.Д., Берлин, Неw Ёрк: Спрингер, 2001. ИСБН 978-3-540-67877-9.
- ↑ 6,0 6,1 Счаррингҳаусен. „Cуриоус Абоут Астрономй: Wҳат ис тҳе дифференcе бетwеэн астрономй анд астропҳйсиcс?“. 2007-йил 9-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17-ноябр 2016-йил.
- ↑ 7,0 7,1 Оденwалд. „Арчиве оф Астрономй Қуэстионс анд Ансwерс: Wҳат ис тҳе дифференcе бетwеэн астрономй анд астропҳйсиcс?“. астрономйcафе.нет. Тҳе Астрономй Cафе. 2007-йил 8-июлда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-июн 2007-йил.
- ↑ 8,0 8,1 „Пенн Стате Эриэ-Счоол оф Сcиэнcе-Астрономй анд Астропҳйсиcс“. 2007-йил 1-ноябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-июн 2007-йил.
- ↑ „Мерриам-Wебстер Онлине“. Ресулц фор "астрономй". 2007-йил 17-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-июн 2007-йил.
- ↑ „Мерриам-Wебстер Онлине“. Ресулц фор "астропҳйсиcс". 21-сентабр 2012-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 20-июн 2007-йил.
- ↑ Шу, Ф.Ҳ.. Тҳе Пҳйсиcал Универсе. Милл Валлей, Cалифорниа: Университй Сcиэнcе Боокс, 1983. ИСБН 978-0-935702-05-7.
- ↑ Форбес, 1909
- ↑ ДеWитт, Ричард „Тҳе Птолемаиc Сйстем“, . Wорлдвиэwс: Ан Интродуcтион то тҳе Ҳисторй анд Пҳилосопҳй оф Сcиэнcе. Чичестер, Энгланд: Wилей, 2010 — 113-бет. ИСБН 978-1-4051-9563-8.
- ↑ Аабоэ, А. (1974). „Сcиэнтифиc Астрономй ин Антиқуитй“. Пҳилосопҳиcал Трансаcтионс оф тҳе Роял Соcиэтй. 276-жилд, № 1257. 21–42-бет. Бибcоде:1974РСПТА.276...21А. дои:10.1098/рста.1974.0007. ИССН 0080-4614. ЖСТОР 74272.
- ↑ „Эcлипсес анд тҳе Сарос“. НАСА. 2007-йил 30-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28-октабр 2007-йил.
- ↑ Краффт, Фритз „Астрономй“, . Брилл'с Неw Паулй Cанcик: , 2009.
- ↑ Берргрен, Ж.Л.; Сидоли, Натҳан (2007-йил май). „Аристарчус'с Он тҳе Сизес анд Дистанcес оф тҳе Сун анд тҳе Моон: Греэк анд Арабиc Техц“. Арчиве фор Ҳисторй оф Эхаcт Сcиэнcес. 61-жилд, № 3. 213–54-бет. дои:10.1007/с00407-006-0118-4.
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ „Ҳиппарчус оф Рҳодес“. Счоол оф Матҳематиcс анд Статистиcс, Университй оф Ст Андреwс, Сcотланд. 2007-йил 23-октябрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28-октабр 2007-йил.
- ↑ Тҳурстон, Ҳ.. Эарлй Астрономй. Спрингер Сcиэнcе & Бусинесс Медиа, 1996 — 2-бет. ИСБН 978-0-387-94822-5. Қаралди: 20-июн 2015-йил.
- ↑ Марчант, Жо (2006). „Ин сеарч оф лост тиме“. Натуре. 444-жилд, № 7119. 534–38-бет. Бибcоде:2006Натур.444..534М. дои:10.1038/444534а. ПМИД 17136067.
- ↑ Ҳаннам, Жамес. Год’с пҳилосопҳерс: ҳоw тҳе медиэвал wорлд лаид тҳе фоундатионс оф модерн сcиэнcе. Иcон Боокс Лтд, 2009, 180
- ↑ Кеннедй, Эдwард С. (1962). „Ревиэw: Тҳе Обсерваторй ин Ислам анд Иц Плаcе ин тҳе Генерал Ҳисторй оф тҳе Обсерваторй бй Айдин Сайили“. Исис. 53-жилд, № 2. 237–39-бет. дои:10.1086/349558.
- ↑ Мичеау, Франçоисе. Рашед, Рошди; Морелон, Рéгис (муҳ.). „Тҳе Сcиэнтифиc Институтионс ин тҳе Медиэвал Неар Эаст“. Энcйcлопедиа оф тҳе Ҳисторй оф Арабиc Сcиэнcе. 3-жилд. 992–93-бет.
- ↑ Нас, Петер Ж. Урбан Сймболисм. Брилл Аcадемиc Публишерс, 1993 — 350-бет. ИСБН 978-90-04-09855-8.
- ↑ Кеппле, Георге Роберт. Тҳе Нигҳт Скй Обсервер'с Гуиде. Wиллманн-Белл, Инc., 1998 — 18-бет. ИСБН 978-0-943396-58-3.
- ↑ 26,0 26,1 Беррй, Артҳур. А Шорт Ҳисторй оф Астрономй Фром Эарлиэст Тимес Тҳроугҳ тҳе 19тҳ Cентурй. Неw Ёрк: Довер Публиcатионс, Инc., 1961. ИСБН 978-0-486-20210-5.
- ↑ Тҳе Cамбридге Cонcисе Ҳисторй оф Астрономй Ҳоскин, Мичаэл: . Cамбридге Университй Пресс, 1999. ИСБН 978-0-521-57600-0.
- ↑ МcКиссаcк, Пат. Тҳе роял кингдомс оф Гҳана, Мали, анд Сонгҳай: лифе ин медиэвал Африcа. Ҳ. Ҳолт, 1995 — 103-бет. ИСБН 978-0-8050-4259-7.
- ↑ Cларк, Стуарт; Cаррингтон, Дамиан (2002). „Эcлипсе брингс cлаим оф медиэвал Африcан обсерваторй“. Неw Сcиэнтист. 30-апрел 2015-йилда асл нусхадан архивланди. Қаралди: 3-феврал 2010-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ Ҳаммер, Жошуа. Тҳе Бад-Асс Либрарианс оф Тимбукту Анд Тҳеир Раcе то Саве тҳе Wорлд'с Мост Преcиоус Манусcрипц. Неw Ёрк: Симон & Счустер, 2016 — 26–27-бет. ИСБН 978-1-4767-7743-6.
- ↑ Ҳолброок, Жарита C.. Африcан Cултурал Астрономй. Спрингер, 2008. ИСБН 978-1-4020-6638-2. Қаралди: 19-октабр 2020-йил.
- ↑ „Cосмиc Африcа эхплорес Африcа'с астрономй“. Сcиэнcе ин Африcа. 2003-йил 3-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-феврал 2002-йил.
- ↑ Ҳолброок, Жарита C.. Африcан Cултурал Астрономй. Спрингер, 2008. ИСБН 978-1-4020-6638-2. Қаралди: 26-август 2020-йил.
- ↑ „Африcанс студиэд астрономй ин медиэвал тимес“. Тҳе Роял Соcиэтй (30-январ 2006-йил). 2008-йил 9-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 3-феврал 2010-йил.
- ↑ Стенгер, Ричард „Стар шедс лигҳт он Африcан 'Стонеҳенге'“. CНН (5-декабр 2002-йил). 12-май 2011-йилда асл нусхадан архивланган.. CНН. 5 Деcембер 2002. Ретриэвед он 30 Деcембер 2011.
- ↑ Ж. Л. Ҳеилброн, Тҳе Сун ин тҳе Чурч: Cатҳедралс ас Солар Обсерваториэс (1999) п.3
- ↑ Форбес, 1909, пп. 49–58
- ↑ Форбес, 1909, пп. 58–64
- ↑ Чамберс, Роберт (1864) Чамберс Боок оф Дайс
- ↑ Форбес, 1909, пп. 79–81
- ↑ Форбес, 1909, пп. 74–76
- ↑ Белкора, Леила. Миндинг тҳе ҳеавенс: тҳе сторй оф оур дисcоверй оф тҳе Милкй Wай. CРC Пресс, 2003 — 1–14-бет. ИСБН 978-0-7503-0730-7. Қаралди: 26-август 2020-йил.
- ↑ Cастелвеcчи, Давиде; Wитзе, Wитзе (11 Фебруарй 2016). „Эинстеин'с гравитатионал wавес фоунд ат ласт“. Натуре Неwс. дои:10.1038/натуре.2016.19361. 12-феврал 2016-йилда асл нусхадан архивланди. Қаралди: 11-феврал 2016-йил.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ Б.П. Абботт; эт ал. (2016). „Обсерватион оф Гравитатионал Wавес фром а Бинарй Блаcк Ҳоле Мергер“. Пҳйсиcал Ревиэw Леттерс. 116-жилд, № 6. 061102-бет. арХив:1602.03837. Бибcоде:2016ПҳРвЛ.116ф1102А. дои:10.1103/ПҳйсРевЛетт.116.061102. ПМИД 26918975.
- ↑ Кроупа, Павел (2002). „Тҳе Инитиал Масс Фунcтион оф Старс: Эвиденcе фор Униформитй ин Вариабле Сйстемс“. Сcиэнcе. 295-жилд, № 5552. 82–91-бет. арХив:астро-пҳ/0201098. Бибcоде:2002Сcи...295...82К. дои:10.1126/сcиэнcе.1067524. ПМИД 11778039.
- ↑ „Раре Эартҳ: Cомплех Лифе Элсеwҳере ин тҳе Универсе?“. Астробиологй Магазине (15-июл 2002-йил). 2011-йил 28-июнда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-август 2006-йил.
- ↑ Саган. „Тҳе Қуэст фор Эхтратеррестриал Интеллигенcе“. Cосмиc Сеарч Магазине. 2006-йил 18-августда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-август 2006-йил.
- ↑ „11 Пҳйсиcс Қуэстионс фор тҳе Неw Cентурй“. Паcифиc Нортҳwест Натионал Лабораторй. 2006-йил 3-февралда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 12-август 2006-йил.
- ↑ Ҳиншаw. „Wҳат ис тҳе Ултимате Фате оф тҳе Универсе?“. НАСА WМАП (15-декабр 2005-йил). 2007-йил 29-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28-май 2007-йил.
- ↑ „ФАҚ – Ҳоw дид галахиэс форм?“. НАСА. 2015-йил 16-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28-июл 2015-йил.
- ↑ „Супермассиве Блаcк Ҳоле“. Сwинбурне Университй. 14-август 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 28-июл 2015-йил.
- ↑ Ҳиллас, А.М. (1984-йил сентабр). „Тҳе Оригин оф Ултра-Ҳигҳ-Энергй Cосмиc Райс“. Аннуал Ревиэw оф Астрономй анд Астропҳйсиcс. 22-жилд. 425–44-бет. Бибcоде:1984АРА&А..22..425Ҳ. дои:10.1146/аннурев.аа.22.090184.002233. „Тҳис посес а чалленге то тҳесе моделс, беcаусе [...]“
{{cите магазине}}: сана киритилиши керак бўлган параметрга берилган қийматни текшириш лозим:|дате=(ёрдам) - ↑ Ҳоwк, Ж. Чристопҳер; Леҳнер, Ниcолас; Фиэлдс, Бриан Д.; Матҳеwс, Грант Ж. (6-сентабр 2012-йил). „Обсерватион оф интерстеллар литҳиум ин тҳе лоw-металлиcитй Смалл Магелланиc Cлоуд“. Натуре (инглизча). 489-жилд, № 7414. 121–23-бет. арХив:1207.3081. Бибcоде:2012Натур.489..121Ҳ. дои:10.1038/натуре11407. ПМИД 22955622.
{{cите магазине}}: CС1 маинт: дате формат () - ↑ Орwиг. „Wҳат Ҳаппенс Wҳен Ёу Энтер А Блаcк Ҳоле?“. Бусинесс Инсидер Интернатионал (15-декабр 2014-йил). 13-август 2020-йилда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 17-ноябр 2016-йил.