Atlant
Атлас ёки Атлант (қадимги юнонча: Ἄτλας қадимги юнонча: Ἄτλας, генитатив ҳолатда Ἄтилáнос) - қадимги юнон мифологиясида елкасида осмон гумбазини ушлаб турган қудратли титан. Қадимги адабиёт асарларидаги бу персонаж ҳақидаги ҳикоялар бир-бирига қарама-қарши бўлиб, бир-бирига зид бўлган фикрларни ўз ичига олади. Энг кенг тарқалган версияга кўра, у титаномахияда - титанларнинг Олимпия худолари билан жангида қатнашган. Мағлубиятдан кейин Зевс титанларни Тартарга ташлади ва Атланта унинг елкасига осмон гумбазини қўйди.
Ўн биринчи жасоратни бажариш пайтида Геркулес вақтинча Атлантани алмаштирди. Афсонанинг талқинларидан бирига кўра, Атласнинг юки Геркулес орқали одамларга етказган илоҳий донолик эди. Атласнинг билим ташувчиси сифатидаги ролини тушуниш контекстида афсонавий титан тасвиридан картограф Г. Меркатор. Фламанд географи ўз асарига “Атлас” деб ном берган. Кейинчалик, “атласлар” у ёки бу мавзуни иложи борича то'лиқ тавсифловчи тасвирлар то'плами деб атала бошланди (юлдузли осмон атласи, анатомия ва бошқалар).
Платоннинг “Критиас” диалогида келтирилган яна бир афсонага кўра, Посейдоннинг ўғли Атлант Атлантиснинг биринчи қироли бўлиб, бу орол ўз номини олган. Қадимги эллинлар Атлас тоғларини Атланта билан боғлаган ва бу ҳудудда яшаган одамлар атлантисликлар деб аталган. Ушбу мифологик белгининг номи Атлантика океанининг эпонимига айланди.
Этимология
“Атлант” сўзининг келиб чиқишининг бир нечта версиялари мавжуд. Анъанага кўра, тилшунослар Ἄтíас (генитив Ἄтлинос) сўзини *телҳ₂- (қўллаб-қувватлаш, кўчириш) прото-ҳинд-европа илдизига эга деб ҳисоблашади, кейинчалик унга а- ва -нт қўшилган. Роберт Бекес, ўз навбатида, сўзнинг юнонгача бўлган субстратдан пайдо бўлишини, яъни милоддан аввалги 16-12 асрлардаги Микен сивилизациясидан олдин ҳам Греция ҳудудида яшаган халқлар тилида мавжудлигини таклиф қилади[1].
Бошқа версияга кўра, титаннинг номи қадимги юнонча “тлῆнаи” - “бардош” сўзидан келиб чиққан. Версия Виргил ишининг ўзига хос хусусиятига асосланган бўлиб, у кўпинча қадимги юнон мифологик характер номидан олдин келган сўзнинг лотинча аналогини келтирган. Атланта учун бу “дурус”[2] - “қаттиқ”, “доимий”, “оғир”, “бемор”[3]. Бу тахмин Виргилийнинг “Энейид” асаридаги Атланта эпитети ҳақидаги бошқа фаразга зиддир. Бу қадимги Рим ёзувчиси Страбоннинг Географиясини ўқий олган. Бу маҳаллий Бербер номини Атлас тоғларининг энг баланд нуқтасини беради, юнонлар томонидан Атлант деб аталади, “Доурис”, “áдрāр” - “тог” дан олинган[4][5].
Афсоналар
Овиднинг Метаморфозаларида баён қилинган афсонага кўра, Горгон Медуса устидан ғалаба қозонгандан сўнг, Персеус Атланта қироллигида тугади. У ернинг энг ғарбий чеккасида жойлашган бўлиб, у ерда “Қуёш чарчаган сув отларига космосни очиб беради ва чарчаган болталарни қабул қилади”. Бу ҳудудда шохлари, мевалари зарҳал бўлган дарахтзор ўсган. Пифия ғарбий минтақа шоҳига “Вақт келади, Атлас ва олтин дарахтдан ўғирланади ва энг яхши қисми Зевснинг ўғлига тушади” деб башорат қилган. Башоратни эслаб, Атлас олтин боғни девор билан ўраб олди ва аждаҳони қўриқчи қилиб қўйди. Қолаверса, у бирорта ҳам бегонанинг мулкига ташриф буюришига рухсат бермаган[6][7].
Келиб чиқиши. Жазо
Атлас, Аполлодорнинг сўзларига кўра, титан Иапетуснинг ўғли ва Океан Осиёнинг қизи[8], Ҳесиод - Иапетус ва океанидлар Cлймене[9] ва Гигин - Ер маъбудаси Гаиа ва Этер[10]. Титанлар, шу жумладан олий худо Кронос, эрнинг ўғиллари Гая ва осмон Уран эди. Атлантис болалари орасида қадимги мифлар Калипсо, Плеиадес ва Ҳесперидес[11] ни ажратиб туради.
Кроносга боласининг қўлида ўлиши ҳақида башорат қилинган. Тақдирни васвасага солмаслик учун Кронос туғилгандан кўп ўтмай, барча болаларини ютиб юборди. Гаиа эрининг ёрдами билан Реа Зевсни қутқаришга муваффақ бўлди. У камолга етгач, ака-ука ва опа-сингилларини отасининг қорнидан озод қила олди[8][11].
Титанлар ва Зевс ака-ука ва опа-сингиллар ўртасида титаномахия деб номланган жанг бўлиб ўтди. Баъзи манбаларга кўра, у озод қилингандан сўнг дарҳол бошланган, бошқаларга кўра - бироз вақт ўтгач. Титаномахия даврида Олимпия худолари ғалаба қозонишди ва Титанлар Тартарда ағдарилди. Жанг иштирокчиларидан эр юзида фақат Атлас қолди, унга Зевс елкасига ва бошига осмон гумбазини қўйди[9][10][11].
Ўзига хос самовий ўқнинг роли Атлантанинг осмонни ушлаб туриш функсияси билан боғлиқ. Қадимги дунёда улар ҳатто юлдузли осмон харитасининг ўзгаришини Атлас ҳаракати билан тушунтиришга ҳаракат қилишган. Уларнинг сўзларига кўра, Ҳелиос (Қуёш) отлари ҳар куни юлдузлар билан осмон бўйлаб югуришган. Кечаси, ёруғликсиз, юлдузлар кўринди. Юлдузли осмон харитаси Атлантиснинг ўз ўқи атрофида ҳаракатланиши туфайли беқарор эди[12].
Персеус билан учрашув
Овиднинг Метаморфозаларида баён қилинган афсонага кўра, Горгон Медуса устидан ғалаба қозонгандан сўнг, Персеус Атланта қироллигида тугади. У ернинг энг ғарбий чеккасида жойлашган бўлиб, у ерда “Қуёш чарчаган сув отларига космосни очиб беради ва чарчаган болталарни қабул қилади”. Бу ҳудудда шохлари, мевалари зарҳал бўлган дарахтзор ўсган. Пифия ғарбий минтақа шоҳига “Вақт келади, Атлас ва олтин дарахтдан ўғирланади ва энг яхши қисми Зевснинг ўғлига тушади” деб башорат қилган. Башоратни эслаб, Атлас олтин боғни девор билан ўраб олди ва аждаҳони қўриқчи қилиб қўйди. Қолаверса, у бирорта ҳам бегонанинг мулкига ташриф буюришига рухсат бермаган[6][7].
Персеус Атлантага ҳеч қандай талончилик мақсадисиз келган. У ундан фақат меҳмондўстлик ва дам олиш имкониятини сўради. Атлас, Пифиянинг башоратини эслаб, таҳдид билан босқинчининг кетишини талаб қилди. Персеус ўзининг гигантдан анча паст эканлигини кўриб, ўлдирилган Горгон Медусанинг бошини олиб, Атлантани кўрсатди. Шундан келиб чиқиб, у тошга айланди, соқолли сочлар ўрмонларга, элкалари ва қўллари Атлас тоғлари қаторига айланди ва боши тог ʻчўққисига айланди, унинг тепасида осмон ўз буржлари тубсизлиги билан суянди[6][7][7][11].
Геркулес билан учрашиш
Ўн биринчи жасоратни бажариш пайтида Геркулес Ҳесперид олмаларини Эврисфейга олиб келиши керак эди. Улар, бир версияга кўра, Зевс билан тўйи пайтида ер маъбудаси Гаиа томонидан Герага тақдим этилган[11]. Келинга совға ёқди ва у уни Атлант турган тоғ ёнидаги боғга қўйди. Ҳера Атланта Ҳесперидес қизлари сўрамасдан олма тераётганини билгач, у Ладон аждаҳосининг қўриқчисини тайинлади[13]. Бошқа версияга кўра, Ҳесперидлар олмаларни аждаҳо билан бирга қўриқлаган[8]. Геркулес олма қаэрдалигини билмас эди. Узоқ сафарда у тоғга занжирланган Прометейни озод қилди ва унинг жигарини чўкаётган қарғани ўлдирди. Раҳмат сифатида биродар Атланта Ҳеркулесга Ҳесперидлар боғи ҳақида гапириб берди ва уларни қандай олиш ҳақида маслаҳат берди[11] .
Прометейнинг маслаҳатига кўра, Геркулес Атлас тоғларига етиб бориб, Атлантага осмонни унинг учун ушлаб туришни таклиф қилди. Бунинг учун у ундан олтин олма олишни сўради. Атлас учта олмани кесиб ташлади. Бироқ “осмон эгаси” юкини яна ўз зиммасига олишни истамади. Кейин Геркулес ҳам Прометейнинг маслаҳати билан ўзини боши остига ёстиқ қилиш учун уни бир муддат ўзгартиришни сўради. Атлас олмаларни ерга қўйди ва Геркулесни алмаштирди. У, ўз навбатида, уларни олди ва тарк этди, алданган Атласни қолдириб, осмонни[8][11] ушлаб туришни давом эттирди.
Бошқасига кўра, кейинчалик афсонанинг талқини, Атлантнинг осмонни Геркулесга ўтказиши ҳақидаги ҳикоя аллегориядир. Титан Зевснинг ўғлига жисмоний юк эмас, балки астрономия ва сирлар билимини берди. Ва Атлантанинг жуда оғир юки илоҳий доноликни ифодалайди, бу унинг юки билан елкаларини тўғрилашга имкон бермайди. Кейин Геркулес самовий сфера ҳақидаги таълимотни эллинларга топширди, бунинг учун у улардан шон-шараф ва ҳурматга сазовор бўлди. Гераклит Атланта ҳақидаги мифни шу нуқтаи назардан қайта талқин қилади: “Аммо у доно одам эди ва биринчи бўлиб юлдузлар ҳақидаги фанга тегишли бўлган нарсаларни ўрганди, бўронларни башорат қилди, юлдузлар ва қуёш ботишини <шамоллар ва кўтарилиш> ўзгартирди - бу шундай. улар у ҳақида ёзганлар, у коинотни ўзида олиб юради”[14][15][16].
Атлантида
Атланта ҳақидаги яна бир афсона Платоннинг Критиас диалогида мавжуд. Ушбу иншо Атлантис ғоясининг туғилишига асос бўлди - Атлантисликлар яшайдиган ва кучли зилзиладан кейин чўкиб кетган орол. Худолар ерни ўзаро бўлишганда, Греция Афинага, Атлантис Посейдонга йўл олди. Посеидон ва Клейтонинг беш жуфт эгизаклари бор эди, улар оролни иккига бўлишди. Оролнинг ўзи ҳам, унда яшаган одамлар ҳам, у жойлашган денгиз ҳам энг қадимги Атлантида[17] шарафига номланган.
Бошқа афсоналар
Галикарнасслик Дионисийнинг ёзишича, Атлас Аркадиянинг биринчи шоҳи[18][11], Паусаниас эса Боэотиан бандаси[19] резиденти эди.
География ва фанда
Қадимги юнонлар Атлас тоғларини Атланта билан боғлашган, маҳаллий қабилалар эса атлантисликлар[20][21] деб аталган. “Атлантика океани” номи биринчи марта милоддан аввалги В асрда учрайди. Қадимги юнон тарихчиси Геродотнинг асарларида, у Геркулес устунлари бўлган денгиз Атлантис деб аталади ( қадимги юнонча: Ἀτλαντίς қадимги юнонча: Ἀτλαντίς - Атлантис). И асрда Рим олими Плиний Элдер замонавий Океан Атлантик номини ишлатган ( лотинча: Оcеанус Атлантиcус ) - “Атлантика океани”. Турли вақтларда океаннинг алоҳида қисмлари Ғарбий океан, Шимолий денгиз, Ташқи денгиз деб номланган. Фақат ХВИИ асрнинг ўрталаридан бошлаб Атлантика океани номи ўзининг замонавий маъносида қўлланила бошланди ва дунёнинг биринчи рус тилидаги ўқув атласларида (1737, 1757) иккинчи исм[22] ишлатилган[22] ва фақат ХИХ асрда. Рус тилидаги номенклатура аста-секин замонавий шаклга кирди.
Атланта қиёфаси фанда ўз аксини топди. Геркулес билан учрашув ҳақидаги афсонанинг кейинги талқини титанни донолик қўриқчиси сифатида ифодалаган, аллегорик равишда улкан тўп сифатида тасвирланган. Биринчи марта Атланта тасвири хариталар тўпламига 1572-йилда картограф Антонио Лафрери[23] томонидан жойлаштирилган. 1578-йилда картограф Герардус Меркатор ўзининг биринчи саҳифасида Атлантани жойлаштирган ҳолда ўз ишини “Атлас” деб номлади. Кейинчалик “атлас” атамаси фаннинг бошқа соҳаларига тарқалди. Улар у ёки бу мавзуни иложи борича тўлиқ тавсифловчи тасвирлар тўплами (анатомия атласи, юлдузли осмон атласи ва бошқалар) деб атала бошланди[16].
Атланта номи бошни ушлаб турадиган биринчи бўйин умуртқасига берилган. Ой кратери, Сатурннинг 15-сунъий йўлдоши, шунингдек, сунъий йўлдошларни учириш учун мўлжалланган ракеталар гуруҳи ушбу мифологик белги номи билан аталган[16].
Маданиятда
Атланта тасвири архитектурада энг катта тарқалишни топди. “Атлантес” ҳайкаллари бинонинг шифтини, балконни, корниşни ва ҳоказоларни қўллаб-қувватлашда декоратив ёки функционал рол ўйнайдиган эркаклар фигураларини ифодалайди. Устун ёки пиластер ўрнида бўлиши мумкин[16].
Атлантанинг қадимий ҳайкалларидан Фарнес Атланти, ҳозир Неапол Миллий археология музейида намойиш этилган, Сицилиядаги Агригентодаги Зевс ибодатхонасидаги ҳайкал, шунингдек, Олимпиядаги Зевс ибодатхонаси метопасидаги тасвир. Геркулес билан учрашув ҳақидаги афсонани кўрсатади, бугунги кунгача сақланиб қолган[16].
Атласнинг турли кўринишдаги тасвирлари Уйғониш даври рассомлари ва ҳайкалтарошлари томонидан ишлатилган. Шундай қилиб, Франческо ди Гиоргио томонидан ўйилган гравюрада Атлас юлдузларнинг жойлашишига таъсир қилувчи мунажжим сифатида тасвирланган. Қадимги юнон мифологиясининг бу қаҳрамони ролининг бундай талқини унинг 1568-йилда “Мишел Нострадамуснинг башоратлари” сарлавҳаси саҳифасига жойлашишида акс этган[16].
Роттердамлик Эразм ўзининг “Адагес” асарида кучнинг зўравонлигини тасвирлаш учун Атлас тасвиридан фойдаланган. Император Чарлз В ҳокимиятни ўғли Филиппга ўтказаётганда, чарчаган “Атлас” Чарлзнинг куч юкини ёш “Геркулес” Филиппнинг елкасига қандай юклагани ҳақидаги ҳикоядан фойдаланиб, бу жараённи метафорик тарзда ифодалаган. Ушбу расман тарғиб қилинган ғоя бир қатор медалларда зарб қилинган[16].
Замонавий даврда Атланта банкнотларга жойлаштирила бошланди. Қадимги белги Австрия[24] ва Белгия [24] банкнотларида мавжуд эди.
Замонавий даврда Атланта қиёфаси катта юкни ўз зиммасига олган шахс сифатида қабул қилина бошлади. Шу нуқтаи назардан, 1937-йилда Рокфеллер маркази ёнида Атлант ҳайкали[16] ўрнатилди. Айн Ранднинг “Атлас Шруггед” (1957) романига худди шу расм ўз номини берди: романнинг икки қаҳрамони, саноатчилар Франсиско дъАнкония ва Ҳанк Реарден ўртасидаги суҳбатда биринчиси сўрайди: “Айтинг-чи, агар сиз дунёни елкасида ушлаб турган дев Атласни кўрди, агар улар таранг кўкрагидан қон оқаётганини, тиззалари букилганини, қўллари титраётганини, бу дунёни жаннатда сақлашга сўнгги бор кучини сарфлаётганини кўрсалар, ҳаракат, дунё унинг елкасига қанчалик қаттиқ босган бо'лса, сиз унга нима қилишни буюрдингизми?” ва у ўзи жавоб беради: “Елкангизни ёйинг”; АйнъРанднинг сўзларига кўра, замонавий дунёда бундай одамлар Атланта ўрнини эгаллайди[25].
Манбалар
- ↑ Беэкес 2010.
- ↑ Вергилий 1979.
- ↑ Cруттwелл 1945.
- ↑ Страбон 1994.
- ↑ Доиг 1968.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 Овидий Метаморфозы 1977.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Грейвс 1992.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Аполлодор 1972.
- ↑ 9,0 9,1 Гесиод 2001.
- ↑ 10,0 10,1 Гигин Мифы 2000.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 11,7 Мифы народов мира 1990.
- ↑ Ҳардиэ 1983.
- ↑ Гигин Астрономия 1997.
- ↑ Гераклит 1992.
- ↑ Диодор Сицилийский 2000.
- ↑ 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 16,5 16,6 16,7 Графтон 2010.
- ↑ „Платон. «Критий»“. 2019-йил 10-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 19-май.
- ↑ Дионисий Галикарнасский 2005.
- ↑ Павсаний 1996.
- ↑ Геродот 1972.
- ↑ Рабинович 1991.
- ↑ 22,0 22,1 „Земноводный глобус без Америки. До и после великих открытий“. 2019-йил 22-декабрда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 22-декабр.
- ↑ „ЛАФРЕРИ, Антонио“ (ит). Энcиcлопедиа Италиана (1933). 2019-йил 25-майда асл нусхадан архивланган. Қаралди: 2019-йил 16-май.
- ↑ 24,0 24,1 Wорлд Папер Моней 2008.
- ↑ Ҳаяши, С. „Атлас Шруггинг Тҳроугҳоут Ҳисторй анд Модерн Лифе“, . Айн Ранд'с Атлас Шруггед: А Пҳилосопҳиcал анд Литерарй Cомпанион. Роутледге, 2016 — 377-бет. ИСБН 9781317176565.
Манбалар ва адабиётлар
Қадимий манбалар
- Аполлодор. Мифологическая библиотека. Л.: Наука, 1972.
- Вергилий „Энеида“, . Буколики. Георгики. Энеида. Андоза:М.: Художественная литература, 1979.
- Гесиод. Полное собрание текстов, Античное наследие. М.: Лабиринт, 2001. ИСБН 5-87604-087-8.
- Гераклит. Опровержение или исцеление от мифов, переданных вопреки природе // Вестник древней истории / Перевод с древнегреческого, вступительная статья и комментарии В.Н. Ярхо.. — 1992.
- Геродот. История в девяти книгах. Л.: Наука, 1972.
- Гигин. Астрономия, Античная библиотека. СПб.: Алетейя, 1997. ИСБН 5-89329-017-8.
- Гигин. Мифы, Античная библиотека. СПб.: Алетейя, 2000. ИСБН 5-89329-198-0. [сайт ишламайди]
- Диодор Сицилийский. Историческая библиотека. Греческая мифология, Античное наследие. М.: Лабиринт, 2000. ИСБН 5-87604-091-6.
- Дионисий Галикарнасский. Римские древности. В 3 томах, Историческая библиотека. М.: Издательский дом «Рубежи ХХИ», 2005. ИСБН 5-347-00002-3.
- Овидий. Метаморфозы. М.: Художественная литература, 1977.
- Павсаний. Описание Эллады. СПб.: Алетейя, 1996. ИСБН 5-89329-006-2.
- Страбон. ГЕОГРАФИЯ в 17 книгах. М.: Ладомир, 1994.
Адабиётлар
- Грейвс Роберт. Мифы Древней Греции, Антропология, этнография, мифология, фольклор. М.: Прогресс, 1992. ИСБН 5-01-001587-0. (Wайбаcк Мачине сайтида 2022-05-19 санасида архивланган)
- Рабинович Е. Г. „Мерное бремя“, . Ноосфера и художественное творчество. Сборник статей. М.: Наука, 1991 — 139—153-бет. ИСБН 5-02-012747-7.
- Тахо-Годи А. А. „Атлант“, . Мифы народов мира. Андоза:М.: Советская энциклопедия, 1990 — 101-бет.
- Беэкес, Р. С. П. Этймологиcал диcтионарй оф Греэк. Леиден • Бостон: Брилл, 2010. ИСБН 9789004174184.
- Cруттwелл Роберт W. "Виргил, Аэнеид, ив. 247: 'Атлантис Дури'" // Тҳе Cлассиcал Ревиэw. — 1945.
- Доиг Георге. Вергил'с Арт анд тҳе Греэк Лангуаге. — Тҳе Cлассиcал Жоурнал, 1968.
- Графтон А., Мост Г. W., Сеттис С. „Атлас“, . Тҳе Cлассиcал Традитион. Cамбридге, Массачуссец, анд Лондон, Энгланд: Тҳе Белкнап Пресс оф Ҳарвард Университй Пресс, 2010 — 102—103-бет. ИСБН 978-0-674-03572-0.
- Ҳардиэ П. Р. Атлас анд Ахис // Тҳе Cлассиcал Қуартерлй. — 1983. — ДОИ:10.1017/С000983880003439Х.
- Росчер W. Ҳ. „Атлас“, . Аусфüҳрличес Лехикон дер гриэчисчен унд рöмисчен Мйтҳологиэ. Леипзиг: Друcк унд Верлаг вон Б. Г. Теубнер, 1884.
- Стандард Cаталогуэ оф Wорлд Папер Моней, Генерал Иссуэс — 1368 — 1960, 12тҳ эдитион, Краусе Публиcатионс, 2008. ИСБН 978-0-89689-730-4.